Thẩm quyền giám sát công tác phòng chống tham nhũng theo quy định

Giám sát công tác phòng, chống tham nhũng (PCTN) tại Việt Nam được nhìn nhận là một hoạt động đa chiều, không chỉ bao gồm việc kiểm tra tính tuân thủ pháp luật mà còn là một cơ chế thiết yếu để kiểm soát quyền lực và ngăn chặn sự tha hóa, tiêu cực. Hoạt động này được định nghĩa là việc theo dõi, kiểm tra, đôn đốc, đánh giá và kiến nghị xử lý nhằm đảm bảo tính tuân thủ pháp luật và hiệu quả trong việc thực thi các biện pháp PCTN. Đây là một trụ cột then chốt trong công cuộc xây dựng nhà nước pháp quyền, liêm chính.

Về mặt chiến lược, Đảng và Nhà nước Việt Nam luôn xác định PCTN là trách nhiệm của cả hệ thống chính trị dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam, huy động sức mạnh tổng hợp của các ngành, các cấp. Do đó, giám sát đóng vai trò nền tảng trong việc xây dựng một hệ thống chính trị vững mạnh, minh bạch. Hoạt động này không chỉ là một yêu cầu nội tại của nhà nước pháp quyền mà còn là công cụ thiết yếu để củng cố và nâng cao lòng tin của nhân dân vào Đảng và Nhà nước. 

1. Thẩm quyền giám sát công tác phòng chống tham nhũng theo quy định

Theo quy định tại Điều 7 của Luật Phòng chống tham nhũng năm 2018, các nhiệm vụ liên quan đến giám sát công tác phòng chống tham nhũng chi tiết như sau: 

Quốc hội và Ủy ban Thường vụ Quốc hội (Cấp Trung ương): Quốc hội là cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất, giữ vai trò giám sát tối cao đối với toàn bộ hoạt động của Nhà nước, bao gồm cả công tác phòng chống tham nhũng (PCTN) trên phạm vi toàn quốc. Quốc hội thực hiện việc giám sát thông qua các hoạt động chất vấn, xem xét báo cáo công tác của Chính phủ, Tòa án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao về PCTN. Ủy ban Thường vụ Quốc hội, là cơ quan thường trực của Quốc hội, có trách nhiệm giám sát thường xuyên và chỉ đạo, điều hòa hoạt động giám sát của các cơ quan khác thuộc Quốc hội, đảm bảo tính liên tục và hiệu quả của công tác PCTN giữa hai kỳ họp Quốc hội.

Hội đồng dân tộc và các Ủy ban của Quốc hội: Hội đồng Dân tộc và các Ủy ban chuyên môn (như Ủy ban Kinh tế, Ủy ban Văn hóa, Giáo dục,...) có nhiệm vụ thực hiện giám sát công tác PCTN trong phạm vi lĩnh vực mà họ được giao phụ trách. Việc phân chia này giúp đảm bảo sự chuyên sâu và chi tiết trong hoạt động giám sát. Ví dụ, Ủy ban Pháp luật sẽ giám sát việc xây dựng và thực thi các văn bản pháp luật về PCTN; các Ủy ban khác sẽ tập trung vào việc phát hiện các nguy cơ tham nhũng và giám sát việc thực hiện các biện pháp chống tham nhũng trong lĩnh vực chuyên môn của mình (như đầu tư công, quản lý đất đai, tài chính, ngân sách).

 Nhiệm vụ đặc thù của Ủy ban Tư pháp: Ủy ban Tư pháp của Quốc hội đóng vai trò then chốt trong việc giám sát các hoạt động thuộc khối tư pháp và hành pháp. Nhiệm vụ đặc thù của cơ quan này là giám sát quá trình phát hiện, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án đối với các hành vi tham nhũng. Giám sát của Ủy ban Tư pháp nhằm đảm bảo các cơ quan tiến hành tố tụng và các cơ quan chức năng thực hiện việc xử lý tham nhũng một cách khách quan, đúng pháp luật, kịp thời và nghiêm minh, tránh tình trạng bao che, bỏ lọt tội phạm hoặc xử lý oan sai.

 Đoàn Đại biểu Quốc hội và Đại biểu Quốc hội: Đoàn đại biểu Quốc hội và Đại biểu Quốc hội là những người đại diện cho cử tri, trực tiếp thực hiện quyền giám sát.

• Đại biểu Quốc hội thực hiện quyền giám sát thông qua việc chất vấn các thành viên Chính phủ, yêu cầu giải trình, tham gia vào các đoàn giám sát chuyên đề và, quan trọng nhất, thông qua việc tiếp xúc cử tri để lắng nghe, tiếp nhận các ý kiến, kiến nghị, phản ánh về các vụ việc, hành vi tham nhũng xảy ra tại địa phương.
• Đoàn đại biểu Quốc hội tổ chức giám sát việc thực hiện pháp luật về PCTN tại địa phương mình, góp phần đưa các quy định pháp luật vào cuộc sống và phát hiện kịp thời các hành vi vi phạm.

 Hội đồng Nhân dân và các cơ quan Trực thuộc (Cấp Địa phương): Ở cấp địa phương, Hội đồng nhân dân (HĐND) là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, thực hiện việc giám sát toàn diện công tác PCTN tại địa bàn mình.

• Thường trực HĐND và các Ban của HĐND (Ban Kinh tế - Ngân sách, Ban Pháp chế,...) chịu trách nhiệm giám sát thường xuyên và chuyên sâu việc thực hiện chính sách PCTN của Ủy ban nhân dân và các cơ quan chuyên môn ở địa phương.
• Tổ đại biểu HĐND và Đại biểu HĐND có trách nhiệm giám sát tại cơ sở, tiếp nhận phản ánh của cử tri về tham nhũng, tham gia các hoạt động giám sát tại đơn vị bầu cử, đảm bảo tính sát sao và gần gũi với đời sống người dân.

Tóm lại, hệ thống giám sát của các cơ quan dân cử được thiết lập theo một mạng lưới chặt chẽ, từ sự giám sát tối cao của Quốc hội đến sự giám sát cụ thể, chi tiết của các Ủy ban và sự giám sát thực tiễn tại cơ sở của Đại biểu HĐND, tạo nên một cơ chế kiểm soát quyền lực mạnh mẽ nhằm đẩy lùi tham nhũng.

2. Hành vi nào bị nghiêm cấm trong công tác phòng chống tham nhũng?

Nhằm thúc đẩy sự minh bạch, tối ưu hóa hiệu quả trong công tác phòng chống tham nhũng, việc cấm các hành vi sau đây cho cá nhân và tổ chức đã được điều chỉnh chi tiết tại Điều 7 của Luật Phòng chống tham nhũng năm 2018:

Điều 2. Các hành vi tham nhũng

1. Các hành vi tham nhũng trong khu vực nhà nước do người có chức vụ, quyền hạn trong cơ quan, tổ chức, đơn vị khu vực nhà nước thực hiện bao gồm:

a) Tham ô tài sản;

b) Nhận hối lộ;

c) Lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản;

d) Lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành nhiệm vụ, công vụ vì vụ lợi;

đ) Lạm quyền trong khi thi hành nhiệm vụ, công vụ vì vụ lợi;

e) Lợi dụng chức vụ, quyền hạn gây ảnh hưởng đối với người khác để trục lợi;

g) Giả mạo trong công tác vì vụ lợi;

h) Đưa hối lộ, môi giới hối lộ để giải quyết công việc của cơ quan, tổ chức, đơn vị hoặc địa phương vì vụ lợi;

i) Lợi dụng chức vụ, quyền hạn sử dụng trái phép tài sản công vì vụ lợi;

k) Nhũng nhiễu vì vụ lợi;

l) Không thực hiện, thực hiện không đúng hoặc không đầy đủ nhiệm vụ, công vụ vì vụ lợi;

m) Lợi dụng chức vụ, quyền hạn để bao che cho người có hành vi vi phạm pháp luật vì vụ lợi; cản trở, can thiệp trái pháp luật vào việc giám sát, kiểm tra, thanh tra, kiểm toán, điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án vì vụ lợi.

2. Các hành vi tham nhũng trong khu vực ngoài nhà nước do người có chức vụ, quyền hạn trong doanh nghiệp, tổ chức khu vực ngoài nhà nước thực hiện bao gồm:

a) Tham ô tài sản;

b) Nhận hối lộ;

c) Đưa hối lộ, môi giới hối lộ để giải quyết công việc của doanh nghiệp, tổ chức mình vì vụ lợi.

Các hành vi tham nhũng ngoài lĩnh vực nhà nước, do những cá nhân sở hữu chức vụ và quyền hạn trong tổ chức khu vực ngoài nhà nước thực hiện, bao gồm:

• Các hành vi cản trở, trả thù, hay ám thị cá nhân đã phản ánh, báo cáo, tố cáo, tố giác, cung cấp thông tin về những hành vi tham nhũng.
•  Lợi dụng việc phản ánh, báo cáo, tố cáo, tố giác, cung cấp thông tin về hành vi tham nhũng để gây thiệt hại cho tổ chức, cơ quan, đơn vị, hoặc cá nhân khác.
• Tạo vỏ bọc cho những hành vi tham nhũng, ngăn cản hoạt động phát hiện, xử lý tham nhũng và các hành vi khác vi phạm pháp luật liên quan đến phòng chống tham nhũng, như đã quy định tại Mục 2 Chương IX của Luật Phòng chống tham nhũng năm 2018.

Trong tinh thần đảm bảo sự công bằng, nhằm đạt được mục tiêu toàn diện trong việc chống lại hiện tượng tham nhũng, những điều khoản của Điều 8 trong Luật Phòng chống tham nhũng năm 2018 đã được đề ra.

3. Vai trò giám sát của các tổ chức khác và của người dân

Công tác PCTN là trách nhiệm của toàn xã hội, được luật hóa thông qua vai trò của các tổ chức chính trị - xã hội và quyền của công dân.

3.1. Mặt trận Tổ quốc Việt Nam (MTTQ) và các tổ chức thành viên

MTTQ và các tổ chức thành viên đóng vai trò quan trọng trong việc huy động xã hội tham gia PCTN. MTTQ thực hiện cơ chế phản biện xã hội đối với các dự thảo chính sách, pháp luật PCTN và các chương trình hành động của Chính phủ. Phản biện xã hội là hoạt động có tính khoa học, dân chủ, nhằm đưa ra nhận xét, đánh giá xác đáng và kiến nghị mang tính xây dựng cao.  MTTQ giám sát việc thực hiện các quy định PCTN tại cơ sở, đặc biệt là việc công khai, minh bạch về tài chính và ngân sách nhà nước.  

3.2. Báo chí và truyền thông

Báo chí được xác định có vai trò và trách nhiệm đặc biệt, mang tính tiên phong, xung kích trong đấu tranh PCTN.  Luật Báo chí 2016 quy định báo chí có nhiệm vụ "đấu tranh chống các hành vi vi phạm pháp luật và hiện tượng tiêu cực trong xã hội," bao gồm PCTN. Báo chí thực hiện chức năng thông tin, phản ánh các phát hiện tham nhũng từ công chúng và cơ quan chức năng; đồng thời, đóng vai trò giám sát quá trình xử lý vụ việc, tạo sức ép dư luận, và tuyên dương các điển hình tiên tiến.  

3.3. Quyền giám sát của công dân

Quyền tố cáo là quyền hiến định, là kênh quan trọng và hiệu quả để phát hiện tham nhũng từ cấp cơ sở. Công dân có quyền tố cáo hành vi tham nhũng với cơ quan có thẩm quyền. Luật PCTN 2018 quy định các cơ quan chức năng phải kịp thời tiếp nhận, xử lý báo cáo, tố giác, tố cáo và thông tin khác về hành vi tham nhũng.  

Pháp luật hiện hành còn tản mạn, thiếu quy chế chuyên đề riêng để bảo vệ người tố cáo. Thẩm quyền bảo vệ bị chồng chéo giữa nhiều cơ quan và thiếu cơ quan chuyên trách, đồng thời có sự thiếu tương xứng về chế tài giữa Luật Tố cáo và Bộ luật Hình sự, dẫn đến việc bỏ lọt tội phạm trả thù.  

Để khắc phục những lỗ hổng thể chế này, thể hiện cam kết chính trị cao nhất, Bộ Chính trị đã ban hành Quy định số 231-QĐ/TW ngày 17/01/2025 về bảo vệ người đấu tranh chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực. Phạm vi bảo vệ theo Quy định này rất toàn diện, bao gồm bảo vệ bí mật danh tính, tính mạng, sức khỏe, tài sản, danh dự, nhân phẩm, vị trí công tác và việc làm của người tố cáo và người thân của họ. Văn bản này của Đảng đóng vai trò lấp đầy khoảng trống pháp lý, tạo cơ sở cho việc hoàn thiện các văn bản pháp luật chi tiết hơn trong tương lai.

4. Ý nghĩa của việc phòng chống tham nhũng

Phòng chống tham nhũng đích thực không chỉ là một nhiệm vụ pháp lý hay chính trị, mà còn mang trong mình những giá trị cốt lõi về công bằng, liêm chính và phát triển bền vững. Công tác này tác động sâu sắc đến mọi mặt đời sống xã hội và quốc gia, thể hiện qua các ý nghĩa quan trọng sau:

 Tạo sự minh bạch và công bằng: Tham nhũng là tác nhân hàng đầu gây ra sự bất bình đẳng và thiếu công bằng trong xã hội. Khi các quyết định quan trọng, từ cấp phép dự án đến tuyển dụng nhân sự, bị mua chuộc hoặc chi phối bởi lợi ích cá nhân, hệ thống sẽ trở nên méo mó và thiếu minh bạch. Việc phòng chống tham nhũng hiệu quả sẽ thiết lập một môi trường minh bạch hơn, nơi mọi quy trình đều được công khai, dễ dàng kiểm tra. Quan trọng hơn, nó tạo ra một sân chơi bình đẳng cho mọi công dân và doanh nghiệp, đảm bảo rằng cơ hội kinh tế và xã hội được phân bổ dựa trên năng lực, luật pháp và sự liêm chính, chứ không phải dựa trên mối quan hệ hay hối lộ.

Bảo vệ tài nguyên Quốc gia: Tham nhũng là con đường dẫn đến sự lãng phí khủng khiếp đối với tài sản và tài nguyên của đất nước. Từ các dự án đầu tư công bị đội vốn vô lý, các hợp đồng mua sắm công bị thổi phồng giá, cho đến việc cấp phép khai thác tài nguyên thiên nhiên một cách thiếu kiểm soát, tham nhũng đều dẫn đến sự thất thoát ngân sách đáng lẽ phải được dùng cho phúc lợi xã hội. Bằng cách ngăn chặn và trừng trị tham nhũng, chúng ta đang trực tiếp bảo vệ tài sản chung và nguồn lực phát triển của quốc gia. Điều này đảm bảo tài nguyên được sử dụng một cách hiệu quả, hợp lý và có trách nhiệm cho mục tiêu phát triển bền vững, phục vụ lợi ích lâu dài của toàn dân.

Tạo môi trường kinh doanh lành mạnh: Trong môi trường có tham nhũng, nguyên tắc thị trường bị bóp méo. Chi phí không chính thức (hối lộ) trở thành một loại thuế vô hình, làm tăng gánh nặng cho doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp nhỏ và vừa. Tham nhũng còn tạo ra cạnh tranh không công bằng, trao lợi thế phi lý cho các doanh nghiệp thiếu năng lực nhưng sẵn sàng hối lộ. Công tác phòng chống tham nhũng giúp loại bỏ những rào cản phi pháp này, tạo dựng một môi trường kinh doanh lành mạnh, nơi thành công được quyết định bởi năng lực thực sự, chất lượng sản phẩm và sự đổi mới. Điều này không chỉ thu hút đầu tư trong nước mà còn tăng sức hấp dẫn đối với các nhà đầu tư nước ngoài, thúc đẩy phát triển kinh tế bền vững.

Nâng cao niềm tin trong xã hội: Tham nhũng là yếu tố gây xói mòn niềm tin nghiêm trọng nhất của người dân đối với các cơ quan chính phủ và tổ chức công quyền. Khi người dân chứng kiến sự lạm dụng chức vụ để trục lợi, họ sẽ mất đi sự tôn trọng và tin tưởng vào tính liêm chính của hệ thống. Sự thiếu tin cậy này có thể dẫn đến sự thờ ơ, thiếu hợp tác và thậm chí là sự bất mãn đối với chính sách nhà nước. Khi chính quyền đối mặt với tham nhũng một cách trực diện và hiệu quả, công khai xử lý nghiêm minh các vi phạm, đó là thông điệp mạnh mẽ nhất nhằm phục hồi uy tín và củng cố niềm tin của người dân vào khả năng quản lý và phục vụ nhân dân của bộ máy nhà nước.

Bảo vệ quyền lợi của người dân: Về bản chất, tham nhũng là hành vi lạm dụng quyền lực để trục lợi, thường đi kèm với việc xâm phạm đến quyền lợi hợp pháp của người dân. Người dân có thể bị sách nhiễu khi thực hiện thủ tục hành chính, bị từ chối dịch vụ công hoặc bị đối xử thiếu công bằng bởi những cá nhân lợi dụng chức vụ. Công tác phòng chống tham nhũng đảm bảo rằng nguyên tắc công bằng được áp dụng trong mọi giao dịch với chính quyền, đồng thời bảo vệ người dân khỏi các hành vi lạm quyền và gây tổn thương do tham nhũng gây ra. Điều này khẳng định quyền được đối xử công bằng và được hưởng các dịch vụ công chất lượng của mọi người dân.

Xây dựng hình ảnh và uy tín Quốc gia: Mức độ tham nhũng là một chỉ số quan trọng để đánh giá quản trị quốc gia và là yếu tố then chốt ảnh hưởng đến vị thế quốc tế. Một quốc gia có chỉ số tham nhũng cao sẽ bị coi là rủi ro, làm giảm khả năng thu hút vốn đầu tư nước ngoài và hạn chế sự hợp tác với cộng đồng quốc tế. Ngược lại, việc thực hiện kiên quyết các biện pháp phòng chống tham nhũng, xây dựng một hệ thống chính trị minh bạch, liêm chính, giúp quốc gia tạo dựng được hình ảnh tích cực và uy tín cao trong mắt bạn bè quốc tế, từ đó mở rộng cơ hội hội nhập, hợp tác thương mại và phát triển.

Tóm lại, việc phòng chống tham nhũng không chỉ là một nhiệm vụ pháp lý mà còn mang trong mình những giá trị về công bằng, bảo vệ quyền lợi và sự phát triển bền vững cho cả xã hội và quốc gia.

5. Tổng hợp các văn bản pháp luật chính yếu liên quan đến thẩm quyền giám sát PCTN

Các văn bản pháp luật này tạo thành hành lang pháp lý đa tầng điều chỉnh thẩm quyền giám sát PCTN tại Việt Nam:

Kết luận

Thẩm quyền giám sát được phân bổ rộng khắp, từ cơ quan quyền lực nhà nước (Quốc hội, VKSND, TAND, Kiểm toán Nhà nước) đến các tổ chức chính trị - xã hội (MTTQ) và công dân. Trong bối cảnh hiện tại, công tác giám sát đang có sự bổ sung quan trọng từ các quy định mới của Đảng (Quy định 189 và 231-QĐ/TW), nhằm kiểm soát quyền lực từ gốc và tăng cường bảo vệ người tố cáo. Tuy nhiên, thách thức vẫn còn lớn trong việc hài hòa hóa pháp luật và nâng cao tính hiệu quả thực thi. Việc hoàn thiện cơ chế pháp lý đồng bộ sẽ là chìa khóa để củng cố tính nghiêm minh và hiệu lực của toàn bộ công tác PCTN.

Nếu bạn đang đối diện với bất kỳ khía cạnh nào trong lĩnh vực pháp lý hoặc có những điều muốn làm rõ, chúng tôi rất sẵn lòng để mang đến sự hỗ trợ thông qua Dịch vụ Tư vấn Pháp luật Trực tuyến, bạn chỉ cần bấm số hotline 1900.6162. Để làm cho trải nghiệm của bạn thêm thuận tiện, bạn cũng có thể chọn gửi các yêu cầu chi tiết qua địa chỉ email: lienhe@luatminhkhue.vn. Đội ngũ chúng tôi sẽ nhanh chóng đáp lại và cung cấp giải đáp chính xác cho mọi thắc mắc của bạn.