Quy định chung về vận động bầu cử đại biểu HĐND các cấp năm 2026 cần nắm rõ

Cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu Hội đồng nhân dân (HĐND) các cấp nhiệm kỳ 2026-2031 là một sự kiện chính trị pháp lý quan trọng bậc nhất trong đời sống chính trị của đất nước. Đây là dịp để cử tri cả nước thực hiện quyền làm chủ thông qua việc lựa chọn những đại diện ưu tú, đủ đức, đủ tài vào các cơ quan quyền lực nhà nước ở trung ương và địa phương. Trong toàn bộ tiến trình này, vận động bầu cử đóng vai trò là giai đoạn then chốt, là cầu nối trực tiếp giữa ý chí của người ứng cử và nguyện vọng của cử tri. Việc nắm vững các quy định về vận động bầu cử không chỉ là yêu cầu bắt buộc đối với những người ứng cử mà còn là cơ sở để các cơ quan tổ chức, giám sát và toàn thể nhân dân đảm bảo tính dân chủ, công bằng và đúng pháp luật của cuộc bầu cử.

1. Vận động bầu cử là gì và mục đích của hoạt động này

Vận động bầu cử, theo khung pháp lý của Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân hiện hành, được hiểu là hoạt động chính trị - pháp lý của người ứng cử nhằm tiếp xúc, giới thiệu bản thân và trình bày dự kiến chương trình hành động trước cử tri. Đây là quá trình tương tác có tính tổ chức cao, được điều chỉnh bởi hệ thống quy phạm pháp luật nghiêm ngặt nhằm đảm bảo rằng việc lựa chọn của cử tri dựa trên các thông tin minh bạch, trung thực và khách quan.

Vận động bầu cử không đơn thuần là một chiến dịch truyền thông hay quảng bá cá nhân theo mô hình chính trị phương Tây mà mang bản chất của sự dân chủ xã hội chủ nghĩa. Mục đích cốt lõi của hoạt động này là tạo điều kiện cho cử tri hiểu rõ hơn về người ứng cử, từ đó có cơ sở để so sánh, cân nhắc và quyết định bỏ phiếu cho những người thực sự tiêu biểu về phẩm chất chính trị, đạo đức, lối sống và năng lực chuyên môn. Thông qua vận động bầu cử, các ứng cử viên phải thể hiện được sự am hiểu về tình hình địa phương, khả năng giải quyết các vấn đề thực tiễn và cam kết trách nhiệm trước nhân dân nếu được bầu làm đại biểu HĐND.

Vai trò của vận động bầu cử trong việc đảm bảo quyền dân chủ thể hiện ở chỗ nó cụ thể hóa quyền được thông tin của công dân. Cử tri có quyền được biết người mình dự định bầu là ai, họ có quan điểm thế nào về các vấn đề dân sinh và họ sẽ làm gì để bảo vệ quyền lợi của nhân dân tại địa phương. Ngược lại, đối với người ứng cử, đây là quyền chính trị quan trọng nhất sau quyền ứng cử, cho phép họ chủ động đưa thông tin đến cử tri thay vì chỉ thụ động chờ đợi kết quả. Sự công khai, minh bạch trong vận động bầu cử chính là thước đo mức độ dân chủ của toàn bộ quy trình bầu cử, đồng thời là cơ chế kiểm soát quyền lực ngay từ khi các đại biểu tương lai chưa chính thức nhận nhiệm vụ.

2. Thời điểm bắt đầu và kết thúc vận động bầu cử đại biểu HĐND 2026

Việc xác định mốc thời gian vận động bầu cử là một quy định mang tính thủ tục bắt buộc nhằm tạo ra sự thống nhất và ngăn chặn tình trạng vận động sớm hoặc quá hạn, gây mất công bằng giữa các ứng cử viên. Theo quy định của pháp luật hiện hành và các văn bản hướng dẫn cho nhiệm kỳ 2026-2031, thời gian vận động bầu cử được giới hạn trong một khung thời gian cụ thể và nghiêm ngặt.

Cụ thể, hoạt động vận động bầu cử bắt đầu từ ngày công bố danh sách chính thức những người ứng cử. Trong kỳ bầu cử năm 2026, ngày bầu cử toàn quốc đã được ấn định là Chủ nhật, ngày 15 tháng 3 năm 2026. Theo lịch trình này, danh sách chính thức những người ứng cử đại biểu HĐND các cấp sẽ được các Ủy ban bầu cử công bố theo đúng thời hạn luật định sau khi kết thúc các vòng hiệp thương. Ngay sau khi danh sách này được niêm yết và công bố công khai, các ứng cử viên mới chính thức được phép triển khai các hoạt động vận động bầu cử theo quy định.

Thời điểm kết thúc vận động bầu cử được ấn định chính xác là trước thời điểm bắt đầu bỏ phiếu 24 giờ. Với ngày bỏ phiếu là 15 tháng 3 năm 2026 (bắt đầu từ 07 giờ sáng), toàn bộ các hoạt động vận động bầu cử phải chấm dứt vào lúc 07 giờ sáng ngày 14 tháng 3 năm 2026. Khoảng thời gian 24 giờ này được gọi là "thời gian tĩnh lặng" trong bầu cử, mục đích là để cử tri có khoảng lặng cần thiết, tự mình suy ngẫm, phân tích và đưa ra quyết định độc lập mà không bị tác động bởi các thông tin vận động hay các cuộc tiếp xúc trực tiếp.

Dưới đây là bảng tổng hợp các mốc thời gian quan trọng liên quan đến quá trình vận động bầu cử năm 2026:

Sự tuân thủ các mốc thời gian này không chỉ là trách nhiệm pháp lý của người ứng cử mà còn là căn cứ để các cơ quan chức năng như Ủy ban bầu cử và Hội đồng bầu cử quốc gia giám sát, xử lý các vi phạm liên quan đến vận động trái phép.

3. Hai hình thức vận động bầu cử hợp pháp theo quy định

Để đảm bảo tính tập trung, thống nhất và bình đẳng, pháp luật Việt Nam chỉ công nhận hai hình thức vận động bầu cử chính thống. Mọi hoạt động vận động ngoài hai hình thức này đều bị coi là không hợp lệ và có thể bị xử lý theo quy định của pháp luật.

Hội nghị tiếp xúc cử tri

Hội nghị tiếp xúc cử tri là hình thức vận động trực tiếp, quan trọng nhất, nơi người ứng cử đối thoại mặt đối mặt với các thành viên trong đơn vị bầu cử của mình. Trách nhiệm tổ chức các hội nghị này thuộc về Ban Thường trực Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam các cấp phối hợp với Ủy ban nhân dân (UBND) cùng cấp tại đơn vị bầu cử.

Quy trình tổ chức hội nghị tiếp xúc cử tri thường bao gồm các bước:

• Đại diện Ban Thường trực Ủy ban Mặt trận Tổ quốc chủ trì hội nghị, giới thiệu tóm tắt tiểu sử của những người ứng cử.
• Từng người ứng cử lần lượt trình bày dự kiến chương trình hành động của mình trước cử tri nếu được bầu làm đại biểu HĐND.
• Cử tri nêu ý kiến, đặt câu hỏi về những vấn đề quan tâm hoặc chất vấn người ứng cử về các nội dung trong chương trình hành động.
• Người ứng cử trả lời các câu hỏi, giải trình các vấn đề mà cử tri đặt ra một cách trung thực và cầu thị.

Vai trò của Mặt trận Tổ quốc (MTTQ) trong hình thức này là cực kỳ quan trọng. MTTQ không chỉ đóng vai trò người tổ chức mà còn là người giám sát để đảm bảo mọi ứng cử viên đều có thời gian phát biểu ngang nhau, không ai bị lấn lướt và không khí hội nghị luôn diễn ra dân chủ, công bằng, đúng pháp luật. Các hội nghị tiếp xúc cử tri tại nơi cư trú hoặc nơi công tác do Ban Thường trực Ủy ban MTTQ cấp xã triệu tập và chủ trì là kênh thông tin thực chất nhất để cử tri đánh giá bản lĩnh và trí tuệ của người ứng cử.

Thông qua phương tiện thông tin đại chúng

Trong thời đại thông tin, việc vận động qua các phương tiện thông tin đại chúng như báo chí, đài phát thanh, truyền hình địa phương và trang thông tin điện tử về bầu cử là hình thức có độ phủ sóng rộng nhất. Hình thức này đặc biệt quan trọng đối với các đơn vị bầu cử có địa hình phức tạp hoặc dân số đông, nơi việc tiếp xúc trực tiếp toàn bộ cử tri là điều không thể thực hiện.

Quy định về việc sử dụng phương tiện thông tin đại chúng trong vận động bầu cử nhấn mạnh vào quyền bình đẳng. Cụ thể:

• Mọi người ứng cử đều được dành thời lượng hoặc diện tích đăng tải ngang nhau trên các cơ quan báo chí địa phương.
• Nội dung vận động thường là tiểu sử tóm tắt và tóm tắt chương trình hành động đã được cơ quan chức năng phê duyệt hoặc rà soát về tính pháp lý.
• Các cơ quan báo chí có trách nhiệm đưa tin khách quan về quá trình vận động, không được ưu tiên hoặc thiên vị cho bất kỳ ứng cử viên nào, đặc biệt là những người đang nắm giữ chức vụ lãnh đạo.

Việc công khai chương trình hành động trên báo địa phương giúp cử tri có thời gian nghiên cứu kỹ lưỡng, lưu trữ để đối chiếu với hoạt động thực tế của đại biểu sau khi trúng cử. Đây chính là nền tảng cho cơ chế giám sát của nhân dân đối với cơ quan dân cử.

4. Xây dựng và trình bày Chương trình hành động của ứng cử viên

Chương trình hành động là "kim chỉ nam" cho hoạt động vận động bầu cử và là bản cam kết trách nhiệm của người ứng cử trước cử tri. Một chương trình hành động tốt không phải là bản liệt kê những lời hứa hoa mỹ mà phải là một kế hoạch thực tế, gắn liền với chức năng, nhiệm vụ của đại biểu HĐND và đặc thù của địa phương.

Nội dung cần có trong Chương trình hành động

Dựa trên hướng dẫn của các cơ quan chuyên môn và thực tiễn các kỳ bầu cử, một bản chương trình hành động thường có kết cấu logic và chặt chẽ gồm các phần :

• Phần mở đầu: Giới thiệu ngắn gọn về bản thân, quá trình học tập, công tác và kinh nghiệm thực tiễn giúp bản thân đủ khả năng đảm đương vai trò đại biểu.
• Nhận thức về vai trò của đại biểu HĐND: Thể hiện sự hiểu biết sâu sắc về vị trí, quyền hạn của HĐND trong hệ thống cơ quan nhà nước tại địa phương và trách nhiệm của người đại diện cho ý chí, nguyện vọng của nhân dân.
• Các mục tiêu và cam kết cụ thể: Đây là phần trọng tâm. Người ứng cử cần nêu rõ mình sẽ tập trung vào những vấn đề gì (ví dụ: phát triển kinh tế, xây dựng nông thôn mới, cải thiện hạ tầng giao thông, nâng cao chất lượng giáo dục, y tế, bảo vệ môi trường...) phù hợp với thẩm quyền của cấp HĐND mà mình đang ứng cử.
• Phương thức liên hệ với cử tri: Cam kết về việc thường xuyên lắng nghe ý kiến, định kỳ tiếp xúc cử tri và phản ánh trung thực, kịp thời những bức xúc, kiến nghị của nhân dân đến HĐND và các cơ quan có thẩm quyền.

Yêu cầu về tính thực tiễn và tính khả thi

Nguyên tắc quan trọng nhất trong việc xây dựng chương trình hành động là "không hứa hẹn phi lý". Người ứng cử cần tránh đưa ra những mục tiêu nằm ngoài tầm kiểm soát hoặc không thuộc thẩm quyền của HĐND cấp đó. Một chương trình hành động thuyết phục phải dựa trên sự phân tích kỹ lưỡng các tiềm năng, thách thức của đơn vị bầu cử và có sự kết nối với các nghị quyết, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội của địa phương.

Cử tri ngày nay có trình độ dân trí cao và khả năng phản biện tốt. Do đó, những chương trình hành động mang tính chất "đánh bóng" hoặc rập khuôn sẽ dễ dàng bị nhận diện. Tính linh hoạt và sự gần gũi với nhiệm vụ, vị trí công tác hiện tại của người ứng cử cũng là điểm cộng lớn, giúp cử tri thấy được sự đóng góp thực tế mà người đại biểu tương lai có thể mang lại.

5. 05 Hành vi bị nghiêm cấm trong vận động bầu cử

Để bảo vệ sự công bằng và tính nghiêm minh của luật pháp, Điều 68 của Luật Bầu cử đã quy định rõ 5 nhóm hành vi bị nghiêm cấm tuyệt đối trong quá trình vận động bầu cử. Việc vi phạm các quy định này không chỉ dẫn đến việc hủy bỏ tư cách ứng cử viên mà còn có thể bị truy cứu trách nhiệm pháp lý nặng nề.

Phân tích các lỗi vi phạm phổ biến

• Lợi dụng vận động để tuyên truyền trái pháp luật: Nghiêm cấm việc sử dụng diễn đàn vận động để tuyên truyền chống phá Hiến pháp, pháp luật hoặc xâm phạm lợi ích nhà nước. Đặc biệt, việc bôi nhọ, xúc phạm danh dự, uy tín của ứng cử viên khác hoặc các tổ chức, cá nhân là hành vi bị xử lý rất nghiêm.
• Lạm dụng chức vụ, quyền hạn để thao túng phương tiện thông tin đại chúng: Những ứng cử viên đang giữ chức vụ lãnh đạo không được phép dùng quyền lực của mình để được xuất hiện nhiều hơn, ưu tiên hơn trên báo chí, đài truyền hình so với các ứng cử viên khác. Điều này đảm bảo mọi người xuất phát trên một "mặt bằng" thông tin như nhau.
• Lợi dụng vận động để quyên góp, vận động tài trợ: Việc dùng danh nghĩa người ứng cử để đi xin tài trợ cho cá nhân hoặc tổ chức mình, hoặc hứa hẹn dùng ngân sách, nguồn lực tập thể để mang lại lợi ích riêng cho một nhóm người là vi phạm nghiêm trọng nguyên tắc khách quan.
• Sử dụng hoặc hứa tặng tiền, tài sản để mua chuộc cử tri: Đây là hành vi "hối lộ cử tri". Mọi hình thức tặng quà, cho tiền hoặc hứa hẹn lợi ích vật chất trực tiếp (như xây nhà, tặng quà cá nhân) nhằm lôi kéo phiếu bầu đều bị cấm. Vận động bầu cử phải dựa trên chương trình hành động và uy tín cá nhân, không phải bằng sự đánh đổi vật chất.
• Sự can thiệp của các tổ chức phụ trách bầu cử: Hội đồng bầu cử quốc gia, các Ủy ban bầu cử và Tổ bầu cử phải tuyệt đối trung lập. Thành viên của các tổ chức này không được phép vận động bầu cử cho bất kỳ ai để đảm bảo tính minh bạch của quá trình kiểm phiếu và công bố kết quả.

Hệ quả pháp lý khi vi phạm

Người vi phạm quy định về bầu cử, tùy theo tính chất và mức độ, có thể bị xử lý theo các mức độ sau :

• Xử lý hành chính và kỷ luật: Nếu là cán bộ, công chức, có thể bị kỷ luật từ khiển trách đến khai trừ (đối với Đảng viên).
• Xử lý tư cách: Bị xóa tên khỏi danh sách những người ứng cử ngay lập tức.
• Truy cứu trách nhiệm hình sự: Đối với các hành vi dùng thủ đoạn lừa gạt, mua chuộc, cưỡng ép hoặc gây cản trở nghiêm trọng đến việc bầu cử, người vi phạm có thể bị phạt tù từ 01 đến 02 năm. Nếu vi phạm có tổ chức hoặc dẫn đến hậu quả phải hoãn ngày bầu cử, bầu cử lại, hình phạt sẽ nghiêm khắc hơn.

Cuộc bầu cử đại biểu HĐND các cấp năm 2026 không chỉ là một quy trình kỹ thuật mà còn là đợt sinh hoạt chính trị sâu rộng. Việc thực hiện đúng các quy định về vận động bầu cử sẽ góp phần quan trọng vào việc xây dựng một chính quyền của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân, bắt đầu từ những lá phiếu trách nhiệm và minh bạch. Cử tri cần nắm vững các quyền năng pháp lý của mình để không chỉ đi bầu mà còn là những người "gác cổng" cho sự liêm chính của nền dân chủ nước nhà.