Quy định về vận động bầu cử: Ứng cử viên HĐND tuyệt đối không được làm những hành vi nào?

1. Khung khổ Pháp lý và Bản chất Chính trị - Pháp lý của Hoạt động Vận động Bầu cử

Hoạt động bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân (HĐND) các cấp là nền tảng cốt lõi của chế độ dân chủ xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam, thể hiện quyền lực tối cao của nhân dân trong việc lựa chọn những người đại diện ưu tú vào cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương. Trong tiến trình đó, vận động bầu cử không đơn thuần là hoạt động tuyên truyền cá nhân mà là một quy trình pháp lý được kiểm soát chặt chẽ, nhằm đảm bảo sự tương tác minh bạch, công bằng giữa ứng cử viên và cử tri. Theo quy định tại Điều 62 của Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân năm 2015, vận động bầu cử được định nghĩa là hoạt động gặp gỡ, tiếp xúc cử tri hoặc thông qua phương tiện thông tin đại chúng của người ứng cử để báo cáo với cử tri về dự kiến chương trình hành động của mình nhằm thực hiện trách nhiệm đại biểu nếu được bầu và trả lời những vấn đề cử tri quan tâm.

Vận động bầu cử mang bản chất của một cuộc đối thoại dân chủ, nơi ứng cử viên phô diễn năng lực trí tuệ, bản lĩnh chính trị và tâm huyết đối với sự phát triển của địa phương. Quy trình này phải tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc hiến định: dân chủ, công khai, bình đẳng và đúng pháp luật. Sự bình đẳng ở đây có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, đảm bảo rằng không có sự phân biệt đối xử giữa người ứng cử do cơ quan, tổ chức giới thiệu và người tự ứng cử, cũng như không có sự ưu tiên dựa trên chức vụ hay địa vị xã hội hiện tại của ứng cử viên. Tính công khai đòi hỏi mọi thông tin về tiểu sử, chương trình hành động và lịch trình tiếp xúc cử tri phải được niêm yết rộng rãi, tạo điều kiện cho nhân dân giám sát toàn diện.

Trong bối cảnh chuẩn bị cho cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu HĐND các cấp nhiệm kỳ 2026–2031, vai trò của vận động bầu cử càng được nâng tầm trong "kỷ nguyên mới" — kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, đòi hỏi sự trong sạch và tinh gọn của bộ máy nhà nước. Việc hiểu rõ các giới hạn pháp lý, đặc biệt là các hành vi bị nghiêm cấm, không chỉ giúp ứng cử viên tránh được các sai phạm đáng tiếc mà còn bảo vệ tính chính danh và lòng tin của nhân dân vào hệ thống bầu cử.

2. Phân tích Chi tiết Danh mục các Hành vi bị Cấm Tuyệt đối trong Vận động Bầu cử

Điều 68 của Luật Bầu cử năm 2015 thiết lập một "hàng rào đỏ" pháp lý nhằm ngăn chặn các hành vi lệch lạc có thể làm méo mó kết quả bầu cử. Các hành vi này được phân loại thành 05 nhóm trọng yếu, phản ánh các nguy cơ về chính trị, đạo đức và công bằng xã hội.

2.1. Lợi dụng vận động bầu cử để tuyên truyền trái với Hiến pháp và pháp luật

Đây là hành vi vi phạm có tính chất nghiêm trọng nhất về mặt chính trị. Người ứng cử tuyệt đối không được sử dụng diễn đàn tiếp xúc cử tri hoặc các phương tiện truyền thông để phát tán những tư tưởng phản động, xuyên tạc đường lối, chính sách của Đảng và pháp luật của Nhà nước. Việc lợi dụng quyền tự do ngôn luận trong vận động để bôi nhọ chế độ, gây chia rẽ khối đại đoàn kết dân tộc, hoặc kích động bạo lực là những hành vi xâm phạm trực tiếp đến an ninh quốc gia và trật tự an toàn xã hội.

Sâu xa hơn, quy định này ngăn chặn việc đưa các chương trình hành động có nội dung trái với lợi ích chung của quốc gia vào quá trình vận động. Một ứng cử viên không thể hứa hẹn những điều khoản trái với quy định của Hiến pháp hiện hành nhằm lôi kéo một nhóm cử tri đặc thù. Mọi thông điệp đưa ra phải nằm trong khuôn khổ pháp lý và thúc đẩy sự thượng tôn pháp luật.

2.2. Lạm dụng chức vụ, quyền hạn để sử dụng phương tiện thông tin đại chúng

Sự công bằng trong bầu cử đòi hỏi việc tách biệt rõ ràng giữa tư cách của một người đang giữ chức vụ lãnh đạo và tư cách của một người đang ứng cử. Luật bầu cử nghiêm cấm ứng cử viên sử dụng ưu thế về chức vụ để chiếm dụng thời lượng phát sóng, diện tích mặt báo hoặc các nguồn lực truyền thông của cơ quan nhà nước cho mục đích vận động cá nhân.

Hành vi này thường biểu hiện dưới dạng việc các cơ quan báo chí địa phương tập trung đưa tin quá mức về các hoạt động chuyên môn của một lãnh đạo hiện tại đang ứng cử, trong khi các ứng cử viên khác không có cơ hội tương đương. Để đảm bảo công bằng, các cơ quan thông tin đại chúng có trách nhiệm đưa tin về hoạt động vận động bầu cử của tất cả các ứng cử viên theo một kế hoạch đã được cơ quan phụ trách bầu cử phê duyệt, đảm bảo tính khách quan và cân bằng.

2.3. Sử dụng hoặc hứa tặng, cho, ủng hộ tiền, tài sản để mua chuộc cử tri

Đây là hành vi bị coi là "vấn nạn" trong nhiều hệ thống bầu cử trên thế giới và được pháp luật Việt Nam kiểm soát cực kỳ nghiêm ngặt. Người ứng cử tuyệt đối không được sử dụng vật chất dưới bất kỳ hình thức nào — dù là tiền mặt, quà tặng hay các hình thức hỗ trợ tài chính khác — để lôi kéo cử tri bỏ phiếu cho mình.

Đáng chú ý, hành vi "hứa tặng" cũng bị nghiêm cấm tương tự như hành vi "đã tặng". Điều này có nghĩa là ứng cử viên không được đưa ra các cam kết về lợi ích vật chất riêng lẻ cho một cá nhân, gia đình hoặc một tổ chức cụ thể tại đơn vị bầu cử như một điều kiện trao đổi lấy phiếu bầu. Việc hứa hẹn đầu tư xây dựng các công trình phúc lợi chỉ được phép nếu đó là một phần trong kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội chung mà ứng cử viên sẽ kiến nghị với cấp có thẩm quyền khi trở thành đại biểu, thay vì sử dụng nguồn lực cá nhân để thực hiện nhằm mục đích tranh thủ phiếu bầu.

2.4. Lợi dụng vận động bầu cử để vận động tài trợ, quyên góp cho tổ chức, cá nhân mình

Vận động bầu cử là để thực hiện quyền ứng cử, không phải là cơ hội để huy động vốn hay tìm kiếm sự hỗ trợ tài chính cho các dự án cá nhân hoặc tổ chức mà ứng cử viên đại diện. Hành vi này nếu xảy ra sẽ làm hoen ố mục đích trong sáng của cuộc bầu cử và dễ dẫn đến các tình trạng "lợi ích nhóm" hoặc tham nhũng chính trị sau này. Việc quyên góp từ các tổ chức trong và ngoài nước trong giai đoạn này bị cấm tuyệt đối nhằm ngăn chặn sự can thiệp của các thế lực bên ngoài hoặc các nhà tài trợ có ý đồ chi phối hoạt động của đại biểu dân cử tương lai.

2.5. Hành vi xúc phạm danh dự, nhân phẩm, uy tín của người ứng cử khác

Luật pháp yêu cầu một cuộc cạnh tranh lành mạnh và văn minh. Các ứng cử viên không được phép sử dụng các thủ đoạn bôi nhọ, vu khống hoặc tung tin giả nhằm hạ thấp uy tín của đối thủ. Mọi sự phê phán hay tranh luận phải dựa trên sự thật và tập trung vào chương trình hành động, năng lực thực tiễn thay vì tấn công vào đời tư hay nhân cách cá nhân. Việc làm tổn hại đến quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân khác trong quá trình vận động không chỉ dẫn đến việc bị loại khỏi danh sách ứng cử mà còn có thể bị truy cứu trách nhiệm dân sự hoặc hình sự.

3. Hình thức và Phương thức Vận động Bầu cử Hợp lệ

Để tránh vi phạm các điều cấm, ứng cử viên cần nắm vững hai hình thức vận động chính thống được pháp luật cho phép và bảo vệ.

3.1. Gặp gỡ, tiếp xúc cử tri tại hội nghị tiếp xúc cử tri

Đây là phương thức vận động trực tiếp và quan trọng nhất. Các hội nghị này do Ban Thường trực Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cấp tương ứng tổ chức tại đơn vị bầu cử. Tại đây, ứng cử viên trình bày chương trình hành động của mình — một văn bản thể hiện tư duy chiến lược và sự am hiểu về thực tế địa phương. Cử tri có quyền đặt câu hỏi, chất vấn và ứng cử viên có trách nhiệm giải trình.

Tính hợp pháp của hình thức này nằm ở chỗ nó được tổ chức một cách hệ thống, có sự giám sát của các tổ chức đoàn thể và cơ quan bầu cử, đảm bảo mọi ứng cử viên đều có thời gian phát biểu như nhau. Ứng cử viên không được tự ý tổ chức các cuộc gặp mặt riêng quy mô lớn tại nhà riêng hoặc những địa điểm không được phép nếu không thông qua lịch trình của Mặt trận Tổ quốc.

3.2. Vận động thông qua phương tiện thông tin đại chúng

Ứng cử viên có quyền trình bày chương trình hành động của mình trên báo in, báo hình, báo nói và báo điện tử của địa phương. Thông tin thường bao gồm tóm tắt tiểu sử và những nội dung chính trong dự kiến chương trình hành động. Đây là kênh quan trọng để ứng cử viên tiếp cận với đông đảo cử tri, đặc biệt là những người không có điều kiện tham dự trực tiếp các hội nghị tiếp xúc cử tri.

Ngoài ra, việc niêm yết danh sách và tiểu sử tóm tắt tại các khu vực bỏ phiếu cũng là một hình thức vận động gián tiếp, giúp cử tri có cái nhìn tổng quan trước ngày đi bầu. Trong kỷ nguyên 4.0, việc nộp hồ sơ trực tuyến và cập nhật dữ liệu điện tử cũng giúp thông tin của ứng cử viên được truyền tải chính xác và nhanh chóng hơn.

4. Giải đáp các thắc mắc thường gặp

Trong thực tiễn, có nhiều tình huống "nhạy cảm" mà ứng cử viên thường lúng túng. Việc giải quyết các tình huống này đòi hỏi sự vận dụng linh hoạt nhưng phải kiên định với tinh thần của Luật Bầu cử.

4.1. Ứng cử viên có được tặng quà từ thiện trong lúc vận động không?

Theo tinh thần của Luật Bầu cử 2015 và các hướng dẫn cho nhiệm kỳ 2026-2031, việc tặng quà từ thiện trực tiếp từ cá nhân ứng cử viên đến cử tri tại đơn vị bầu cử trong thời gian vận động là hành vi cực kỳ rủi ro và có thể bị coi là mua chuộc cử tri.

Pháp luật nghiêm cấm sử dụng tiền, tài sản để "lôi kéo, mua chuộc". Dù động cơ là nhân đạo, nhưng nếu việc tặng quà diễn ra ngay trong giai đoạn vận động, nó tạo ra sự không công bằng đối với các ứng cử viên khác không có nguồn lực tài chính tương đương. Khuyến nghị pháp lý cho các ứng cử viên là nếu có tâm nguyện làm từ thiện, hãy thực hiện thông qua các quỹ nhân đạo chính thống và không gắn tên tuổi cá nhân vào hoạt động đó cùng với các thông điệp vận động bầu cử.

4.2. Có được sử dụng mạng xã hội (Facebook, Zalo) để vận động không?

Mặc dù Luật Bầu cử 2015 chưa quy định chi tiết về mạng xã hội, nhưng các hướng dẫn mới nhất cho kỳ bầu cử 2026 xác định đây là một kênh thông tin quan trọng nhưng phải tuân thủ Luật An ninh mạng.

Ứng cử viên có thể sử dụng trang cá nhân để chia sẻ chương trình hành động đã được niêm yết chính thức. Tuy nhiên, tuyệt đối không được sử dụng mạng xã hội để đăng tải thông tin xuyên tạc, bôi nhọ đối thủ hoặc thực hiện các hành vi bị cấm trên không gian mạng như lan truyền tin giả gây hoang mang dư luận. Mọi phát ngôn trên mạng xã hội của ứng cử viên đều có giá trị bằng chứng và sẽ bị giám sát chặt chẽ bởi các cơ quan chức năng.

4.3. Cử tri cần làm gì khi phát hiện ứng cử viên có hành vi mua chuộc?

Cử tri có quyền và nghĩa vụ tố cáo các hành vi vi phạm pháp luật về bầu cử. Đơn thư tố cáo cần được gửi đến Ban bầu cử hoặc Ủy ban bầu cử ở cấp tương ứng. Việc giải quyết khiếu nại, tố cáo trong bầu cử được thực hiện theo quy trình đặc thù của Luật Bầu cử để đảm bảo kịp thời xử lý trước ngày bỏ phiếu. Cử tri nên cung cấp các bằng chứng xác thực (hình ảnh, ghi âm, tài liệu vật chứng) để cơ quan chức năng có căn cứ xử lý nghiêm minh.

5. Tiêu chuẩn và Điều kiện để trở thành Đại biểu HĐND nhiệm kỳ 2026-2031

Để đảm bảo chất lượng của cơ quan dân cử, người ứng cử phải đáp ứng những tiêu chuẩn khắt khe được quy định tại Hướng dẫn số 36-HD/BTCTW năm 2025. Việc không đáp ứng đủ tiêu chuẩn cũng là một căn cứ để xóa tên khỏi danh sách ứng cử, ngay cả khi chưa có vi phạm trong vận động.

5.1. Tiêu chuẩn về phẩm chất đạo đức và bản lĩnh chính trị

Người ứng cử phải là những cán bộ tiêu biểu, có lối sống gương mẫu, trong sáng, thực hiện nghiêm quy định về tự phê bình và phê bình. Đặc biệt, việc kê khai tài sản phải trung thực, không có biểu hiện tham nhũng hay "lợi ích nhóm". Những người có biểu hiện cơ hội chính trị, vọng quyền hoặc đang bị điều tra, thanh tra sẽ không được đưa vào danh sách ứng cử.

5.2. Tiêu chuẩn về năng lực và trình độ

Đại biểu HĐND các cấp cần có trình độ văn hóa, chuyên môn và kinh nghiệm công tác để thực hiện nhiệm vụ giám sát và quyết định các vấn đề quan trọng của địa phương. Đối với các đại biểu hoạt động chuyên trách tại cấp tỉnh và cấp huyện, yêu cầu về trình độ đào tạo thường là đại học trở lên và phải được quy hoạch vào các chức danh tương ứng.

5.3. Tiêu chuẩn về sức khỏe và cư trú

Người ứng cử phải có đủ sức khỏe để thực hiện nhiệm vụ, được cơ quan y tế có thẩm quyền xác nhận trong thời hạn 06 tháng tính đến ngày bầu cử. Ngoài ra, đại biểu HĐND phải cư trú hoặc công tác tại đơn vị hành chính mà mình ứng cử để đảm bảo mối liên hệ chặt chẽ với nhân dân.

Cuộc bầu cử năm 2026 diễn ra trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh cải cách hành chính và chuyển đổi số. Việc áp dụng VNeID vào quy trình nộp hồ sơ và quản lý cử tri là minh chứng cho sự hiện đại hóa. Tuy nhiên, các giá trị cốt lõi của sự liêm chính, công bằng trong vận động bầu cử vẫn không thay đổi.

Các ứng cử viên đại biểu HĐND cần ý thức rằng, chiếc ghế đại biểu không phải là quyền lực cá nhân mà là sự ủy thác của nhân dân. Mọi hành vi "chạy đua" không lành mạnh, mọi sự mua chuộc bằng vật chất chỉ đem lại kết quả nhất thời nhưng sẽ để lại hậu quả lâu dài về pháp lý và danh dự. Việc tuân thủ tuyệt đối các điều cấm trong vận động bầu cử không chỉ là tuân thủ pháp luật, mà còn là bước đầu tiên để chứng minh với cử tri rằng ứng cử viên đó xứng đáng là người đại diện cho tiếng nói và lợi ích của nhân dân trong nhiệm kỳ mới.

Để cuộc bầu cử thực sự là ngày hội của toàn dân, sự phối hợp giữa cơ quan nhà nước, Mặt trận Tổ quốc và sự giám sát của cử tri là yếu tố then chốt. Sự minh bạch trong vận động, sự công tâm trong kiểm phiếu và sự nghiêm minh trong xử lý vi phạm sẽ là nền tảng vững chắc để xây dựng một chính quyền địa phương trong sạch, vững mạnh, đáp ứng kỳ vọng của nhân dân trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.