1. Kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong tố tụng hình sự

Khái niệm kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong tố tụng hình sự rộng hơn khái niệm kiểm sát các hoạt động tư pháp trong tố tụng hình sự, phạm vi kiểm sát các hoạt động tuân theo pháp luật trong tố tụng hình sự bao trùm phạm vi kiểm sát các hoạt động tư pháp trong tố tụng hình sự.

Kiểm sát là một dạng giám sát đặc thù chỉ gắn với duy nhất một loại chủ thể kiểm sát – Viện kiểm sát, với quyền năng kiểm sát và phương thức kiểm sát riêng biệt. Tuy nhiên, “kiểm sát”, ở tầng nghĩa phổ thông, là “kiểm tra việc chấp hành pháp luật của Nhà nước”. Nếu theo cách hiểu như vậy, trong tố tụng hình sự, còn có rất nhiều chủ thể khác cũng có quyền và nghĩa vụ “kiểm tra việc chấp hành pháp luật của Nhà nước” và có thể coi là hoạt động kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong tố tụng hình sự hay không.

Pháp luật thực định chỉ quy định một loại chủ thể thực hiện kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong tố tụng hình sự, đó là Viện kiểm sát. Điều 23 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2003 quy định: “…Viện kiểm sát kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong tố tụng hình sự có trách nhiệm phát hiện kịp thời vi phạm pháp luật của các cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng và người tham gia tố tụng, áp dụng những biện pháp do Bộ luật này quy định để loại trừ việc vi phạm pháp luật của những cơ quan hoặc cá nhân này”.

2. Quy định về việc kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong hoạt động điều tra

Điều tra vụ án hình sự là giai đoạn tố tụng hình sự thứ hai mà trong đó cơ quan Điều tra căn cứ vào các quy định của pháp luật tố tụng hình sự và dưới sự kiểm sát của Viện kiểm sát tiến hành các biện pháp cần thiết nhằm thu thập và củng cố các chứng cứ, nghiên cứu các tình tiết của vụ án hình sự, phát hiện nhanh chóng và đầy đủ tội phạm, cũng như người có lỗi trong việc thực hiện tội phạm tội để truy cứu trách nhiệm hình sự, đồng thời bảo đảm cho việc bồi thường thiệt hại về vật chất do tội phạm gây nên và trên cơ sở đó quyết định: Đình chỉ điều tra vụ án hình sự hoặc là; Chuyển toàn bộ các tài liệu của vụ án đó cho Viện kiểm sát kèm theo kết luận điều tra và đề nghị truy tố bị can.

Việc kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong hoạt động điều tra được quy định tại Điều 11 Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự, trong đó cụ thể như sau:

- Viện kiểm sát kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong hoạt động điều tra nhằm bảo đảm cho hoạt động điều tra của Cơ quan điều tra, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra tuân thủ các quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự và Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự; phải phát hiện kịp thời và yêu cầu, kiến nghị Cơ quan điều tra, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra khắc phục vi phạm pháp luật trong hoạt động điều tra.

Việc tiến hành kiểm sát tuân thủ pháp luật của Viện kiểm sát được thể hiện bằng việc cử Kiểm sát viên tham gia hoạt động điều tra vụ án hình sự từ giai đoạn tiến hành khởi tố vụ án. Đối với các hoạt động điều tra cụ thể, Cơ quan điều tra và cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động

điều tra trước khi tiến hành đều phải cần có sự phê chuẩn của Viện kiểm sát như bắt bị can để tạm giam, khám xét (trừ trường hợp khám xét khẩn cấp sau khi thi hành xong phải báo cáo bằng văn bản). Đồng thời, một số hoạt động điều tra khác trước khi tiến hành phải thông báo cho đại diện Viện kiểm sát biết để tham dự như khám nghiệm hiện trường, nhận dạng, thực nghiệm điều tra hay đối chất. Ngoài ra, ngay từ khi tiếp nhận tố giác, tin báo về tội phạm, trong thời hạn 03 ngày, Cơ quan điều tra đã phải làm các thủ tục báo cáo với Viện kiểm sát để cử Kiểm sát viên tiến hành kiểm sát việc giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm theo quy định.

- Cơ quan điều tra, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra thực hiện yêu cầu, quyết định của Viện kiểm sát theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự; xem xét, giải quyết, trả lời kiến nghị của Viện kiểm sát theo quy định của pháp luật.

Quá trình tiến hành kiểm sát hoạt động điều fra, Viện kiểm sát có quyền yêu cầu Cơ quan điều tra, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra thực hiện những hoạt động điều tra, làm rõ những nội dung tình tiết có liên quan đến vụ án bằng cách gửi các yêu cầu điều tra. Khi nhận được yêu cầu điêu ưa, Cơ quan điều tra nghiên cứu và triển khai thực hiện theo yêu cầu của Viện kiểm sát, với những nội dung không thực hiện cần có kiến nghị trả lời bằng văn bản rõ ràng với Viện kiểm sát nhân dân cùng cấp.

3. Trách nhiệm của cơ quan, tổ chức và cả nhân trong hoạt động điều tra hình sự

Nội dung quy định về trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân và hoạt động giám sát của cơ quan, tổ chức, đại biểu dân cử đối với hoạt động điều tra hình sự trong Pháp lệnh năm 2004 cho tới nay vẫn còn phù hợp, vì thế, Luật tiếp tục kế thừa, chỉ điều chỉnh về mặt kỹ thuật lập pháp cho phù hợp, cụ thể là:

- Về trách nhiệm của cơ quan, tổ chức và cá nhân trong hoạt động điều tra hình sự

Cơ quan, tổ chức, cá nhân có quyền và nghĩa vụ phát hiện, tố giác, báo tin về tội phạm, vụ việc phạm tội, kiến nghị khởi tố; có trách nhiệm thực hiện yêu cầu, quyết định và tạo điều kiện để Cơ quan điều tra, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra, người có thẩm quyền điều tra hình sự thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn trong hoạt động điều tra hình sự.

Cơ quan nhà nước có trách nhiệm thông báo ngay cho Cơ quan điều tra mọi hành vi phạm tội xảy ra trong cơ quan và trong lĩnh vực quản lý của mình; có quyền kiến nghị và gửi tài liệu có liên quan cho Cơ quan điều tra để xem xét khởi tố đối với người có hành vi phạm tội; thực hiện yêu cầu và tạo điều kiện để Cơ quan điều tra, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra, người có thẩm quyền điều tra hình sự thực hiện nhiệm vụ điều tra.

Cơ quan điều tra, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra có trách nhiệm tiếp nhận, xem xét, giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm, kiến nghị khởi tố; thông báo kết quả giải quyết cho cơ quan, tổ chức, cá nhân đã kiến nghị, tố giác, báo tin về tội phạm và phải áp dụng các biện pháp cần thiết để bảo vệ người đã tố giác tội phạm.

- Về giám sát của cơ quan, tổ chức, đại biểu dân cử đối với hoạt động điều tra hình sự

Quốc hội, các cơ quan của Quốc hội, Đoàn đại biểu Quốc hội, đại biểu Quốc hội, Hội đồng nhân dân, đại biểu Hội đồng nhân dân, Uỷ ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức thành viên của Mặt trận giám sát hoạt động điều tra của Cơ quan điều tra, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra, người có thẩm quyền điều tra hình sự theo quy định của pháp luật.

Trong phạm vi trách nhiệm của mình, Cơ quan điều tra, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra phải xem xét, giải quyết và thông báo kết quả giải quyết cho cơ quan, tổ chức, cá nhân đã yêu cầu, kiến nghị theo quy định của pháp luật.

4. Những hành vi bị nghiêm cấm trong điều tra vụ án hình sự

Theo Điều 14, Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự, những hành vi bị cấm được quy định như sau:

Trên cơ sở tổng kết thực tiễn thi hành Pháp lệnh năm 2004 và cụ thể hóa các quy định của Hiến pháp năm 2013 về quyền con người, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân, Luật đã quy định 05 nhóm hành vi bị nghiêm cấm như sau:

- Làm sai lệch hồ sơ vụ án; truy cứu trách nhiệm hình sự người không có hành vi phạm tội; không truy cứu trách nhiệm hình sự người có hành vi phạm tội đến mức phải truy cứu trách nhiệm hình sự; ra quyết định trái pháp luật; ép buộc người khác làm trái pháp luật; làm lộ bí mật điều tra vụ án; can thiệp trái pháp luật vào việc điều tra vụ án hình sự.

- Bức cung, dùng nhục hình và các hình thức tra tấn hoặc đối xử, trừng phạt tàn bạo, vô nhân đạo, hạ nhục con người hay bất kỳ hình thức nào khác xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân.

- Cản trở người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can thực hiện quyền tự bào chữa, nhờ luật sư hoặc người khác bào chữa, trợ giúp pháp lý; quyền khiếu nại, tố cáo; quyền được bồi thường thiệt hại về vật chất, tinh thần và phục hồi danh dự.

- Cản trở người bào chữa, người thực hiện trợ giúp pháp lý thực hiện việc bào chữa, trợ giúp pháp lý theo quy định của pháp luật.

- Chống đối, cản trở hoặc tổ chức, lôi kéo, xúi giục, kích động, cưỡng bức người khác chống đối, cản trợ hoạt động điều tra hình sự; xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tài sản của người thi hành công vụ trong điều tra hình sự.

Đối với những hành vi bị cấm trên, tùy thuộc vào tính chất, mức độ nghiêm trọng của hành vi mà cá nhân có liên quan sẽ phải chịu trách nhiệm theo quy định có thể xem xét trách nhiệm hình sự về các tội xâm phạm hoạt động tư pháp được quy định tại Chương XXIV của Bộ luật Hình sự năm 2015 sửa đổi bổ sung năm 2017.

5. Việc giám sát của cơ quan, tổ chức, đại biểu dân cử đối với hoạt động điều tra hình sự

Việc giám sát của cơ quan, tổ chức, đại biểu dân cử đối với hoạt động điều tra hình sự được quy định tại Điều 13, Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự trong đó cụ thể là:

- Quốc hội, các cơ quan của Quốc hội, Đoàn đại biểu Quốc hội, đại biểu Quốc hội, Hội đồng nhân dân, đại biểu Hội đồng nhân dân, ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức thành viên của Mặt trận giám sát hoạt động điều tra của Cơ quan điều tra, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra, người có thẩm quyền điều tra hình sự theo quy định của pháp luật.

Đại diện những cơ quan, tổ chức này trong phạm vi những vụ việc liên quan có quyền yêu cầu Cơ quan điều tra, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra trả lời những vấn đề thuộc phạm vi thẩm quyền của cơ quan, tổ chức

mình. Trên cơ sở những yêu cầu này, Cơ quan điều tra, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra phải chuẩn bị các giấy tờ, tài liệu và trả lời bằng văn bản những yêu cầu trên.

- Trong phạm vi trách nhiệm của mình, Cơ quan điều tra, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra phải xem xét, giải quyết và thông báo kết quả giải quyết cho cơ quan, tổ chức, cá nhân đã yêu cầu, kiến nghị theo quy định của pháp luật.

Ghi chú:

1. Từ điển tiếng Việt, NXB Đà Nẵng 2002, trang 523.