Quy định về việc xem xét và thẩm định tại chỗ trong tố tụng dân sự

Xem xét và thẩm định tại chỗ là một trong những biện pháp tố tụng quan trọng, góp phần bảo đảm nguyên tắc tranh tụng và sự thật khách quan trong giải quyết vụ án dân sự. Đây là hoạt động trực tiếp, cho phép Thẩm phán thu thập, đối chiếu chứng cứ ngay tại hiện trường, giúp phản ánh chính xác hiện trạng vật chất, ranh giới quyền và các yếu tố liên quan đến đối tượng tranh chấp. Trong bối cảnh các vụ án dân sự ngày càng đa dạng và phức tạp, việc tiến hành xem xét, thẩm định tại chỗ không chỉ là phương tiện xác minh chứng cứ mà còn là công cụ bảo vệ quyền lợi hợp pháp của đương sự, đồng thời nâng cao hiệu quả xét xử và tính thuyết phục của bản án.

1. Khái niệm và vai trò của xem xét, thẩm định tại chỗ trong Tố tụng Dân sự

Xem xét, thẩm định tại chỗ trong tố tụng dân sự là một biện pháp thu thập chứng cứ trực tiếp, mang tính nền tảng trong quá trình giải quyết các vụ án dân sự, được quy định cụ thể tại Điều 101 Bộ luật Tố tụng Dân sự năm 2015. Về bản chất, đây là hoạt động do Tòa án tiến hành, nhằm kiểm tra thực tế hiện trạng vật chất của đối tượng tranh chấp, ghi nhận các yếu tố vật lý và tình hình thực tế tại chỗ, từ đó đối chiếu với các tài liệu, chứng cứ do đương sự cung cấp, chẳng hạn như hợp đồng, sơ đồ, giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, hay các biên bản, hồ sơ liên quan khác. Hoạt động này không chỉ giúp làm rõ sự phù hợp giữa các tài liệu pháp lý và thực tế mà còn giúp Tòa án xác định mức độ chính xác, đầy đủ của các thông tin liên quan đến vụ án, góp phần nâng cao tính khách quan và minh bạch trong quá trình xét xử.

Vai trò quan trọng của xem xét, thẩm định tại chỗ thể hiện rõ ràng trong các vụ án có yếu tố vật chất phức tạp hoặc nơi có tranh chấp về quyền sử dụng tài sản, đất đai, nhà cửa và các công trình xây dựng. Trong những trường hợp này, việc chỉ dựa vào giấy tờ hoặc lời khai của các bên có thể dẫn đến sự mơ hồ hoặc tranh luận kéo dài về các tình tiết thực tế. Việc trực tiếp kiểm tra hiện trạng, ghi nhận các dấu hiệu vật lý, đo đạc ranh giới, xác định vị trí và tình trạng của tài sản giúp Tòa án đánh giá đúng bản chất vụ việc, hạn chế sai sót trong quá trình ra quyết định. Đặc biệt, trong các vụ án liên quan đến ranh giới đất đai, nhà cửa, biên bản xem xét, thẩm định tại chỗ thường trở thành chứng cứ quan trọng, có sức thuyết phục cao và là cơ sở để giải quyết tranh chấp một cách công bằng.

Bên cạnh đó, xem xét, thẩm định tại chỗ còn có vai trò quan trọng trong việc tạo lập căn cứ cho các biện pháp tố tụng tiếp theo, như trưng cầu giám định, định giá tài sản, hoặc đưa ra các biện pháp bảo toàn quyền lợi hợp pháp của các bên. Biên bản kết quả hoạt động này là một văn bản pháp lý có giá trị chứng cứ, được lập một cách chi tiết, chính xác, phản ánh trung thực hiện trạng vật chất, giúp Tòa án dựa vào đó để đưa ra phán quyết chính xác và công bằng. Việc thiếu sót trong quá trình thẩm định, hoặc lập biên bản sơ sài, không đầy đủ, có thể dẫn đến những phán quyết thiếu cơ sở thực tiễn, gây rủi ro cho việc xét xử phúc thẩm, giám đốc thẩm hoặc tái thẩm.

Ngoài ra, xét về khía cạnh pháp lý, biện pháp này góp phần nâng cao trách nhiệm của các bên đương sự trong việc cung cấp chứng cứ và hợp tác với Tòa án. Các bên phải chuẩn bị đầy đủ tài liệu, phối hợp với Tòa án trong quá trình kiểm tra hiện trường, từ đó thúc đẩy quá trình tố tụng diễn ra minh bạch, công bằng và khách quan. Đồng thời, hoạt động này cũng giúp Tòa án phát hiện và xử lý kịp thời các hành vi gian dối, che giấu thông tin hoặc cung cấp chứng cứ không chính xác, góp phần củng cố niềm tin của xã hội vào hệ thống tư pháp.

Tóm lại, xem xét, thẩm định tại chỗ không chỉ là một biện pháp kỹ thuật để thu thập chứng cứ mà còn là một công cụ quan trọng bảo đảm sự công bằng, minh bạch và chính xác trong quá trình tố tụng dân sự. Hoạt động này giúp Tòa án nắm bắt đúng bản chất vụ án, đối chiếu hiện trạng thực tế với các tài liệu pháp lý, làm rõ các tình tiết khách quan, đồng thời tạo tiền đề cho các biện pháp tố tụng tiếp theo. Vai trò của nó đặc biệt quan trọng trong các vụ án tranh chấp tài sản, đất đai, nhà cửa và công trình xây dựng, nơi mà sự thật khách quan về hiện trạng vật chất chính là yếu tố quyết định đến công lý và quyền lợi hợp pháp của các bên.

2. Quy định về việc xem xét và thẩm định tại chỗ trong tố tụng dân sự

Điều 101 Bộ luật Tố tụng Dân sự năm 2015 đóng vai trò là cơ sở pháp lý trực tiếp và nền tảng cho việc tiến hành xem xét, thẩm định tại chỗ (XXTĐTC) trong tố tụng dân sự. Điều khoản này thiết lập một cơ chế “kích hoạt kép”, nghĩa là Tòa án có thể chủ động tiến hành XXTĐTC khi xét thấy cần thiết để làm rõ các tình tiết khách quan của vụ án, đồng thời cũng có thể tiến hành theo yêu cầu của đương sự. Cơ chế này vừa đảm bảo tính chủ động của Tòa án trong việc thu thập chứng cứ một cách khách quan, vừa bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên tham gia tố tụng. Trong thực tế, cơ chế này giúp Tòa án linh hoạt lựa chọn hình thức thu thập chứng cứ phù hợp với tính chất, mức độ phức tạp của vụ án, đồng thời tạo điều kiện cho đương sự tham gia chủ động vào quá trình chứng minh quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Nhờ đó, XXTĐTC không chỉ là công cụ để xác minh hiện trạng vật chất, mà còn là phương tiện bảo đảm quyền được xét xử công bằng, minh bạch, đồng thời giảm thiểu rủi ro tranh chấp kéo dài hoặc sai sót trong quá trình ra quyết định của Tòa án.

2.1. Quyền hạn chủ động và điều kiện tiến hành 

Xem xét, thẩm định tại chỗ là một biện pháp tố tụng quan trọng, được quy định tại Khoản 1 Điều 101 BLTTDS năm 2015, sửa đổi bổ sung bởi sửa đổi bổ sung bởi khoản 33 Điều 1 Luật số 85/2025/QH15, nhằm trực tiếp thu thập, xác minh chứng cứ liên quan đến đối tượng tranh chấp trong vụ án dân sự. Thẩm phán tiến hành XXTĐTC khi xét thấy cần thiết hoặc theo yêu cầu của đương sự, thể hiện quyền chủ động của Tòa án trong việc làm rõ các tình tiết, sự kiện, đảm bảo quyết định cuối cùng dựa trên sự thật khách quan. Trong các vụ việc phức tạp hoặc tranh chấp mà tài liệu, giấy tờ không phản ánh đầy đủ hiện trạng, XXTĐTC trở thành công cụ thiết yếu để ngăn ngừa thiếu sót tố tụng và tăng độ tin cậy của chứng cứ.

Quá trình XXTĐTC phải có sự tham gia của đại diện Ủy ban nhân dân cấp xã, Công an xã, phường, đặc khu hoặc cơ quan, tổ chức quản lý nơi có đối tượng cần thẩm định. Đồng thời, Thẩm phán phải báo trước thời gian, địa điểm tiến hành để đương sự biết và chứng kiến. Việc này vừa đảm bảo tính minh bạch, vừa tạo cơ hội để các bên cung cấp ý kiến, giải thích trực tiếp, đồng thời củng cố cơ sở pháp lý cho biên bản thẩm định.

Về bản chất, XXTĐTC là hoạt động kiểm tra thực địa, ghi nhận hiện trạng vật chất của đối tượng tranh chấp, từ đó đối chiếu với tài liệu pháp lý do đương sự cung cấp. Hoạt động này không chỉ phục vụ cho việc hòa giải, xét xử mà còn làm nền tảng cho các biện pháp tố tụng tiếp theo, như trưng cầu giám định hoặc định giá tài sản. Nhờ đó, biên bản XXTĐTC trở thành chứng cứ quan trọng, đảm bảo tính khách quan, toàn diện và giảm thiểu rủi ro về sai sót trong quá trình xét xử, từ đó nâng cao chất lượng và hiệu lực của phán quyết.

2.2. Nghĩa vụ tiến hành theo yêu cầu của đương sự

Theo khoản 2 Điều 101 BLTTDS năm 2015, sửa đổi bổ sung bởi khoản 33 Điều 1 Luật số 85/2025/QH15 Bên cạnh quyền chủ động, pháp luật tố tụng dân sự cũng quy định rõ nghĩa vụ của Thẩm phán trong việc tiến hành xem xét, thẩm định tại chỗ (XXTĐTC) khi đương sự có đơn yêu cầu. Điều kiện quan trọng là nội dung yêu cầu phải có liên quan trực tiếp đến việc giải quyết vụ kiện. Cụ thể, nếu đương sự nộp đơn yêu cầu Tòa án tiến hành XXTĐTC và nội dung thẩm định có mối liên hệ mật thiết với vụ án, Thẩm phán được phân công giải quyết vụ án phải thực hiện hoạt động này theo yêu cầu của đương sự. Quy định này vừa đảm bảo quyền lợi tố tụng của đương sự, vừa tạo cơ chế chủ động để các bên cung cấp và xác minh chứng cứ phục vụ cho việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình, đồng thời góp phần làm sáng tỏ các tình tiết tranh chấp mà giấy tờ, tài liệu do đương sự cung cấp không thể hiện đầy đủ.

Việc tiến hành XXTĐTC phải được ghi nhận đầy đủ bằng biên bản. Biên bản này không chỉ phản ánh kết quả xem xét, thẩm định mà còn mô tả chi tiết hiện trạng, hiện trường, đảm bảo tính khách quan và xác thực. Biên bản phải có chữ ký của người tiến hành xem xét, thẩm định, đồng thời có chữ ký hoặc điểm chỉ của đương sự nếu họ tham gia, của đại diện Ủy ban nhân dân cấp xã, Công an xã, phường, đặc khu, hoặc cơ quan, tổ chức nơi có đối tượng được thẩm định, cùng các cá nhân khác được mời tham gia. Sau khi lập xong biên bản, người tiến hành XXTĐTC có trách nhiệm yêu cầu đại diện cơ quan, tổ chức có liên quan ký tên và đóng dấu xác nhận, từ đó bảo đảm giá trị pháp lý và độ tin cậy của biên bản trong quá trình tố tụng.

Như vậy, việc quy định cả quyền chủ động lẫn nghĩa vụ thực hiện theo yêu cầu đương sự, kết hợp với chế định biên bản chi tiết, vừa bảo vệ quyền lợi của các bên, vừa nâng cao tính minh bạch và khách quan trong việc thu thập chứng cứ tại hiện trường, đồng thời làm cơ sở pháp lý vững chắc cho việc xét xử và ra phán quyết.

2.3. Nguyên tắc bảo đảm quyền tiến hành và chống cản trở trong xem xét, thẩm định tại chỗ

Pháp luật tố tụng dân sự nghiêm cấm mọi hành vi cản trở việc xem xét, thẩm định tại chỗ (XXTĐTC). Việc này nhằm bảo đảm tính khách quan, minh bạch và đầy đủ của quá trình thu thập chứng cứ trực tiếp tại hiện trường, đồng thời bảo vệ quyền và nghĩa vụ hợp pháp của các bên liên quan. (Khoản 3 điều 101 BLTTDS 2015)

Trong trường hợp có hành vi cản trở, Thẩm phán được trao quyền đề nghị sự hỗ trợ từ Ủy ban nhân dân cấp xã, Công an xã, phường, đặc khu nơi có đối tượng được xem xét, thẩm định. Quy định này vừa tạo cơ chế thực thi pháp luật hiệu quả, vừa bảo đảm hoạt động XXTĐTC diễn ra thuận lợi, khách quan và đúng tiến trình tố tụng. Việc phối hợp với các cơ quan địa phương giúp xử lý kịp thời các tình huống phát sinh, đảm bảo các chứng cứ được thu thập đầy đủ, trung thực và không bị ảnh hưởng bởi sự cản trở từ bất kỳ bên nào. (Khoản 4 điều 101 BLTTDS 2015, sửa đổi bổ sung bởi khoản 33 Điều 1 Luật số 85/2025/QH15)

3. Nghĩa vụ chịu chi phí xem xét, thẩm định tại chỗ 

Điều 157 Bộ luật Tố tụng Dân sự năm 2015 quy định rõ ràng nghĩa vụ chịu chi phí xem xét, thẩm định tại chỗ, phân định theo từng tình huống tố tụng cụ thể nhằm đảm bảo nguyên tắc công bằng và hợp lý trong xử lý vụ án. Về cơ bản, các quy định này phản ánh ba nguyên tắc cốt lõi: nguyên tắc lỗi/thất bại, nguyên tắc hưởng lợi và nguyên tắc đặc thù đối với vụ án ly hôn.

Thứ nhất, nguyên tắc lỗi/thất bại được áp dụng trong các trường hợp bên yêu cầu xem xét, thẩm định không được Tòa án chấp nhận hoặc tự nguyện rút yêu cầu, kháng cáo dẫn đến việc đình chỉ giải quyết vụ án. Cụ thể, nếu yêu cầu của đương sự không được chấp nhận, đương sự đó phải chịu chi phí (Khoản 1 Điều 157); trong trường hợp đình chỉ giải quyết vụ án theo thủ tục đơn phương rút đơn khởi kiện, rút kháng cáo hay rút kháng nghị, người rút yêu cầu hoặc kháng cáo cũng phải chịu chi phí tương ứng (Khoản 4, Khoản 5). Nguyên tắc này nhằm ngăn chặn việc lạm dụng quyền yêu cầu Tòa án tiến hành các biện pháp tố tụng, đồng thời bảo đảm tính tiết kiệm và hiệu quả trong sử dụng nguồn lực của Tòa án.

Thứ hai, nguyên tắc hưởng lợi áp dụng trong các vụ việc liên quan đến chia tài sản chung. Trong trường hợp này, chi phí xem xét, thẩm định tại chỗ được phân bổ theo tỷ lệ giá trị phần tài sản mà mỗi bên được hưởng (Khoản 2 Điều 157). Nguyên tắc này bảo đảm rằng chi phí phát sinh tương xứng với lợi ích mà đương sự nhận được từ việc thực hiện thủ tục tố tụng, vừa công bằng vừa hợp lý.

Thứ ba, nguyên tắc đặc thù đối với vụ án ly hôn. Do tính chất nhạy cảm và dễ bị lạm dụng trong các tranh chấp về tài sản, con cái hay nhà cửa, BLTTDS quy định nguyên đơn trong các vụ án ly hôn đơn phương phải chịu chi phí xem xét, thẩm định tại chỗ, bất kể Tòa án chấp nhận yêu cầu hay không (Khoản 3). Trong trường hợp thuận tình ly hôn, chi phí được chia đều cho mỗi bên (Khoản 3, 5). Quy định này vừa hạn chế việc sử dụng thủ tục tố tụng để gây khó khăn cho bên còn lại, vừa khuyến khích các bên tự thương lượng, giải quyết vấn đề một cách hợp lý.

Như vậy, Điều 157 BLTTDS 2015 không chỉ tạo ra cơ sở pháp lý rõ ràng về nghĩa vụ chi phí trong việc xem xét, thẩm định tại chỗ mà còn phản ánh sự kết hợp linh hoạt giữa các nguyên tắc chung của tố tụng dân sự và những đặc thù của từng loại vụ án. Việc phân định chi phí theo từng trường hợp vừa đảm bảo tính công bằng, vừa khuyến khích sự trung thực, minh bạch trong quá trình thu thập, đánh giá chứng cứ tại hiện trường.

Kết luận

Có thể thấy, xem xét và thẩm định tại chỗ đóng vai trò then chốt trong quá trình tố tụng dân sự, vừa giúp làm sáng tỏ các tình tiết vụ án, vừa bảo đảm tính khách quan và minh bạch của quá trình thu thập chứng cứ. Quy định pháp luật về biện pháp này không chỉ trao quyền chủ động cho Thẩm phán mà còn bảo vệ quyền lợi tố tụng của đương sự, đồng thời thiết lập cơ chế chống cản trở hiệu quả. Nhờ vậy, XXTĐTC góp phần tạo nên các bản án công bằng, chính xác, phản ánh đúng sự thật và củng cố niềm tin của người dân vào sự nghiêm minh của pháp luật.

Trên đây là tư vấn của chúng tôi. Nếu còn vướng mắc, chưa rõ hoặc cần hỗ trợ pháp lý khác bạn vui lòng liên hệ bộ phận tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài điện thoại gọi ngay số: 1900 6162 để được giải đáp.