1. Chuẩn bị bài
Câu hỏi trang 28 SGK Ngữ Văn 6 - Tập 2:
Khi đọc văn bản thơ có yếu tố tự sự, miêu tả, các em cần chú ý:
+ Đọc kĩ văn bản thơ và xác định câu chuyện được kể trong bài thơ
+ Nhận biết những yếu tố tự sự, miêu tả trong văn bản và chỉ ra tác dụng của những yếu tố ấy.
+ Chỉ ra một số nét đặc sắc về hình thức, nghệ thuật của bài thơ.
+ Ý nghĩa của bài thơ và những nhận thức, tình cảm của em sau khi học.
Trả lời:
Câu chuyện được kể trong bài thơ diễn ra trong một đêm đầy lạnh lẽo của mùa Đông, tại một chiến trường xa xôi. Anh chiến sĩ, trong màn đêm u tối, mấy lần tỉnh dậy, luôn thấy hình ảnh của Bác Hồ đang ngồi trầm ngâm. Bác, người Cha già vĩ đại, đang dành những giờ phút yên bình để suy tư, để nắm bắt tình hình, để chia sẻ những nỗi lo lắng và tâm tư cho đất nước và nhân dân.
Yếu tố tự sự trong văn bản nằm ở sự kể lại của anh bộ đội, người đã trải qua những khoảnh khắc đáng sợ, những đêm mùa Đông lạnh giá trên chiến trường, và từ đó, người đó cảm nhận và chứng kiến những hình ảnh đáng kính và những suy tư tận tâm của Bác Hồ.
Yếu tố miêu tả, qua những từ ngữ được sử dụng, thể hiện ngoại hình và dáng vẻ của Bác Hồ, như một biểu tượng tương lai, vẻ đẹp của tâm hồn và lòng hi sinh vô bờ bên cạnh vẻ ngoại giao tôn trọng.
Tác giả đã sử dụng thể thơ 5 chữ, tạo nên nhịp điệu sâu lắng và trữ tình, tạo lên tình cảm yêu thương và trọng trách của anh bộ đội đối với Bác. Bài thơ nổi bật với sự kính trọng và sự hi sinh thiêng liêng của Bác Hồ, và là một bài học về lòng yêu nước và tình thân thiết đối với những người chiến đấu vì tự do và độc lập.
Sau khi đọc bài thơ, em thấm thía và biết ơn những người bộ đội và chiến sĩ, đặc biệt là Bác Hồ, người đã dành cả cuộc đời để bảo vệ độc lập và tự do của dân tộc. Bài thơ là một lời tưởng nhớ và tôn vinh những người anh hùng đã dấn thân vì đất nước, đồng thời làm cho em hiểu rõ hơn về tình yêu và lòng hi sinh của họ, để em và thế hệ sau có cuộc sống hòa bình, tự do và hạnh phúc như ngày hôm nay.
Câu hỏi trang 28 SGK Ngữ Văn 6 - Tập 2:
Đọc trước bài thơ Đêm nay Bác không ngủ, tìm hiểu thêm về tác giả Minh Huệ.
Trả lời:
Minh Huệ, tên khai sinh Nguyễn Đức Thái, sinh ngày 3 tháng 10 năm 1927, là một nhà thơ hiện đại nổi tiếng của Việt Nam. Quê hương của ông nằm tại Bến Thủy, hiện thuộc phường Quang Trung, thành phố Vinh, tỉnh Nghệ An - một vùng đất trù phú với văn hóa và truyền thống lịch sử sâu sắc.
Sự nghiệp cách mạng của Minh Huệ một cách không thể tách rời với sự nghiệp văn học của ông. Ông tham gia hoạt động cho Việt Minh từ tháng 5 năm 1945 và đặc biệt, ông tham gia vào việc giành chính quyền ở Nghệ An trong Cách mạng tháng 8 năm 1945. Khi quân Pháp tái chiếm Đông Dương, Minh Huệ chuyển hướng hoạt động sang lĩnh vực tuyên truyền, văn nghệ tuyên huấn và báo chí tại Nghệ An, khu ủy khu Bốn và nhiều nơi khác.
Sáng tạo văn học của Minh Huệ bắt đầu từ năm 1951, khi ông chỉ mới 24 tuổi. Ông từng đảm nhận các vị trí quan trọng như Hội trưởng Hội sáng tác Văn nghệ liên khu IV, Trưởng ban thơ, lý luận, phê bình; làm công tác văn học dịch cho Nhà xuất bản Văn học, và là Ủy viên Ủy ban hành chính kiêm Trưởng ty Văn hóa Nghệ An. Sau khi chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa kiểm soát hoàn toàn miền Bắc, Minh Huệ tiếp tục hành trình học vấn và tốt nghiệp đại học Văn. Ông được kết nạp làm Hội viên Hội Nhà văn Việt Nam vào năm 1957. Minh Huệ trở thành Chủ tịch Hội văn nghệ Nghệ Tĩnh và Ủy viên Ủy ban Trung ương Hội Liên hiệp Văn học nghệ thuật Việt Nam trong giai đoạn từ 1984 đến 1991.
Những tác phẩm nổi bật của Minh Huệ đã chạm đến lòng người và để lại dấu ấn trong lòng độc giả. Các tác phẩm tiêu biểu của ông bao gồm "Đêm nay Bác không ngủ" (1985), "Tiếng hát quê hương" (1959), và "Đất chiến hào" (1970). Tất cả những tác phẩm này không chỉ là biểu hiện của sự tài năng văn chương mà còn là hình ảnh sống động về tâm hồn và lòng yêu nước của một nhà thơ vĩ đại. Đồng thời, Minh Huệ còn sử dụng các bút danh khác như "Mai Quốc Minh" và "Nguyễn Thái", chứng tỏ sự đa năng và đa chiều của ông trong lĩnh vực văn học.
2. Trả lời câu hỏi đọc hiểu
Câu hỏi trang 29 SGK Ngữ Văn 6 - Tập 2: Chỉ ra tác dụng của các từ láy trong khổ thơ thứ hai
Trả lời:
Các từ láy trong khổ thơ thứ 2 - "trầm ngâm," "lâm thâm," và "xơ xác" - không chỉ là những từ ngữ mà tác giả sử dụng để trình bày về tâm trạng của Bác Hồ mà còn là những chi tiết tạo nên sự giàu sắc hơn cho bức tranh về cuộc sống và tâm hồn của Bác trong hoàn cảnh khắc nghiệt và thiếu thốn.
"Tầm ngâm" thể hiện sự sâu lắng, tĩnh lặng của tâm hồn Bác Hồ, như một người lãnh đạo đầy trách nhiệm luôn dành thời gian suy tư và thấu hiểu sâu xa về tình hình quân sự và dân số. Từ này đem lại sự yên bình và trầm lắng vào bức tranh, tạo nên một sự phản ánh về sự tĩnh tại của Bác giữa những khó khăn của cuộc chiến.
"Lâm thâm" đem lại một tầm nhìn sâu xa, mở cửa cho người đọc cảm nhận tới sự đầu tư tinh tế của Bác Hồ trong việc tìm kiếm giải pháp cho cuộc chiến. Từ này không chỉ thể hiện sự tư duy sáng tạo mà còn đem đến một khía cạnh của sự tương tác và thâm nhập sâu sắc vào tâm hồn Bác Hồ, để hiểu rõ hơn về tình yêu quê hương và nhân dân.
"Xơ xác" là một từ ngữ mạnh mẽ, mang đến hình ảnh về sự thiếu thốn, cảm giác trần trụi của Bác Hồ trước bao khó khăn. Từ này cho thấy cuộc sống trên chiến trường, với mưa gió, những khó khăn vật lý, làm cho sức khỏe và thể chất của Bác trở nên mong manh. Điều này làm tăng sự tương phản với tinh thần và tri thức của Bác Hồ, với sự tập trung cao độ trong việc lãnh đạo và quản lý tình hình chiến tranh.
Tóm lại, các từ láy trong bài thơ không chỉ gợi lên vẻ suy tư và lo lắng của Bác Hồ trong hoàn cảnh khắc nghiệt, mà còn tạo nên sự phong phú và sâu lắng hơn cho bức tranh về cuộc sống và tâm hồn của Người. Chúng làm nổi bật tầm nhìn và tư duy của Bác Hồ, cũng như lòng hi sinh và tình yêu của Người dành cho dân tộc và quê hương.
Câu hỏi trang 29 SGK Ngữ Văn 6 - Tập 2: Xác định và nêu tác dụng của biện pháp tu từ trong dòng thơ số 11.
Trả lời:
Câu thơ "Người cha mái tóc bạc" chứa một ẩn dụ tinh tế, tạo ra một hình ảnh đậm nét về Bác Hồ. Trong đó, "Người cha" không chỉ đơn giản là một mô tả về ngoại hình mà còn là biểu tượng của tình thân thương và yêu thương.
Ở đây, "Người cha" được ẩn dụ cho "Bác Hồ," tức là Bác luôn hiện diện với tâm hồn cha đối với những người chiến sĩ, giống như một người cha đối với con cái thân yêu. Hình ảnh mái tóc bạc của Bác Hồ thể hiện một cuộc sống dày dạn và đầy hiến dâng, trong khi vẻ yêu thương và lo lắng của một người cha đối với những đứa con của mình không bao giờ phai mờ.
Câu thơ này không chỉ là một hình ảnh về ngoại hình của Bác Hồ, mà còn là một biểu tượng sâu sắc về sự quan tâm và tình thân thương của Người dành cho nhân dân và những người chiến sĩ, thể hiện tình yêu và lòng hy sinh vô điều kiện của Bác Hồ đối với dân tộc.
Câu hỏi trang 30 SGK Ngữ Văn 6 - Tập 2: Các từ " đinh ninh", " phăng phắc" giúp em hình dung ra hình ảnh Bác lúc này như thế nào?
Trả lời:
Vào đêm tối yên tĩnh và vắng lặng, trong bóng đêm u tối, Bác Hồ ngồi trầm ngâm, tập trung vào việc suy nghĩ về một vấn đề lớn lao của dân tộc. Hai từ láy "trầm ngâm" nổi bật như một bức tranh sống động, vẽ lên trước mắt người đọc hình ảnh về sự tĩnh tại và tâm tư của Bác.
Khi đó, Bác Hồ như một bức tượng điêu khắc trong bóng tối, với tư thế vững vàng và dáng vẻ uy nghiêm. Đôi mắt của Người chiếu sáng trong bóng tối, tỏa sáng với sự tập trung và tri thức. Tâm hồn của Bác lúc này tràn đầy quan tâm và trách nhiệm đối với dân tộc, và Nhà lãnh đạo vĩ đại ấy đang làm việc vất vả, để tìm kiếm lời giải cho những thách thức khó khăn mà dân tộc đang đối mặt.
Sự tập trung và suy nghĩ sâu sắc của Bác Hồ được thể hiện rất rõ ràng trong "đêm không ngủ." Trong khoảnh khắc yên bình này, Bác Hồ là một biểu tượng của sự đoàn kết, tình yêu thương, và sự hy sinh vì dân tộc. Đây chính là hình ảnh chân thực, rạng ngời và tận tâm của Nhà lãnh đạo đẳng cấp vĩ đại của chúng ta, vẽ lên một bức tranh tâm hồn đẹp và rất ấn tượng.
Câu hỏi trang 31 SGK Ngữ Văn 6 - Tập 2: Khổ thơ này thể hiện tâm trạng của ai?
"Trời thì mưa lâm thâm
Làm sao cho khỏi ướt
Càng thương càng nóng ruột
Mong trời sáng mau mau"
Trả lời:
Khổ thơ trên thể hiện một tâm trạng đầy nặng nề của Bác Hồ, khi Người nghĩ về những người dân công đêm nay phải ngủ ngoài rừng hoang, đối mặt với cái lạnh giá cắt da thịt.
Trong đêm tối tĩnh lặng, khi bóng đêm phủ kín trời, tâm hồn Bác như một bầu trời đầy tinh túy đầy tình yêu và lo lắng cho nhân dân. Mỗi hơi thở của Bác Hồ trở thành lời thúc đẩy, là nguồn động viên vô hạn cho những người dân đang chiến đấu trong rừng hoang.
Những lời thơ này gợi lên hình ảnh bi tráng, nơi ánh mắt của Bác Hồ trải rộng qua bóng tối, để nhớ về những nơi xa xôi, đồng cỏ bất tận, và ngọn đèn lửa ấm áp của lòng dũng cảm dân tộc.
Đây là tâm trạng của một lãnh đạo vĩ đại, người hiểu rõ nỗi đau và khó khăn của nhân dân, luôn sẵn sàng hy sinh và đồng cảm với họ trong cuộc chiến vì tự do và độc lập.
Câu hỏi trang 31 SGK Ngữ Văn 6 - Tập 2: Xác định cách gieo vần của hai khổ thơ cuối.
Trả lời:
Cách gieo vần trong hai khổ thơ cuối tạo ra một điểm nhấn âm nhạc và tinh tế, như một nốt nhạc cuối trong một bản hợp ca tình yêu. Chữ cuối dòng 2 vần với chữ cuối dòng 3 ("hồng-mông"), tạo sự liên kết và sự nhất quán âm nhạc. Nhưng khổ thơ cuối đặc biệt hơn, khi chữ cuối dòng 3 vần với chữ cuối dòng 4 ("tình-Minh"), tạo ra một sự hoàn thiện và kết nối mạnh mẽ hơn giữa tình yêu và tên của người mà Bác Hồ yêu quý - Hồ Chí Minh. Điều này thể hiện sự sâu sắc của tình yêu và lòng kính trọng của Bác Hồ đối với Hồ Chí Minh, và đồng thời tạo nên một sự tương phản âm nhạc đầy ấn tượng.
3. Luyện tập
Câu 1 trang 31 SGK Ngữ Văn 6 - Tập 2: Bài thơ có những nhân vật nào? Tìm các chi tiết liên quan đến hoàn cảnh xuất hiện của các nhân vật. Kể lại câu chuyện trong bài thơ dựa theo trật tự thời gian (khoảng 9-10 dòng)
Trả lời:
.....................................................................................
.....................................................................................
.....................................................................................
Câu 2 trang 31 SGK Ngữ Văn 6 - Tập 2: Liệt kê các chi tiết thể hiện tình cảm của Bác đối với các chiến sĩ và dân công. Chi tiết nào gây ấn tượng nhất cho em
Trả lời
- Các chi tiết thể hiện tình cảm của Bác với chiến sĩ và dân công
" Rồi bác đi dém chăn
Từng người từng người một
Sợ cháu mình giật thột
Bác nhón chân nhẹ nhàng."
" Bác thương đoàn dân công
Đêm nay ngủ ngoài rừng
Rải lá cây làm chiếu
Manh áo phủ làm chăn”
" Càng thương càng nóng ruột
Mong trời sáng mau mau"
- Em thích nhất chi tiết “Sợ cháu mình giật thột/ Bác nhón chân nhẹ nhàng”
Câu 3 trang 31 SGK Ngữ Văn 6 - Tập 2: Tìm các chi tiết thể hiện tình cảm của anh đội viên dành cho Bác Hồ ( từ dòng 1-dòng 44). Chi tiết nào đem lại cho em nhiều cảm xúc nhất?
Trả lời:
- Các chi tiết thể hiện tình cảm của anh đội viên dành cho Bác Hồ
“Anh đội viên nhìn Bác
Càng nhìn lại càng thương
Người cha mái tóc bạc
Đốt lửa cho anh nằm”
“- Bác ơi! Bác chưa ngủ
Bác có lạnh lắm không”
" Không biết nói gì hơn
Anh nằm lo Bác ốm
Lòng anh cứ bề bộn"
" Anh hoảng hốt giật mình"
" Anh vội vàng nằng nặc"
"Lòng vui sướng mênh mông
Anh thức luôn cùng Bác"
- Chi tiết nào đem lại cho em nhiều cảm xúc nhất là: “- Bác ơi! Bác chưa ngủ/Bác có lạnh lắm không”
Câu 4 trang 32 SGK Ngữ Văn 6 - Tập 2: Câu thơ “Đêm nay Bác không ngủ” được điệp lại mấy lần trong bài thơ? Ý nghĩa của sự điệp lại này là gì?
Trả lời:
Câu thơ "Đêm nay Bác không ngủ" được lặp lại ba lần, và việc này có ý nghĩa sâu sắc và đầy tương hợp với ba lần thức giấc của anh đội viên, khi họ thấy Bác Hồ vẫn chưa ngủ. Sự lặp lại này nhằm nhấn mạnh một cách mạnh mẽ sự lo lắng, tâm huyết, và tình cảm yêu thương chân thành mà Bác Hồ dành cho những người chiến sĩ và dân công.
Mỗi lần lặp lại, nhưng "Đêm nay Bác không ngủ," đồng thời cũng thể hiện sự băn khoăn và lo lắng của anh đội viên. Họ biết rằng Bác Hồ đang suy nghĩ và làm việc để giải quyết các khó khăn và tìm kiếm giải pháp cho cuộc chiến tranh. Sự lặp lại này không chỉ là một cách để tôn vinh tâm hồn lãnh tụ vĩ đại mà còn thể hiện sự đoàn kết và tình yêu thương giữa Bác Hồ và những người lính của mình, tạo ra một khía cạnh đáng quý của lòng hy sinh vô điều kiện và tình đoàn kết của họ đối với dân tộc.
Câu 5 trang 32 SGK Ngữ Văn 6 - Tập 2: Hãy chỉ ra một số yếu tố miêu tả trong văn bản và nêu tác dụng qua một ví dụ cụ thể.
Trả lời:
- Một số yếu tố miêu tả trong văn bản là:
" Vẻ mặt Bác trầm ngâm
Ngoài trời mưa lâm thâm
Mái lều tranh xơ xác"
" Bác nhón chân nhẹ nhàng"
" Bóng bác cao lồng lộng
Ấm hơn ngon lửa hồng"
- Em thích nhất là hình ảnh
" Bóng bác cao lồng lộng
Ấm hơn ngọn lửa hồng"
- Tác dụng của yếu tố miêu tả trong câu thơ Ngoài trời mưa lâm thâm/ Mái lều tranh xơ xác" đã cho thấy hiện thực cuộc sống vô cùng khắc nghiệt, thiếu thốn, dữ dội mà những người lính phải trải qua.
Quý khách có nhu cầu xem thêm bài viết sau đây:
