Người tham gia phiên tòa giám đốc thẩm hình sự có những ai?

Trong hệ thống tố tụng hình sự Việt Nam, thủ tục giám đốc thẩm là cơ chế đặc biệt nhằm xem xét lại các bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật nhưng bị phát hiện có sai lầm nghiêm trọng trong việc áp dụng pháp luật hoặc vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng. Đây là giai đoạn có tính chất “kiểm soát tối hậu” đối với hoạt động xét xử nhằm bảo đảm công lý, khắc phục những sai sót có thể dẫn đến oan, sai hoặc bỏ lọt tội phạm. So với phiên tòa sơ thẩm và phúc thẩm, phiên tòa giám đốc thẩm mang đặc trưng pháp lý riêng, thể hiện ở mục đích xem xét lại tính đúng đắn của bản án chứ không xét xử lại nội dung vụ án như các cấp thông thường. 

Xác định thành phần người tham gia phiên tòa giám đốc thẩm hình sự vì vậy không chỉ mang giá trị lý luận trong việc hiểu đúng bản chất pháp lý của thủ tục giám đốc thẩm mà còn góp phần nâng cao hiệu quả thực tiễn áp dụng. Qua đó, bảo đảm rằng mỗi phiên giám đốc thẩm đều được tiến hành đúng trình tự, đúng thẩm quyền và thực sự hướng đến mục tiêu bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người và quyền công dân trong hoạt động tư pháp.

1. Bản chất của phiên tòa giám đốc thẩm

Để hiểu rõ thành phần tham gia, trước hết cần phải làm rõ bản chất của thủ tục giám đốc thẩm. Nhiều người thường nhầm lẫn đây là một cấp xét xử thứ ba, sau sơ thẩm và phúc thẩm, nơi vụ án được xét xử lại từ đầu. Tuy nhiên, đây là một nhận định chưa chính xác. Giám đốc thẩm không phải là cấp xét xử thứ ba.

Bản chất của giám đốc thẩm là một thủ tục tố tụng đặc biệt, nhằm xét lại bản án hoặc quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật (như bản án sơ thẩm không kháng cáo, hoặc bản án phúc thẩm). Phiên tòa này chỉ được mở khi có kháng nghị của người có thẩm quyền (như Chánh án Tòa án, Viện trưởng Viện kiểm sát) vì phát hiện bản án đó có vi phạm pháp luật nghiêm trọng trong thủ tục tố tụng hoặc có sai lầm nghiêm trọng trong việc áp dụng pháp luật (cả hình sự và tố tụng).

Vì giám đốc thẩm là "xét lại tính hợp pháp" của bản án dựa trên hồ sơ, chứ không phải "xét xử lại sự thật" của vụ án, nên đối tượng làm việc chính của Hội đồng giám đốc thẩm là hồ sơ vụ án và các quy định pháp luật. Chính bản chất pháp lý này quyết định thành phần những người tham gia phiên tòa, vốn có sự khác biệt rất lớn so với phiên tòa sơ thẩm hay phúc thẩm.

2. Những người tham gia phiên tòa giám đốc thẩm 

Điều 383 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2021 và 2025 (BLTTHS 2015) quy định về những người tham gia phiên toàn giám đốc thẩm như sau:

Điều 383. Những người tham gia phiên tòa giám đốc thẩm

1. Phiên tòa giám đốc thẩm phải có sự tham gia của Kiểm sát viên Viện kiểm sát cùng cấp.

2. Trường hợp xét thấy cần thiết hoặc có căn cứ sửa một phần bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật, Tòa án phải triệu tập người bị kết án, người bào chữa và những người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến việc kháng nghị tham gia phiên tòa giám đốc thẩm; nếu họ vắng mặt thì phiên tòa giám đốc thẩm vẫn được tiến hành.

Vai trò của Kiểm sát viên là thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp tại phiên tòa. Họ sẽ phát biểu quan điểm của Viện kiểm sát về quyết định kháng nghị và đề xuất hướng giải quyết vụ án. Hệ quả pháp lý của quy định này rất rõ ràng: Sự có mặt của Kiểm sát viên là điều kiện bắt buộc để phiên tòa diễn ra. Nếu Kiểm sát viên Viện kiểm sát cùng cấp vắng mặt thì Hội đồng xét xử giám đốc thẩm phải hoãn phiên tòa.

Từ quy định trên cho thấy có hai nhóm người tham gia phiên tòa giám đốc thẩm, cụ thể:

Thứ nhất, phụ thuộc vào sự triệu tập của Tòa án.

Cụm từ then chốt là "xét thấy cần thiết". Đây là quy định mang tính tùy nghi, trao quyền chủ động cho Hội đồng giám đốc thẩm quyết định việc có triệu tập người bị kết án và các bên liên quan hay không. Vậy Tòa án "xét thấy cần thiết" khi nào? Như đã phân tích, giám đốc thẩm không xét xử lại sự thật. Do đó, Tòa án triệu tập họ không phải để nghe kêu oan hay trình bày lại toàn bộ tình tiết vụ án. Mục đích của việc triệu tập là để làm rõ những quyết định, hành vi tố tụng đã diễn ra ở các cấp sơ thẩm, phúc thẩm, hoặc làm rõ các vấn đề pháp lý liên quan trực tiếp đến nội dung kháng nghị.

Ví dụ: Nếu kháng nghị tập trung vào việc cho rằng "lời khai của bị cáo có dấu hiệu bị ép cung" (một vi phạm tố tụng nghiêm trọng), Tòa án có thể "xét thấy cần thiết" triệu tập người bị kết án để nghe họ trình bày trực tiếp về vấn đề này. Tuy nhiên, nếu kháng nghị chỉ tập trung vào việc "Tòa án cấp sơ thẩm áp dụng sai điều luật" (một vấn đề thuần túy pháp lý), Tòa án có thể chỉ cần nghiên cứu hồ sơ và không cần triệu tập người bị kết án.

Thứ hai, sự vắng mặt của người được triệu tập không làm phiên tòa bị hoãn.

Đây là điểm khác biệt cơ bản so với phiên tòa sơ thẩm. Điều luật quy định rõ: "...nếu họ vắng mặt thì phiên tòa giám đốc thẩm vẫn được tiến hành".

Điều này có nghĩa là, ngay cả khi Tòa án đã "xét thấy cần thiết" và gửi giấy triệu tập hợp lệ, nhưng vì lý do nào đó mà người bị kết án (hoặc người bào chữa, người liên quan) vắng mặt, phiên tòa vẫn diễn ra bình thường. Quy định này một lần nữa khẳng định vai trò của họ tại phiên tòa giám đốc thẩm là "hỗ trợ làm rõ" khi Tòa cần, chứ không phải là "trung tâm" của phiên tòa.

3. Quyền và nghĩa vụ của người tham gia khi được triệu tập

Điều 386 BLTTHS 2015 quy định rõ về thủ tục phiên tòa giám đốc thẩm. Sau khi một thành viên Hội đồng trình bày vụ án và trường hợp Viện kiểm sát kháng nghị thì Kiểm sát viên trình bày nội dung kháng nghị, thì:

• Quyền trình bày: Những người được triệu tập (nếu có mặt) được trình bày ý kiến về những vấn đề mà Hội đồng giám đốc thẩm yêu cầu. Điều này có nghĩa là phạm vi trình bày bị giới hạn trong những vấn đề Tòa án cần làm rõ, chứ không phải một bài phát biểu tự do.
• Quyền tranh tụng: Họ được tham gia tranh tụng về những vấn đề liên quan đến việc giải quyết vụ án. "Tranh tụng" ở đây là tranh luận về các vấn đề pháp lý và vi phạm tố tụng được nêu trong kháng nghị (ví dụ: tranh luận với quan điểm của Kiểm sát viên về mức độ nghiêm trọng của vi phạm, hoặc về việc áp dụng pháp luật).

Do đó, nếu được triệu tập, người tham gia cần chuẩn bị nội dung tranh luận tập trung sâu vào các vấn đề pháp lý và vi phạm tố tụng, thay vì chỉ kể lể lại diễn biến sự việc.

5. Phân biệt người tham gia phiên tòa phúc thẩm với giám đốc thẩm

Để làm rõ sự khác biệt, bảng so sánh dưới đây sẽ giúp người đọc hình dung rõ tại sao quy định về sự có mặt tại phiên tòa Giám đốc thẩm lại khác biệt hoàn toàn so với phiên tòa Phúc thẩm:

Bảng so sánh trên cho thấy rõ, tại phiên tòa phúc thẩm, người bị kết án là trung tâm, sự vắng mặt của họ (nếu không có lý do chính đáng) sẽ làm phiên tòa bị hoãn. Ngược lại, tại phiên tòa giám đốc thẩm, Kiểm sát viên mới là thành phần bắt buộc (cùng Hội đồng xét xử), còn người bị kết án chỉ tham gia khi Tòa thấy cần thiết và sự vắng mặt của họ không ảnh hưởng đến việc tiến hành phiên tòa.

Kết luận

Thành phần những người tham gia phiên tòa giám đốc thẩm hình sự là yếu tố có ý nghĩa quyết định đối với tính hợp pháp, khách quan và hiệu quả của thủ tục giám đốc thẩm. Việc xác định rõ ràng các chủ thể tham gia – từ Hội đồng giám đốc thẩm, Kiểm sát viên, Thư ký phiên tòa đến các cá nhân, cơ quan được triệu tập theo yêu cầu – phản ánh sự chặt chẽ của pháp luật tố tụng hình sự trong việc bảo đảm mỗi bản án được xem xét trên cơ sở đầy đủ thông tin và căn cứ pháp lý. Không chỉ vậy, sự tham gia đúng thành phần theo luật định còn là cơ chế để kiểm soát quyền lực tư pháp, hạn chế tùy tiện và bảo vệ quyền lợi của người bị kết án cũng như các chủ thể có liên quan.

Để đảm bảo Đơn đề nghị giám đốc thẩm của gia đình được trình bày đúng trọng tâm pháp lý, tăng cơ hội được xem xét, hãy liên hệ với các Luật sư chuyên về tố tụng hình sự của Công ty Luật Minh Khuê. Chúng tôi sẽ hỗ trợ rà soát hồ sơ, phân tích bản án và tư vấn soạn thảo các văn bản pháp lý cần thiết. Mọi vướng mắc pháp lý vui lòng liên hệ Luật sư tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến qua điện thoại gọi: 1900.6162 để được đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm của Công ty luật Minh Khuê tư vấn, giải đáp chi tiết.Chúng tôi rất hân hạnh khi nhận được sự hợp tác của quý khách hàng. Xin chân thành cảm ơn!

Trân trọng./.

Bộ phận tư vấn pháp luật hình sự - Công ty luật Minh Khuê