Cơ sở pháp lý:

- Công ước Palermo năm 2000

- Bộ luật hình sự năm 2015

1. Tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia là gì?

Tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia là hành vi phạm tội được thực hiện ở nhiều quốc gia hoặc được thực hiện ở một quốc gia, nhưng phần chủ yếu của việc chuẩn bị, lên kế hoạch, chỉ đạo hay điều khiển việc thực hiện tội phạm lại diễn ra ở một quốc gia khác, hoặc đây là hành vi tội phạm được thực hiện ở một quốc gia nhưng có liên quan đến một nhóm tội phạm có tổ chức tham gia thực hiện các hoạt động tội phạm ở nhiều quốc gia, hoặc tội phạm được thực hiện ở một quốc gia nhưng có ảnh hưởng nghiêm trọng đến một quốc gia khác.

2. Thẩm quyền tài phán đối với tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia

Việc xác định thẩm quyền tài phán đối với tội phạm có tính chất quốc tế là rất quan trọng, đặc biệt đối với tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia. Về nguyên tắc, thẩm quyền tài phán đối với các loại tội phạm có tính chất quốc tế thuộc về quốc gia. Chỉ có quốc gia mới có quyền xét xử và trừng phạt loại tội phạm này tại tòa án và theo luật hình sự quốc gia. Thực tiễn cho thấy, thẩm quyền tài phán quốc gia về hình sự được xác định dựa trên các nguyên tắc: nguyên tắc lãnh thổ; nguyên tắc quốc tịch; nguyên tắc an ninh quốc gia; nguyên tắc phổ cập (nguyên tắc thẩm quyền tài phán toàn cầu).

Công ước Palermo cũng sử dụng các nguyên tắc cơ bản trên đây với các “phiên bản” riêng biệt và đặc thù phù hợp với thực tế diễn biến của tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia trong đời sống quốc tế. Theo quy định của Công ước, mỗi quốc gia thành viên sẽ thông qua các biện pháp cần thiết để thiết lập quyền tài phán của mình đối với những hành vi phạm tội thuộc phạm vi điều chỉnh của Công ước với các nguyên tắc sau đây:

- Hành vi phạm tội được thực hiện trên lãnh thổ của quốc gia thành viên đó - nguyên tắc lãnh thổ, cụ thể là lãnh thổ của quốc gia, nơi hành vi phạm tội được thực hiện.

- Hành vi phạm tội được thực hiện trên boong tàu mang cờ của quốc gia thành viên đó hoặc trên máy bay đăng tịch tại quốc gia thành viên vào thời điểm xảy ra hành vi tội phạm - nguyên tắc quốc tịch tàu thuyền và phương tiện bay được sử dụng để xác định thẩm quyền tài phán. Việc áp dụng nguyên tắc này là cần thiết vì tính đặc thù của tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia.

- Quốc gia thành viên cũng sẽ có thẩm quyền tài phán đối với hành vi phạm tội được thực hiện chống lại công dân nước mình - nguyên tắc quốc tịch thụ động), cũng như hành vi phạm tội do công dân của mình, hay người không quốc tịch thường trú trên lãnh thổ nước mình thực hiện - nguyên tắc quốc tịch chủ động và cư trú.

- Quyền tài phán được dành cho quốc gia thành viên, khi tội phạm hợp pháp hóa tài sản phạm tội có được do thực hiện ở nước ngoài nhằm thực hiện một tội phạm nghiêm trọng cho quốc gia đó.

- Mọi quốc gia thành viên “thông qua các biện pháp cần thiết” để thiết lập thẩm quyền tài phán của mình đối với những hành vi phạm tội thuộc phạm vi điều chỉnh của Công ước, khi nghi phạm đang hiện diện trên lãnh thổ của nước mình và quốc gia không dẫn độ nghi phạm này.

Như vậy, các nguyên tắc xác định thẩm quyền tài phán đối với tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia tương đối đa dạng. Bên cạnh các nguyên tắc truyền thống của luật hình sự quốc tế, Công ước còn ghi nhận các nguyên tắc chuyên biệt đặc thù đối với tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia.

3. Dẫn độ tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia

Trong khoa học luật hình sự quốc tế, dẫn độ tội phạm là một định chế quan trọng. Do tính chất phức tạp của hoạt động dẫn độ nên luật pháp của các quốc gia thường “thiết kế” dẫn độ là một phần riêng biệt, độc lập trong luật tương trợ tư pháp, hoặc xây dựng luật dẫn độ độc lập. Công ước Palermo có quy định riêng về dẫn độ như sau:

3.1. Phạm vi và cơ sở pháp lý dẫn độ

Về phạm vi, Công ước quy định rõ các quy tắc về dẫn độ sẽ được áp dụng đối với các hành vi phạm tội thuộc phạm vi điều chỉnh của Công ước, hoặc hành vi phạm tội có liên quan đến nhóm tội phạm có tổ chức và đối tượng của yêu cầu dẫn độ đang sống ở quốc gia thành viên được yêu cầu với điều kiện là hành vi phạm tội bị dẫn độ “đáng bị trừng phạt” theo luật trong nước của quốc gia yêu cầu và được yêu cầu.

Bên cạnh đó, Công ước còn mở rộng phạm vi dẫn độ, khi cho phép các quốc gia thành viên có quyền yêu cầu dẫn độ cả các tội phạm nghiêm trọng khác nhau, trong đó có một số tội không được Công ước này điều chỉnh, thì quốc gia được yêu cầu vẫn có thể thực hiện các yêu cầu này theo quy định của Công ước. Công ước cũng xác lập cơ sở pháp lý để dẫn độ. Đây được coi là nền tảng pháp lý quốc tế cho quốc gia yêu cầu đưa ra quyền, còn quốc gia được yêu cầu có nghĩa vụ thực hiện dẫn độ. Tuy nhiên, Công ước cũng chấp nhận quyền và nghĩa vụ của các quốc gia có liên quan đến dẫn độ được quy định trong hiệp định dẫn độ chuyên môn giữa chúng là hợp pháp. Công ước đã quy định và khuyến khích các quốc gia thành viên nên ký các hiệp định chuyên môn về dẫn độ trong tương lai và các tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia phải được ghi nhận trong các hiệp định chuyên môn này.

3.2. Không dẫn độ và hệ quả pháp lý

Công ước Palermo quy định và chấp nhận các trường hợp không dẫn độ sau đây:

- Không dẫn độ vì người bị yêu cầu dẫn độ là công dân của nước mình.

- Có thể từ chối không dẫn độ nếu có đủ cơ sở cho rằng yêu cầu dẫn độ nhằm truy tố hay trừng phạt vì lý do giới tính, tôn giáo, chủng tộc, quốc tịch, nguồn gốc dân tộc hay quan điểm chính trị của cá nhân bị yêu cầu dẫn độ.

- Có thể không dẫn độ vì lý do hành vi phạm tội liên quan đến các vấn đề thuộc lĩnh vực tài chính quốc gia.

Công ước Palermo quy định về các trường hợp không dẫn độ cũng tương tự như quy định trong hầu hết các điều ước quốc tế về phòng chống tội phạm khác. Tuy nhiên, Công ước quy định nghĩa vụ của quốc gia thành viên, nếu không dẫn độ thì phải chuyển giao ngay vụ việc cho các cơ quan có thẩm quyền nhằm tiến hành các thủ tục truy tố nhằm đảm bảo công lý luôn được thực thi và tuân thủ.

4. Tương trợ tư pháp hình sự

Tội phạm có tính chất quốc tế nói chung và tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia nói riêng là loại hình tội phạm chỉ có thể bị truy cứu và trừng phạt hiệu quả khi có sự hợp tác quốc tế chặt chẽ trong lĩnh vực tố tụng. Do các hoạt động tố tụng hình sự trong các vụ việc liên quan đến loại tội phạm này không chỉ diễn ra ở một quốc gia mà ở nhiều nước, vì thế cần có sự tương trợ tư pháp của các quốc gia có liên quan. Quy định hiện hành của Công ước Palermo về tương trợ tư pháp trong các vụ việc liên quan đến tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia yêu cầu các quốc gia thành viên tương trợ tư pháp hiệu quả nhất cho quốc gia thành viên khác trong việc điều tra, truy tố và xét xử các hành vi phạm tội thuộc phạm vi điều chỉnh của Công ước. Việc tương trợ pháp lý liên quan đến các nạn nhân, nhân chứng, tài sản, phương tiện hoặc chứng cứ của các hành vi phạm tội đó đang ở tại quốc giaa thành viên được yêu cầu và có liên quan đến nhóm tội phạm có tổ chức. Ngoài ra, các quốc gia thành viên được yêu cầu sẽ thực hiện tương trợ pháp lý trong khả năng của mình, phù hợp với luật pháp, các điều ước có liên quan của mình đối với các thủ tục điều tra, tố tụng… đối với các hành vi phạm tội mà một pháp nhân có thể phải gánh chịu trách nhiệm pháp lý tại quốc gia thành viên yêu cầu.

Với quy định nêu trên, phạm vi tương trợ pháp lý của Công ước Palermo đã được mở rộng hơn, không chỉ đối với trách nhiệm pháp lý của cá nhân, mà còn bao gồm cả tương trợ pháp lý trong việc truy cứu trách nhiệm của pháp nhân. Nhưng mức độ tương trợ pháp lý có khác nhau: các quốc gia có nghĩa vụ tương trợ pháp lý trong các vụ việc liên quan nhằm truy cứu trách nhiệm hình sự của các cá nhân nằm trong thành phần nhóm tội phạm có tổ chức, còn đối với các pháp nhân chịu trách nhiệm thì tùy theo khả năng và phù hợp với luật quốc gia và điều ước quốc tế của mình, quốc gia được yêu cầu có thể thực hiện việc tương trợ này, nghĩa là mức độ ràng buộc không cao.

Mục đích tương trợ pháp lý rất đa dạng, quốc gia thành viên có thể yêu cầu tương trợ pháp lý nhằm lấy chứng cứ hoặc lời khai của nạn nhân hay nhân chứng; thực hiện tống đạt giấy tờ tư pháp có liên quan đến vụ việc; thực hiện khám xét, tạm giữ và niêm phong cũng như khám nghiệm đồ vật và hiện trường; nhận dạng hoặc phát hiện tài sản do phạm tội mà có, cũng như tài sản, công cụ hoặc các vật dụng khác nhằm mục đích thu thập chứng cứ….

Công ước Palermo để ngỏ khả năng yêu cầu là rất rộng khi ghi nhận bất kỳ hình thức tương trợ nào cũng được phép, miễn là phù hợp với luật quốc gia của nước được yêu cầu. Bảo mật ngân hàng không được coi là lý do để quốc gia được yêu cầu từ chối tương trợ pháp lý, nhưng có thể từ chối tương trợ tư pháp với lý do không tồn tại “trách nhiệm hình sự song song” trong luật hình sự. Cho dù vậy, quốc gia thành viên được yêu cầu nếu thích hợp thì có thể tương trợ tư pháp theo chừng mực tùy ý, bất kể hành vi đó có là tội phạm hay không theo luật của quốc gia được yêu cầu.

Về nguyên tắc, Công ước Palermo quy định mọi yêu cầu tương trợ pháp lý sẽ được thực hiện phù hợp với luật của quốc gia thành viên được yêu cầu và “nếu có thể” phù hợp với các thủ tục được nêu trong yêu cầu trong chừng mực không trái với luật quốc gia của nước này.

Theo Công ước, yêu cầu tương trợ có thể bị từ chối trong các trường hợp: yêu cầu tương trợ pháp lý không phù hợp với các quy định về vấn đề này của Công ước; quốc gia thành viên được yêu cầu cho rằng việc thực hiện yêu cầu tương trợ pháp lý có thể gây phương hại tới chủ quyền, an ninh quốc gia, trật tự công cộng hoặc các lợi ích thiết yếu khác của quốc gia; luật trong nước của quốc gia được yêu cầu không cho phép các cơ quan chức năng của quốc gia thực hiện các yêu cầu liên quan đến bất kỳ hành vi phạm tội nào tương tự thuộc diện điều tra, truy tố hoặc xét xử theo thẩm quyền của chính cơ quan chức năng này…

Bên cạnh các trường hợp từ chối, Công ước còn chấp nhận cả trường hợp trì hoãn việc thực hiện tương trợ pháp lý với lý do việc đó có thể gây ra trở ngại và khó khăn cho các thủ tục điều tra, tố tụng hoặc xét xử đang được tiến hành.

Ngoài ra, Công ước còn ghi nhận các vấn đề hợp tác quốc tế về các lĩnh vực chuyên môn như hợp tác trong phối hợp điều tra và các kỹ thuật điều tra đặc biệt; hợp tác hành pháp giữa các nước thành viên; hợp tác quốc tế trong đào tạo, hỗ trợ công nghệ và phát triển kinh tế…

Các quốc gia thành viên có thể ký kết các hiệp định, các thỏa thuận song phương hoặc đa phương về hỗ trợ vật chất và hậu cần, có lưu ý tới các thỏa thuận tài chính cần thiết đảm bảo các biện pháp hợp tác quốc tế theo quy định của Công ước được thực thi, tuân thủ có hiệu quả cũng như để phòng ngừa, phát hiện và kiểm soát các loại tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia.

Trở thành thành viên của Công ước, Việt Nam có thêm cơ sở pháp lý để bảo hộ quyền và lợi ích hợp pháp của Nhà nước, công dân và pháp nhân Việt Nam, có thể tiếp cận và nhận được những trợ giúp cần thiết về pháp lý và kỹ thuật trong lĩnh vực hình sự… góp phần đấu tranh hiệu quả với tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia ở Việt Nam. Thực tiễn nội luật hóa các điều ước quốc tế trong lĩnh vực hình sự của Việt Nam trong thời gian qua có vai trò quan trọng đối với việc hoàn thiện pháp luật nói chung và pháp luật hình sự của Việt Nam nói riêng. Điển hình là quy định về trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại. Quy định này là kết quả của việc nội luật hóa các quy định tương ứng trong Công ước Palermo năm 2000; Công ước về Phòng, chống tham nhũng năm 2003.

Tuy nhiên, quy định của Bộ luật Hình sự năm 2015 hiện vẫn đang có cách hiểu và giải thích khác nhau, gây nhiều tranh cãi và khó áp dụng thống nhất trong thực tiễn. Vì vậy, sự vào cuộc của các nhà khoa học và những người làm công tác thực tiễn là điều kiện đảm bảo việc khai thác, sử dụng hiệu quả những điều ước quốc tế và văn bản pháp luật quốc gia trong công cuộc đấu tranh phòng chống tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia ở Việt Nam.

Trên đây là tư vấn của chúng tôi. Nếu còn vướng mắc, chưa rõ hoặc cần hỗ trợ pháp lý khác bạn vui lòng liên hệ bộ phận tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài điện thoại số: 1900 6162 để được giải đáp.

Rất mong nhận được sự hợp tác!

Trân trọng./.

Luật Minh Khuê - Sưu tầm & biên tập