Thẩm quyền xét xử tội phạm xảy ra trên tàu bay, tàu biển của Việt Nam đang hoạt động ngoài không phận hoặc ngoài lãnh hải của Việt Nam

Trong bối cảnh giao thông hàng không và hàng hải ngày càng phát triển, hoạt động của tàu bay và tàu biển không chỉ diễn ra trong phạm vi lãnh thổ Việt Nam mà còn mở rộng ra không phận và vùng biển quốc tế. Khi tội phạm phát sinh trên những phương tiện đặc thù này, vấn đề xác định thẩm quyền xét xử trở nên vô cùng quan trọng để bảo đảm pháp luật được thực thi nghiêm minh, thống nhất và đúng quy định. Cơ chế xác định thẩm quyền không chỉ dựa trên yếu tố vị trí địa lý mà còn dựa trên nguyên tắc quốc tịch phương tiện, bảo vệ chủ quyền quốc gia và bảo đảm trật tự pháp lý trong các hoạt động hàng hải, hàng không. Do đó, việc hiểu rõ thẩm quyền xét xử đối với tội phạm xảy ra trên tàu bay, tàu biển của Việt Nam khi đang hoạt động ngoài không phận hoặc ngoài lãnh hải Việt Nam có ý nghĩa đặc biệt trong việc áp dụng pháp luật hình sự một cách chính xác và hiệu quả.

1. Nguyên tắc xác định thẩm quyền xét xử tội phạm trên tàu bay, tàu biển Việt Nam

Trong tố tụng hình sự Việt Nam, việc xác định thẩm quyền xét xử không chỉ là một thủ tục hành chính mà là yếu tố cốt lõi đảm bảo tính hợp pháp, hợp hiến của toàn bộ quá trình xét xử. Điều này được thực hiện dựa trên cơ sở quyền tài phán nội dung đã được Bộ luật Hình sự quy định, và cơ chế tố tụng hình sự do Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015 thiết lập. Xác định đúng thẩm quyền xét xử đảm bảo hiệu quả trong việc thu thập chứng cứ, bảo vệ quyền con người, đồng thời nâng cao khả năng thi hành án, tránh tình trạng bỏ sót hành vi phạm tội.

Trong khuôn khổ pháp luật Việt Nam, có ba nguyên tắc cơ bản chi phối việc xác định thẩm quyền xét xử theo lãnh thổ.

Thứ nhất là nguyên tắc lãnh thổ, quy định tại Điều 269 BLTTHS, theo đó tòa án nơi tội phạm xảy ra có thẩm quyền xét xử. Nguyên tắc này dựa trên logic rằng nơi xảy ra tội phạm là nơi có dấu vết vật chất, nhân chứng và hậu quả trực tiếp đối với trật tự xã hội, do đó việc xét xử tại địa phương này sẽ thuận lợi nhất cho việc thu thập chứng cứ và đảm bảo tính minh bạch, khách quan của quá trình tố tụng.

Thứ hai là nguyên tắc quốc tịch. Nguyên tắc này áp dụng đối với công dân Việt Nam phạm tội ở nước ngoài hoặc trên các lãnh thổ di động như tàu bay, tàu biển mang quốc tịch Việt Nam. Theo đó, Việt Nam vẫn duy trì thẩm quyền xét xử những hành vi phạm tội này nhằm bảo vệ quyền lợi quốc gia, đảm bảo trách nhiệm hình sự của công dân Việt Nam và thực hiện các nghĩa vụ quốc tế.

Thứ ba là nguyên tắc thực tiễn tố tụng. Nguyên tắc này đặc biệt quan trọng đối với các lãnh thổ di động, nơi vị trí tội phạm liên tục thay đổi trong quá trình xảy ra hành vi phạm tội. Để giải quyết vấn đề này, pháp luật sử dụng các tiêu chí phụ như “nơi về đầu tiên” hoặc “nơi cư trú của bị cáo” để xác định tòa án có thẩm quyền, đảm bảo rằng việc xét xử được thực hiện thuận tiện và khả thi, không làm gián đoạn quá trình tố tụng.

Sự kết hợp giữa Điều 6 Bộ luật Hình sự 2015, quy định về hiệu lực nội dung của luật hình sự Việt Nam, và Điều 270 Bộ luật Tố tụng Hình sự, quy định về thẩm quyền tố tụng, tạo nên một cơ chế pháp lý khép kín. Nhờ đó, mọi hành vi phạm tội trên tàu bay, tàu biển Việt Nam đều được kiểm soát trong phạm vi thẩm quyền của hệ thống tư pháp Việt Nam, không để xảy ra tình trạng bỏ lọt tội phạm chỉ vì yếu tố địa lý hay di động của phương tiện. Cơ chế này vừa đảm bảo thực thi pháp luật hiệu quả, vừa thể hiện sự hài hòa giữa quyền quốc gia và các nguyên tắc pháp luật quốc tế.

2. Thẩm quyền xét xử tội phạm xảy ra trên tàu bay, tàu biển của Việt Nam đang hoạt động ngoài không phận hoặc ngoài lãnh hải của Việt Nam

Điều 270 Bộ luật tố tụng hình sự 2015 (BLTTHS 2015) quy định về thẩm quyền xét xử các vụ án xảy ra trên tàu bay và tàu biển Việt Nam khi các phương tiện này hoạt động ngoài không phận hoặc ngoài lãnh hải mang tính đặc thù cao, bởi hiện trường vụ án luôn di chuyển, thay đổi vị trí và nằm ngoài lãnh thổ đất liền. Khác với các vụ án thông thường, nơi chứng cứ, nhân chứng và địa điểm phạm tội đều có thể xác định trực tiếp, các vụ án trên phương tiện di động đặt ra thách thức lớn trong việc xác định Tòa án có thẩm quyền, tổ chức điều tra, truy tố và xét xử.

Theo cơ chế pháp lý hiện hành, thẩm quyền được xác định dựa trên hai tiêu chí chính. Cụ thể là:

- Tiêu chí thứ nhất là Tòa án nơi sân bay hoặc bến cảng mà phương tiện trở về đầu tiên. Tiêu chí này nhấn mạnh tính cấp bách và hiệu quả trong tố tụng, bởi cơ quan chức năng tại địa phương có thể tiếp cận hiện trường ngay lập tức, bảo vệ chứng cứ, lấy lời khai nhân chứng và áp dụng các biện pháp khẩn cấp. Điều này giúp giảm nguy cơ mất mát chứng cứ quan trọng, đồng thời đảm bảo quyền lợi cho các bên liên quan, đặc biệt là quyền được bào chữa và bảo vệ trong giai đoạn điều tra.

- Tiêu chí thứ hai là Tòa án nơi phương tiện được đăng ký. Đây là cơ sở ổn định, lâu dài, dựa trên quản lý hành chính và giấy tờ pháp lý của phương tiện. Việc xác định thẩm quyền theo nơi đăng ký đảm bảo tính pháp lý vững chắc, thuận lợi cho các thủ tục xét xử phức tạp, giải quyết tranh chấp, bồi thường, hay áp dụng hình phạt đối với các vụ án có thời gian điều tra kéo dài. Cách xác định này giúp duy trì sự ổn định trong quản lý pháp luật, ngay cả khi phương tiện đã rời khỏi vị trí xảy ra sự việc.

Sự kết hợp của hai tiêu chí này thể hiện nguyên tắc cân bằng giữa tính thực tiễn và tính pháp lý. Trong thực tiễn tố tụng, Tòa án nơi phương tiện trở về đầu tiên thường được ưu tiên để xử lý ngay các tình huống khẩn cấp, bảo vệ chứng cứ và điều tra nhanh chóng. Đồng thời, Tòa án nơi đăng ký phương tiện vẫn giữ vai trò quan trọng trong việc xét xử và quản lý pháp lý lâu dài. Cơ chế này vừa bảo đảm hiệu quả trong điều tra, truy tố và xét xử, vừa duy trì tính ổn định và pháp lý lâu dài, đảm bảo quyền tài phán của Việt Nam đối với các phương tiện quốc tịch Việt Nam hoạt động ngoài lãnh thổ.

Hình thức này cũng phản ánh sự tuân thủ nguyên tắc lãnh thổ kết hợp với nguyên tắc quốc tịch. Khi hiện trường vụ án nằm ngoài lãnh hải và không phận Việt Nam, nguyên tắc lãnh thổ không còn khả năng áp dụng trực tiếp, nhưng Việt Nam vẫn thực hiện quyền tài phán nội dung đối với công dân và phương tiện mang quốc tịch quốc gia. Việc xác định thẩm quyền theo tiêu chí nơi về đầu tiên hoặc nơi đăng ký đảm bảo không vụ án nào bị bỏ lọt chỉ vì hiện trường ở ngoài lãnh thổ.

Nhìn chung, cơ chế xác định thẩm quyền cho các vụ án xảy ra trên tàu bay, tàu biển Việt Nam ngoài lãnh hải được thiết kế nhằm bảo đảm tính khả thi, hiệu quả và hợp pháp trong tố tụng hình sự, đồng thời cân bằng giữa nhu cầu điều tra kịp thời, bảo vệ chứng cứ, quyền lợi của người tham gia tố tụng và sự ổn định về mặt pháp lý. Nó tạo ra một khung pháp lý linh hoạt, đáp ứng đặc thù của các phương tiện di động, đồng thời khẳng định chủ quyền pháp lý và quyền tài phán của Việt Nam đối với các vụ án phát sinh trên phương tiện quốc tịch Việt Nam.

Ví dụ minh họa thực tiễn: Một vụ án xảy ra trên chuyến bay VN123 từ Hà Nội đi Tokyo, Nhật Bản, khi máy bay đang bay qua không phận quốc tế. Trong quá trình bay, một hành khách gây rối, xâm phạm an toàn bay và gây thương tích cho tiếp viên. Khi máy bay hạ cánh tại sân bay Narita, Nhật Bản, các cơ quan chức năng Việt Nam chưa thể tiếp cận ngay. Tuy nhiên, theo Điều 270 BLTTHS , nếu chuyến bay hạ cánh khẩn cấp tại sân bay Nội Bài trước khi về Nhật Bản, Tòa án ở tp Hà Nội sẽ được giao thẩm quyền xét xử hành vi phạm tội này. Nếu chuyến bay quay về sân bay nơi đăng ký (ví dụ TP.HCM), Tòa án tại TP.HCM cũng có thể được xem xét thẩm quyền.

3. Thẩm quyền xét xử tội phạm trên tàu bay, tàu biển Việt nam  

3.1. Thực tiễn áp dụng thẩm quyền

Việc xác định thẩm quyền xét xử các vụ án phát sinh trên tàu bay, tàu biển mang quốc tịch Việt Nam hoạt động ngoài không phận hoặc ngoài lãnh hải của Việt Nam đặt ra những thách thức đặc thù trong thực tiễn tố tụng hình sự. Khác với các vụ án xảy ra trên đất liền, nơi hiện trường, chứng cứ và nhân chứng thường tập trung, các phương tiện di động này khiến hiện trường luôn thay đổi, dấu vết vật chất dễ bị phân tán và nhân chứng có thể không ở cùng một địa điểm, dẫn đến khó khăn trong việc thu thập chứng cứ, xác minh tình tiết và bảo đảm quyền lợi các bên liên quan.

Để giải quyết vấn đề này, pháp luật Việt Nam đã quy định hai tiêu chí xác định thẩm quyền xét xử. Tiêu chí “nơi về đầu tiên” ưu tiên tính thực tiễn: tòa án tại sân bay hoặc bến cảng nơi phương tiện dừng chân trước tiên sẽ tiếp cận hiện trường nhanh chóng, bảo vệ chứng cứ quan trọng và lấy lời khai nhân chứng ngay khi vụ việc xảy ra. Tuy nhiên, tiêu chí này cũng có nhược điểm, mang tính ngẫu nhiên và phụ thuộc vào lịch trình thực tế của phương tiện, đôi khi dẫn đến thẩm quyền xét xử thuộc về địa phương có năng lực tố tụng hạn chế.

Ngược lại, tiêu chí “nơi đăng ký phương tiện” mang tính ổn định pháp lý cao, dựa trên thông tin hành chính của phương tiện, thuận lợi cho việc quản lý, điều tra dài hạn, giải quyết tranh chấp hoặc áp dụng hình phạt. Tuy nhiên, phương án này có thể xa hiện trường vụ án, tốn kém chi phí dẫn giải bị can và nhân chứng, và đôi khi làm chậm quá trình xử lý vụ việc.

Hiệu quả xét xử các vụ án trên tàu bay, tàu biển Việt Nam phụ thuộc lớn vào cơ chế phối hợp liên ngành, bao gồm Cảnh sát biển, Bộ đội biên phòng, cơ quan điều tra, Viện kiểm sát và Tòa án. Sự phối hợp nhịp nhàng giữa các lực lượng này không chỉ giúp bảo vệ chứng cứ và tiếp cận hiện trường kịp thời mà còn đảm bảo quyền lợi của các bên tham gia tố tụng và tăng khả năng thành công trong xử lý vụ án.

Đồng thời, Việt Nam duy trì quyền tài phán đối với các phương tiện và công dân mang quốc tịch Việt Nam, bất kể hiện trường xảy ra ngoài lãnh thổ. Quy định này đảm bảo không để xảy ra tình trạng bỏ lọt tội phạm, khẳng định tính toàn vẹn của quyền lực pháp lý quốc gia và khả năng áp dụng luật Việt Nam trên các phương tiện di động.

3.2. Kiến nghị cải thiện thực tiễn

Để nâng cao hiệu quả trong việc xác định thẩm quyền xét xử các vụ án phát sinh trên tàu bay, tàu biển Việt Nam hoạt động ngoài không phận hoặc ngoài lãnh hải, việc hoàn thiện hướng dẫn thủ tục xác định thẩm quyền khi phương tiện hạ cánh hoặc cập cảng ngoài kế hoạch là rất cần thiết. Thực tế cho thấy, lịch trình của các phương tiện này có thể thay đổi đột ngột do yếu tố kỹ thuật, thời tiết hoặc lý do an ninh, dẫn đến hiện trường vụ án không nằm ở địa điểm dự kiến. Việc hướng dẫn cụ thể thủ tục xác định thẩm quyền trong các tình huống phát sinh sẽ giúp các cơ quan tố tụng xác định nhanh chóng tòa án có thẩm quyền, đảm bảo xử lý kịp thời các hành vi phạm tội và giảm thiểu rủi ro pháp lý.

Song song với đó, việc thiết lập cơ chế phối hợp liên ngành hiệu quả là yếu tố quyết định trong thực tiễn tố tụng. Sự phối hợp giữa Cảnh sát biển, Bộ đội biên phòng, cơ quan điều tra, Viện kiểm sát và Tòa án giúp bảo vệ chứng cứ ngay tại hiện trường, xử lý nghi phạm một cách nhanh chóng và hợp pháp, đồng thời đảm bảo quyền lợi của các bên liên quan, từ người bị hại đến người bị truy tố. Cơ chế phối hợp chặt chẽ này cũng góp phần giảm thiểu việc tranh chấp về thẩm quyền và tránh tình trạng bỏ sót tội phạm do sự phân tán của chứng cứ và nhân chứng.

Bên cạnh đó, cần linh hoạt áp dụng hai tiêu chí xác định thẩm quyền là “nơi về đầu tiên” và “nơi đăng ký phương tiện” tùy theo từng tình huống cụ thể. Trong trường hợp cần xử lý khẩn cấp để bảo vệ chứng cứ và nhân chứng, tiêu chí “nơi về đầu tiên” nên được ưu tiên; trong khi đó, để đảm bảo ổn định pháp lý lâu dài và thuận lợi cho các thủ tục tố tụng kéo dài, tiêu chí “nơi đăng ký phương tiện” vẫn giữ vai trò quan trọng. Việc linh hoạt kết hợp hai tiêu chí này giúp cân bằng giữa nhu cầu thực tiễn và yêu cầu pháp lý, vừa bảo đảm hiệu quả điều tra, vừa duy trì sự ổn định trong quản lý pháp luật.

Kết hợp cả ba giải pháp trên sẽ tạo ra một khung pháp lý và tổ chức thực tiễn linh hoạt, vừa thích ứng với đặc thù của phương tiện di động, vừa bảo vệ quyền lợi của các bên tham gia tố tụng và nâng cao hiệu quả quản lý, xét xử các vụ án hình sự phát sinh ngoài lãnh thổ Việt Nam.

Kết luận 

Nhìn chung, thẩm quyền xét xử tội phạm xảy ra trên tàu bay và tàu biển mang quốc tịch Việt Nam khi hoạt động ngoài không phận và ngoài lãnh hải Việt Nam là sự thể hiện rõ nét nguyên tắc bảo vệ chủ quyền quốc gia trong lĩnh vực hình sự. Quy định này không chỉ bảo đảm mọi hành vi phạm tội đều được xử lý theo pháp luật Việt Nam, mà còn giúp duy trì trật tự, an toàn trong hoạt động giao thông hàng không, hàng hải trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng. Việc xác định đúng thẩm quyền xét xử giúp cơ quan tiến hành tố tụng chủ động, kịp thời xử lý tội phạm, đồng thời khẳng định trách nhiệm của Việt Nam đối với phương tiện mang quốc tịch mình, bất kể hoạt động ở đâu trên thế giới. Đây chính là nền tảng quan trọng góp phần bảo vệ lợi ích quốc gia, nâng cao hiệu quả phòng chống tội phạm và củng cố uy tín pháp lý của Việt Nam trên trường quốc tế.

Trên đây là tư vấn của chúng tôi. Nếu còn vướng mắc, chưa rõ hoặc cần hỗ trợ pháp lý khác bạn vui lòng liên hệ bộ phận tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài điện thoại gọi ngay số: 1900 6162 để được giải đáp.