1. Mở đầu vấn đề

Thiết lập các cam kết quốc tế của Việt Nam - phần này sẽ đưa ra các giải pháp để cải thiện pháp luật về đầu tư nước ngoài của Việt Nam trong việc thiết lập các cam kết quốc tế liên quan tới các vấn đề đã được đề cập trong phần xu hướng và kinh nghiệm quốc tế, bao gồm những nội dung: Bảo vệ quyền ban hành pháp luật và chính sách của quốc gia; Khuyến khích và tạo điều kiện thuận lợi cho đầu tư nước ngoài; Đầu tư nước ngoài gắn với trách nhiệm, bảo đảm sự cân bằng lợi ích giữa nhà đầu tư nước ngoài và nhà nưốc nhận đầu tư; Hoàn thiện cơ chế giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài và nhà nước.

Dưới đây ta sẽ cùng tìm hiểu cụ thể từng nội dung sau:

 

2. Bảo vệ quyền ban hành pháp luật và chính sách của quốc gia

Các tranh chấp đầu tư quốc tế đe dọa quyền ban hành pháp luật và chính sách của quốc gia vì việc ban hành này bị giới hạn bởi các cam kết quốc tế về đầu tư nếu không muốn xảy ra tranh chấp. Việt Nam không chỉ cần hạn chế các tranh chấp đầu tư quốc tế xảy ra mà còn cần soạn thảo các IIA cẩn trọng hơn.

Việt Nam dần thay thế các thế hệ HA cũ - các thỏa thuận ngắn gọn bao gồm các nghĩa vụ của quốc gia bảo hộ nhà đầu tư nước ngoài ở phạm vi rộng bằng các HA hiện đại hơn.

Các IIA hiện đại cần hạn chế phạm vi và nội dung các nghĩa vụ thực chất, từ đó hạn chế phạm vi khiếu kiện của nhà đầu tư nưốc ngoài. Một xu hưống khác, là thêm vào các điều khoản bảo vệ quyền ban hành, thực thi pháp luật và chính sách của quốc gia. Điều khoản bảo vệ quyền của quốc gia thường công nhận quyền của quốc gia áp dụng các biện pháp cần thiết để bảo vệ sức khỏe cộng đồng, môi trường, an ninh hoặc các mục tiêu chính sách khác.

Nội dung điều khoản này cũng có thể được quy định trong phần lòi nói đầu, tiêu để, điều khoản bảo lưu, các tuyên bố và bản ghi nhớ chung. Trong phần nội dung của điều ước quốc tế về đầu tư, nội dung bảo vệ quyền của quốc gia có thể được soạn thảo thành một điều khoản riêng, hoặc soạn thảo kết hợp với nghĩa vụ bảo hộ đầu tư trong một điều khoản.

Ví dụ: BIT mẫu của Hoa Kỳ quy định, Chính phủ có quyền áp dụng các biện pháp thích hợp để bảo đảm hoạt động đầu tư nước ngoài trong lãnh thổ của nước nhận đầu tư được tiến hành phù hợp vôi các tiêu chuẩn về môi trường, hoặc vì các lý do an ninh, hoặc liên quan đến biện pháp thuế, tước quyền sở hữu, đối với các hành vi không tuân thủ pháp luật, hoặc các yêu cầu khác đối với đầu tư nước ngoài.

Phạm vi và hình thức điều khoản bảo vệ quyền của quốc gia trong thực tiễn ký kết các IIA hiện nay của các nước không giống nhau nhưng tất cả đều giốhg nhau chỗ, các mục tiêu công cộng trong chính sách quốc gia được đặt lên trước nghĩa vụ bảo hộ đầu tư.

 

3. Khuyến khích và tạo điều kiện thuận lợi cho đầu tư nước ngoài

Các quy định về khuyến khích và tạo điều kiện thuận lợi cho đầu tư nước ngoài trong các IIA hiện nay không hiệu quả. Vì các IIA thường chỉ có các quy định gián tiếp thúc đẩy đầu tư nước ngoài bằng cách bảo hộ các khoản đầu tư nước ngoài và thiếu các quy định bảo đảm đầu vào của đầu tư nước ngoài, một khoản đầu tư chất lượng.

Các IIA của Việt Nam cũng không là ngoại lệ. Việt Nam có thể cân nhắc đàm phán để ghi nhận vào điều ước quốc tế về đầu tư các quy định trách nhiệm của nước mà nhà đầu tư mang quốc tịch và trách nhiệm của nước nhận đầu tư, hoặc biện pháp chung của hai nước, cụ thể như sau:

- Biện pháp khuyến khích và tạo điều kiện thuận lợi cho đầu tư của nước mà nhà đầu tư mang quốc tịch: các quy định khuyến khích và tạo điều kiện thuận lợi cho nhà đầu tư có thể yêu cầu nước mà nhà đầu tư mang quốc tịch thực hiện các biện pháp như cho nhà đầu tư vay vốn, tài trợ, hoặc tham gia cổ phần trong các dự án đầu tư;

- Các biện pháp yêu cầu nước mà nhà đầu tư mang quốc tịch hỗ trợ kỹ thuật cho nước nhận đầu tư: các biện pháp này nhằm mục đích cải thiện khung pháp lý và biện pháp khuyến khích và tạo điều kiện thuận lợi cho đầu tư của nước nhận đầu tư, đơn giản hóa thủ tục đăng ký hoặc cấp giấy phép, thủ tục thành lập doanh nghiệp, xây dựng cơ chế một cửa để đăng ký đầu tư hoặc kinh doanh, hoặc công bố thông tin về các yêu cầu thành lập doanh nghiệp. Việc hỗ trợ cũng có thể hướng đến xây dựng các thể chế như tăng chất lượng nghiệp vụ của các cơ quan tư pháp, huấn luyện nghiệp vụ ngăn ngừa tranh chấp đầu tư quốc tế và thành lập cơ quan xúc tiến đầu tư, tăng cường hợp tác nghiền cứu giữa các bên trong các dự án đầu tư lớn;

- Nhằm đẩy mạnh đầu tư hướng tới phát triển bển vững, IIA nên có các quy định yêu cầu nước mà nhà đầu tư mang quốc tịch chỉ được cho các nhà đầu tư muốn đầu tư ra nước ngoài hưỏng các ưu đãi và bảo đảm không phải chịu rủi ro ở nước nhận đầu tư đôì với các khoản đầu tư có tác động tích cực tối phát triển bền vững hoặc được quản trị tốt. Tiêu chí tác động tích cực tới phát triển bền vững có thể được xác định bằng các tham chiếu đến các tiêu chuẩn môi trường và xã hội, các cộng đồng hoặc khu vực mà đầu tư nhắm đến.

Ví dụ: công ty đầu tư tư nhân ở nước ngoài của Hoa Kỳ (OPIC) áp dụng khoảng 30 chỉ số phát triển để đánh giá các dự án được đề xuất, như: Tạo công ăn việc làm, đào tạo và huấn luyện nhân công; Các tác động như chuyển giao tri thức và công nghệ, áp dụng các tiêu chuẩn chất lượng quốc tế; Ảnh hưởng lên nước nhận đầu tư về mua sắm trong nước, tác động lên tài chính và ngoại hối; Không làm hại đến môi trường và mang lại lợi ích cho động đồng; Phạm vi phát triển; V.V..

- Biện pháp khuyến khích đầu tư chung: thiết lập các cơ chế hoặc quy trình mà cả hai nước nhận đầu tư và nưóc mà nhà đầu tư mang quốc tịch có thể cùng tham gia và hợp tác để xúc tiến và tạo điều kiện thuận lợi cho đầu tư nưóc ngoài.

Ví dụ: thành lập một hội đồng hoặc ủy ban xúc tiến đầu tư trên cơ sỏ IIA, ủy ban này có chức năng giám sát việc thực hiện thỏa thuận đầu tư, đánh giá các hoạt động của nhà đầu tư nước ngoài và cơ hội đầu tư mới, tổ chức các cuộc thảo luận, theo dõi việc thực hiện các biện pháp thúc đẩy đầu tư, giải quyết các mối quan tâm cụ thể của nhà đầu tư, tìm cách thúc đẩy các mối liên kết kinh doanh đặc biệt đối với các doanh nghiệp vừa và nhỏ, khuyến khích trao đổi thông tin và kinh nghiệm trong lĩnh vực thuế, các điều kiện để thành lập và mở rộng doanh nghiệp.

Việt Nam và các nước đối tác có thể thỏa thuận thúc đẩy hợp tác giữa các cơ quan xúc tiến đầu tư quốc gia trong việc trao đổi thông tin và kinh nghiệm trong hoạt động này, hoặc cơ quan giữa các bên có thể cùng phôi hợp để chuẩn bị các dự án đầu tư lớn, trong đó ưu tiên các dự án đầu tư song phương, tổ chức giám sát và đánh giá việc thực hiện thỏa thuận đầu tư và công tác khuyến khích và tạo thuận lợi cho đầu tư của các bên.

 

4. Đầu tư nước ngoài gắn với trách nhiệm

Hầu hết các IIA được ký kết chỉ tập trung đặt ra các nghĩa vụ cho các quốc gia nhận đầu tư mà chưa có sự quan tâm đúng mức đến trách nhiệm của nhà đầu tư nước ngoài. Vì vậy, Việt Nam nên xem xét đàm phán với các nước đối tác để đưa vào HA các điều khoản yêu cầu đầu tư nước ngoài phải được thực hiện đi kèm vối một số trách nhiệm cụ thể, như khoản đầu tư nước ngoài phải đáp ứng một số tiêu chuẩn về môi trường, xã hội nào đó, nhà đầu tư nước ngoài phải tuân thủ pháp luật của nước nhận đầu tư và thực hiện trách nhiệm đối với cộng đồng.

Đầu tiên các HA nên có quy định khẳng định rằng các bên cam kết thực hiện các nghĩa vụ quốc tế về môi trường, nhân quyền, các quyền lao động cơ bản mà các bên đã ký kết trước khi tham gia vào điều ước quốc tế về đầu tư. Khẳng định này sẽ góp phần liên kết và hệ thống hóa các cam kết quốc tế của Việt Nam trong các ngành luật quốc tế khác nhau.

Tiếp theo các bên nên đàm phán về điều khoản quy định rằng khoản đầu tư nước ngoài phải tuân thủ pháp luật nước nhận đầu tư và không được thực hiện thấp hơn tiêu chuẩn về môi trường, xã hội, các tiêu chuẩn lao động căn bản và quyền con người. Các tiêu chuẩn mà đầu tư nước ngoài phải tuân thủ có thể được xây dựng dựa trên các hướng dẫn tiêu chuẩn quốc tế như Bản các nguyên tắc hướng dẫn của Liên hợp quốc về kinh doanh và nhân quyền, các tiêu chuẩn về lao động của Tổ chức Lao động quốc tế, tiêu chuẩn ISO 14001 hoặc các tiêu chuẩn tương tự.

Mỗi bên ký kết cần cam kết là họ sẽ “phải đảm bảo” thay vì “cố gắng đảm bảo” các khoản đầu tư được thực hiện đúng vối các tiêu chuẩn môi trường, lao động hoặc các luật khác (theo mô hình BIT mẫu Hoa Kỳ năm 2012). Để bảo đảm đầu tư nước ngoài được thực hiện đúng tiêu chuẩn và pháp luật, các bên có thể đàm phán để thiết lập một cơ chế giảm sát và báo cáo về việc thực hiện điều khoản trách nhiệm của nhà đầu tư nước ngoài, hoặc quy định chế tài xử lý nếu có vi phạm xảy ra.

Ví dụ: BIT giữa Marốc và Nigiêria nám 2016, tại Điều 17 quy định rằng nếu các hoạt động đầu tư nước ngoài gây ra thiệt hại đáng kể thì nhà đầu tư nước ngoài sẽ phải chịu trách nhiệm trước tòa án của nưóc nhận đầu tư. Điều 17 cấm nhà đầu tư nước ngoài không được hối lộ các nhân viên chính phủ, các quốc gia được quyền không bảo vệ các khoản đầu tư nước ngoài được thiết lập hoặc vận hành bằng con đường phi pháp, hối lộ hoặc theo con đường bất hợp pháp khác.

Bằng cách gắn đầu tư nước ngoài với trách nhiệm sẽ giúp bảo đảm lợi ích của nước nhận đầu tư mà không chỉ tập trung vào việc bảo vệ đầu tư, đồng thời hướng tới mục tiêu thiết lập và duy trì một khung pháp lý có lợi cho phát triển bền vững. Các quy định về trách nhiệm đối với đầu tư nước ngoài giúp nước nhận đầu tư quản lý hoạt động đầu tư nước ngoài trên lãnh thổ nưốc mình hiệu quả hơn.

 

5. Bảo đảm sự cân bằng lợi ích giữa nhà đầu tư nước ngoài và nhà nước nhận đầu tư

Các điều khoản bảo hộ đầu tư nói chung và cơ chế ISDS nói riêng trong điều ước quốc tế về đầu tư cần khắc phục nhược điểm hiện nay, nhằm đạt được sự cân bằng lợi ích giữa nhà đầu tư nưốc ngoài và nhà nước, theo đó các khoản đầu tư được bảo hộ cần được quy định rõ ràng ở một phạm vi không quá rộng nhằm phù hợp cho việc thực hiện cam kết về bảo hộ đầu tư đôi với cả những quốc gia đang, chậm phát triển; cùng với đó, các nội dung bảo hộ đầu tư cũng bảo đảm phù hợp cho việc thực hiện, tạo điều kiện cho nước nhận đầu tư bảo vệ lợi ích công cộng, đặc biệt là bảo vệ sức khỏe cộng đồng, môi trường.

 

 

Trên đây là nội dung Luật Minh Khuê sưu tầm và biên soạn. Nếu còn vướng mắc, chưa rõ hoặc cần hỗ trợ pháp lý khác bạn vui lòng liên hệ bộ phận tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài điện thoại số: 1900.6162 để được giải đáp.

Rất mong nhận được sự hợp tác!

Trân trọng./.

Luật Minh Khuê (Sưu tầm và Biên soạn).