Thủ tục thi hành án hình sự đối với pháp nhân thương mại quy định như thế nào?

Việc pháp nhân thương mại (PNTM) trở thành chủ thể chịu trách nhiệm hình sự theo Bộ luật Hình sự đánh dấu bước chuyển quan trọng của pháp luật Việt Nam, nhưng thách thức lớn nhất lại nằm ở giai đoạn thi hành án. Làm thế nào để chuyển bản án vốn được thiết kế cho cá nhân thành các nghĩa vụ cụ thể và có thể cưỡng chế đối với một tổ chức? Điều 160 Luật Thi hành án hình sự 2019 được sửa đổi, bổ sung 2025 chính là cơ chế giải quyết câu hỏi này. Điều luật thiết lập một khung thủ tục chặt chẽ, yêu cầu PNTM thực hiện các nghĩa vụ bắt buộc như: người đại diện phải có mặt theo yêu cầu, công bố quyết định thi hành án trong vòng 03 ngày làm việc, tự đình chỉ hoạt động khi bị áp dụng hình phạt vĩnh viễn, và duy trì chế độ báo cáo định kỳ. Những quy định này đặt ra tiêu chuẩn cao về tính minh bạch và tuân thủ, đồng thời cho thấy thách thức thực tiễn trong phối hợp liên ngành nhằm bảo đảm việc thi hành án đối với PNTM được triển khai đầy đủ, hiệu quả và đúng bản chất của trách nhiệm hình sự đối với tổ chức.

1. Trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại

Sự mở rộng phạm vi trách nhiệm hình sự sang pháp nhân thương mại (PNTM) tại Việt Nam đánh dấu một cột mốc quan trọng, tái định hình cách thức hệ thống pháp luật kiểm soát và chế tài các hành vi vi phạm do tổ chức kinh tế gây ra. Thay vì chỉ nhắm vào cá nhân, các hình phạt được thiết kế nhằm can thiệp trực tiếp vào khả năng vận hành, tài chính và danh tiếng của pháp nhân, buộc các tổ chức này phải chịu trách nhiệm toàn diện cho hậu quả đã gây ra. Luật Thi hành án Hình sự, với vai trò là công cụ cưỡng chế, chuyển hóa phán quyết của Tòa án — từ lệnh đình chỉ hoạt động, cấm kinh doanh đến cấm huy động vốn — thành các nghĩa vụ pháp lý, hành chính bắt buộc, chi phối sâu sắc mọi hoạt động thường nhật của doanh nghiệp.

Điều 160 về Thủ tục thi hành án không chỉ là một điều khoản quy trình thông thường mà là một công cụ pháp lý chiến lược. Điều khoản này thiết lập khuôn khổ tuân thủ bắt buộc, yêu cầu PNTM chuyển từ trạng thái bị động sang chủ động thực hiện nghĩa vụ thi hành án và biện pháp tư pháp. Nó trở thành cầu nối then chốt, đảm bảo sự nghiêm minh của pháp luật được thực thi một cách khả thi và minh bạch trong môi trường kinh doanh, đồng thời là cơ sở để các cơ quan quản lý nhà nước tiến hành giám sát liên tục.

2. Thủ tục thi hành án hình sự đối với pháp nhân thương mại 

Khoản 1 Điều 160 Luật Thi hành án Hình sự 2019 sửa đổi, bổ sung 2025 quy định thủ tục thi hành án hình sự đối với pháp nhân thương mại (từ điểm a đến điểm i) mà PNTM phải tuân thủ ngay khi quyết định thi hành án có hiệu lực. Các nghĩa vụ này có thể được tổng hợp thành ba trụ cột tuân thủ chính, tạo nên một hệ thống kiểm soát toàn diện:

Tuân thủ công khai và hành chính: Tập trung vào các yêu cầu về tính minh bạch và sự hợp tác ban đầu. Điều này bao gồm việc người đại diện theo pháp luật phải hiện diện khi Cơ quan Thi hành án Hình sự (THAHS) triệu tập, và nghĩa vụ bắt buộc công bố quyết định thi hành án một cách công khai và khẩn cấp (trong vòng 03 ngày làm việc kể từ khi nhận quyết định ) trên các kênh truyền thông chính thức và tại trụ sở để thông báo cho thị trường và các bên liên quan.

Tự thi hành các lệnh hạn chế hoạt động: Yêu cầu PNTM tự ngừng, tạm dừng hoặc chấm dứt hoạt động kinh doanh, cấm huy động vốn theo đúng phạm vi và thời hạn đã được Tòa án phán quyết (Khoản 1c, 1d, 1đ, 1e). Sự tự giác này là then chốt để đảm bảo tính kịp thời của các hình phạt.

Nghĩa vụ khắc phục và báo cáo giám sát liên tục: Buộc PNTM phải thực hiện các biện pháp tư pháp nhằm khôi phục tình trạng ban đầu, khắc phục và ngăn chặn hậu quả tiếp tục xảy ra. Song song đó, PNTM phải duy trì chế độ báo cáo bằng văn bản định kỳ (thường là 03 tháng một lần ) cho Cơ quan THAHS và Cơ quan Quản lý Nhà nước để phục vụ công tác giám sát chéo và lưu hồ sơ thi hành án. Quy định này phản ánh yêu cầu PNTM phải chịu trách nhiệm pháp lý và thực thi các biện pháp khắc phục, tự hạn chế hoạt động ngay từ thời điểm đầu, dưới sự giám sát chặt chẽ của cơ quan chức năng.

2.1. Giai đoạn triệu tập và công bố công khai

a. Trách nhiệm cá nhân và sự hiện diện của người đại diện theo pháp luật (điểm a)

Quy định tại điểm a, khoản 1 đặt ra nghĩa vụ bắt buộc đối với người đại diện theo pháp luật của PNTM. Khi được cơ quan thi hành án hình sự (THAHS) triệu tập để thông báo và yêu cầu thi hành hình phạt, biện pháp tư pháp, người đại diện theo pháp luật của PNTM phải có mặt , trừ trường hợp vì lý do bất khả kháng hoặc trở ngại khách quan. Việc triệu tập này nhằm đảm bảo rằng PNTM đã nhận thức rõ ràng về các nghĩa vụ pháp lý và thời hạn thi hành án.

Quy định này ràng buộc trách nhiệm pháp lý của pháp nhân vào trách nhiệm hành chính của người đại diện. Việc thiếu hợp tác hoặc vắng mặt không có lý do chính đáng có thể dẫn đến các biện pháp xử lý cá nhân đối với người đại diện, qua đó gián tiếp thúc đẩy PNTM tuân thủ. Cơ quan THAHS có nghĩa vụ gửi giấy triệu tập đến người đại diện theo pháp luật của PNTM trong thời hạn 03 ngày làm việc kể từ ngày nhận được quyết định thi hành án. Sự kiện triệu tập này đánh dấu thời điểm chính thức khởi động quy trình giám sát pháp lý.

Pháp luật chỉ chấp nhận ngoại lệ cho việc vắng mặt trong trường hợp vì lý do bất khả kháng hoặc trở ngại khách quan. Tuy nhiên, ngay cả trong những trường hợp này, người được triệu tập phải báo cáo bằng văn bản và được cơ quan thi hành án hình sự chấp thuận. Điều này thể hiện sự nghiêm ngặt trong việc đảm bảo sự hiện diện và hợp tác ngay từ khâu khởi động thi hành án.

b. Tính khẩn cấp của việc công bố quyết định thi hành án (điểm b)

Một trong những nghĩa vụ quan trọng nhất tại giai đoạn khởi động là việc công bố quyết định thi hành án. PNTM phải công bố quyết định đó trên trang thông tin điện tử, ấn phẩm của PNTM và niêm yết công khai tại trụ sở chính và địa điểm kinh doanh của PNTM trong suốt thời gian chấp hành án.

Thời hạn thực hiện nghĩa vụ công bố thông tin này là vô cùng nghiêm ngặt: 03 ngày làm việc kể từ ngày PNTM nhận được quyết định thi hành án. Mốc thời gian khẩn cấp này là một tiêu chuẩn nghiêm ngặt, phản ánh ý chí của nhà lập pháp về yêu cầu minh bạch tức thì. Mục đích sâu sắc của yêu cầu công khai này là bảo vệ lợi ích công cộng, các đối tác kinh doanh, người lao động, và thị trường khỏi các rủi ro tiềm ẩn phát sinh từ tình trạng pháp lý bị hạn chế của PNTM. Việc công bố công khai trên website và ấn phẩm (kênh tiếp cận rộng rãi) kết hợp với niêm yết tại trụ sở (kênh tiếp cận trực tiếp) nhằm đảm bảo tính bao quát thông tin, loại trừ khả năng các bên liên quan biện minh cho việc không biết về lệnh trừng phạt.

c. Nghĩa vụ thông báo cho bên liên quan và khó khăn trong xác định chủ thể

Ngoài việc công bố công khai, PNTM còn có nghĩa vụ thông báo việc chấp hành hình phạt, biện pháp tư pháp cho "cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan".

Mặc dù pháp luật chưa đưa ra định nghĩa chi tiết cho thuật ngữ "cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan" , nghĩa vụ này đặt gánh nặng lên PNTM trong việc chủ động xác định và thông báo cho các bên chịu ảnh hưởng trực tiếp. Điều này đặc biệt quan trọng nếu hình phạt bao gồm lệnh cấm huy động vốn hoặc đình chỉ hoạt động trong lĩnh vực kinh doanh cốt lõi. Ví dụ, PNTM phải thông báo cho các tổ chức tín dụng cấp vốn, các đối tác chiến lược có hợp đồng bị ảnh hưởng, hoặc các cơ quan quản lý chuyên ngành (như chứng khoán, xây dựng, y tế). Việc bỏ sót chủ thể có thể dẫn đến các tranh chấp pháp lý và tài chính sau này.

Việc xác định phạm vi thông báo và rủi ro bỏ sót chủ thể là một thách thức đối với bộ phận tuân thủ của PNTM, đòi hỏi một sự đánh giá rủi ro pháp lý toàn diện ngay khi nhận được quyết định thi hành án. Dưới đây là nội dung tổng hợp các mốc thời gian bắt buộc trong quy trình thi hành án: Việc PNTM phải công bố/thông báo quyết định THA trong vòng 03 ngày làm việc kể từ ngày nhận quyết định, trong khi nghĩa vụ báo cáo tình hình chấp hành án được thực hiện định kỳ 03 tháng một lần. Cơ quan Quản lý Nhà nước phải có phản hồi yêu cầu hoặc công bố quyết định THA trong vòng 05 ngày làm việc kể từ ngày nhận yêu cầu.

2.2. Các hình phạt hạn chế hoạt động và tác động kinh tế

Căn cứ điểm c, d, đ, e khoản 1 điểm 160 LTHAHS quy định cụ thể nghĩa vụ thi hành đối với các hình phạt hạn chế hoạt động, phản ánh sự khác biệt về tính chất và phạm vi của từng loại chế tài.

a. Thi hành hình phạt đình chỉ hoạt động có thời hạn (điểm c)

Pháp nhân thương mại bị đình chỉ hoạt động có thời hạn phải thực hiện nghĩa vụ tạm dừng hoạt động đối với ngành, nghề trong một hoặc một số lĩnh vực bị đình chỉ hoạt động có thời hạn theo bản án có hiệu lực. Hình phạt này được áp dụng trong thời gian từ 06 tháng đến 03 năm.

Hình phạt đình chỉ có thời hạn mang tính chất hạn chế và chủ yếu áp dụng khi hành vi phạm tội gây ra thiệt hại nhưng hậu quả đó vẫn có khả năng khắc phục trên thực tế (ví dụ: gây thiệt hại đến sức khỏe con người, môi trường hoặc an ninh, trật tự xã hội). PNTM phải chứng minh khả năng tạm dừng hoạt động của lĩnh vực cụ thể (ví dụ: tạm dừng một dây chuyền sản xuất hoặc một chi nhánh liên quan trực tiếp đến hành vi phạm tội). Mặc dù hình phạt này không yêu cầu PNTM nộp tiền sung công quỹ nhà nước, việc ngừng sản xuất kinh doanh trong một thời gian đáng kể sẽ gây ra thiệt hại kinh tế lớn đối với PNTM. Việc phân tách nghiệp vụ bắt buộc đòi hỏi hệ thống quản trị nội bộ phải xác định chính xác phạm vi lĩnh vực bị đình chỉ để tránh vi phạm nghĩa vụ thi hành án.

b. Thi hành hình phạt đình chỉ hoạt động vĩnh viễn (điểm d)

Đối với hình phạt nghiêm khắc nhất, đình chỉ hoạt động vĩnh viễn, PNTM phải chấm dứt ngay hoạt động đối với ngành, nghề trong một hoặc một số lĩnh vực bị đình chỉ vĩnh viễn hoặc toàn bộ hoạt động bị đình chỉ vĩnh viễn. Đình chỉ vĩnh viễn đồng nghĩa với việc chấm dứt hoàn toàn một hoặc một số lĩnh vực hoạt động kinh doanh, thương mại của pháp nhân.

Hình phạt này thường được coi là án tử hình doanh nghiệp, áp dụng khi PNTM gây ra hậu quả không có khả năng khắc phục (như gây thiệt hại đến tính mạng của nhiều người, gây sự cố môi trường nghiêm trọng, ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự xã hội) hoặc khi pháp nhân được thành lập chỉ nhằm mục đích thực hiện tội phạm. Nghĩa vụ "chấm dứt ngay" hoạt động kết hợp với quy định pháp luật cấm PNTM lợi dụng việc chia, tách, hợp nhất, sáp nhập, chuyển đổi loại hình doanh nghiệp hoặc giải thể, phá sản để trốn tránh nghĩa vụ thi hành án. Sự kết hợp này nhằm ngăn chặn rủi ro trốn tránh nghĩa vụ. Điều này đòi hỏi Cơ quan THAHS và Cơ quan Đăng ký Kinh doanh phải kiểm soát chặt chẽ mọi thủ tục thay đổi doanh nghiệp, đảm bảo tính bền vững của hình phạt vĩnh viễn.

d. Thi hành hình phạt cấm kinh doanh, cấm hoạt động (điểm đ)

Pháp nhân thương mại bị cấm kinh doanh, cấm hoạt động trong một số lĩnh vực nhất định thì không được tiếp tục kinh doanh, hoạt động đối với ngành, nghề trong lĩnh vực bị cấm trong thời hạn theo bản án. Mặc dù có sự trùng lặp về kết quả với hình phạt đình chỉ hoạt động, lệnh cấm kinh doanh/hoạt động có tính chất tước bỏ quyền hoạt động và có hiệu lực thi hành ngay lập tức. PNTM không được tiếp tục kinh doanh, hoạt động kể từ ngày bản án, quyết định của Tòa án có hiệu lực pháp luật. Sự nhấn mạnh vào thời điểm hiệu lực pháp luật của bản án, độc lập với thời điểm nhận quyết định thi hành án, yêu cầu PNTM phải có cơ chế phản ứng pháp lý nhanh chóng để dừng các hoạt động bị cấm.

e. Thi hành hình phạt cấm huy động vốn (điểm e)

PNTM bị cấm huy động vốn thì không được thực hiện một hoặc một số hình thức huy động vốn trong thời hạn bị cấm theo bản án, quyết định của Tòa án. Tương tự như lệnh cấm kinh doanh, lệnh cấm huy động vốn có hiệu lực kể từ ngày bản án, quyết định của Tòa án có hiệu lực pháp luật. Hình phạt này đặt ra rào cản tài chính nghiêm trọng đối với sự tồn tại của PNTM.

Pháp nhân bị cấm không thể thực hiện các hoạt động cơ bản để duy trì và mở rộng kinh doanh như vay vốn, phát hành cổ phiếu/trái phiếu, hoặc thực hiện các hình thức góp vốn cụ thể khác. Để thi hành lệnh cấm này một cách hiệu quả, việc phối hợp với Cơ quan Tài chính là bắt buộc. Cơ quan THAHS cần thông báo ngay lập tức cho các tổ chức tín dụng, Ngân hàng Nhà nước, và Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (UBCKNN) để các cơ quan này thực hiện việc giám sát chéo, nhằm ngăn chặn việc huy động vốn dưới mọi hình thức bị cấm, đảm bảo tính khả thi của chế tài này.

3. Thi hành biện pháp tư pháp và cơ chế báo cáo giám sát

3.1. Thực thi biện pháp tư pháp bắt buộc  

Căn cứ điểm g, khoản 1 Điều 160 LTHAHS quy định nghĩa vụ của PNTM phải thi hành theo bản án, quyết định của Tòa án các biện pháp tư pháp bắt buộc, cụ thể là buộc khôi phục lại tình trạng ban đầu, hoặc buộc thực hiện một số biện pháp nhằm khắc phục, ngăn chặn hậu quả tiếp tục xảy ra.

Các biện pháp tư pháp này khác biệt so với việc bồi thường thiệt hại dân sự ở chỗ chúng mang tính chất công quyền và phòng ngừa xã hội, được Cơ quan THAHS giám sát chặt chẽ. Mục đích là để đảm bảo việc khắc phục triệt để các hậu quả liên quan đến lợi ích công cộng và môi trường mà hành vi phạm tội gây ra. Ví dụ điển hình bao gồm việc xử lý triệt để các chất thải độc hại, tháo dỡ các công trình vi phạm quy định về an toàn, hoặc thực hiện các quy trình phòng ngừa rủi ro theo yêu cầu của Tòa án. Việc thực thi các biện pháp này thường đòi hỏi sự phối hợp về mặt kỹ thuật với các cơ quan quản lý chuyên ngành (môi trường, xây dựng, an toàn lao động).

3.2. Báo cáo pháp lý và nghĩa vụ tuân thủ liên tục  

Để đảm bảo tính liên tục và hiệu quả của việc thi hành án, PNTM bị buộc phải duy trì nghĩa vụ báo cáo. Pháp nhân thương mại chấp hành án phải báo cáo bằng văn bản cho Cơ quan thi hành án hình sự và Cơ quan quản lý nhà nước đối với PNTM về việc chấp hành hình phạt, biện pháp tư pháp theo bản án, quyết định của Tòa án có hiệu lực pháp luật. 

Quy định báo cáo định kỳ này đặt ra gánh nặng về tuân thủ liên tục đối với PNTM là bằng chứng cho thấy Cơ quan THAHS duy trì sự kiểm soát và giám sát liên tục trong suốt thời gian pháp nhân bị áp dụng hình phạt. Điều này buộc PNTM phải thiết lập hệ thống tuân thủ nội bộ nghiêm ngặt, bao gồm việc thu thập và cung cấp bằng chứng định kỳ về việc ngừng hoạt động các lĩnh vực bị cấm, việc thực hiện các biện pháp khắc phục, nhằm chứng minh sự tuân thủ đầy đủ các điều kiện của bản án.

3.3. Các thủ tục khác theo quy định của pháp luật liên quan 

Điểm i khoản 1 Điều 160 LTHAHS là một điều khoản mở, yêu cầu PNTM phải thực hiện các thủ tục khác theo quy định của pháp luật có liên quan. Điều khoản này khẳng định tính tích hợp của Luật Thi hành án Hình sự với hệ thống pháp luật doanh nghiệp và quản lý chuyên ngành. Khi một hình phạt hình sự được áp dụng, PNTM thường phải tiến hành các thủ tục hành chính bổ sung.

Ví dụ, PNTM phải thực hiện các thủ tục điều chỉnh Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp để loại bỏ các ngành, nghề bị đình chỉ vĩnh viễn, hoặc tiến hành thu hồi các giấy phép con và giấy phép hoạt động chuyên ngành, đồng thời nộp các báo cáo đặc thù cho cơ quan quản lý ngành (ví dụ: báo cáo về việc dừng hoạt động cho cơ quan thuế, cơ quan thống kê, hoặc cơ quan quản lý thị trường vốn).

Kết luận 

Vì vậy, những thủ tục mà pháp nhân thương mại phải thực hiện khi chấp hành án theo quy định nêu trên cho thấy cơ chế thi hành án hình sự đối với pháp nhân được thiết kế một cách toàn diện, chặt chẽ và hướng đến tính minh bạch tối đa. Từ nghĩa vụ có mặt của người đại diện, yêu cầu công bố quyết định thi hành án trong thời hạn nghiêm ngặt 03 ngày làm việc, cho đến việc buộc tạm dừng, chấm dứt hoạt động, hoặc tuân thủ các hình phạt hạn chế như cấm kinh doanh, cấm huy động vốn, toàn bộ các quy định này tạo thành một hệ thống ràng buộc pháp lý rõ ràng nhằm đảm bảo bản án của Tòa án được thực thi đầy đủ và thực chất. Đồng thời, việc buộc pháp nhân phải khôi phục lại tình trạng ban đầu, thực hiện biện pháp khắc phục hậu quả, cũng như báo cáo định kỳ cho cơ quan thi hành án hình sự và cơ quan quản lý nhà nước, góp phần thiết lập cơ chế giám sát thường xuyên, ngăn ngừa tái phạm và nâng cao trách nhiệm tuân thủ trong hoạt động doanh nghiệp. Như vậy, hệ thống thủ tục thi hành án này không chỉ thể hiện tính nghiêm minh của pháp luật hình sự đối với pháp nhân, mà còn thúc đẩy môi trường kinh doanh lành mạnh, bảo vệ lợi ích công cộng và củng cố nền tảng quản trị doanh nghiệp theo chuẩn mực pháp lý hiện đại.

Mọi vướng mắc pháp lý vui lòng liên hệ Luật sư tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến qua điện thoại gọi: 1900.6162 để được đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm của Công ty luật Minh Khuê tư vấn, giải đáp chi tiết.Chúng tôi rất hân hạnh khi nhận được sự hợp tác của quý khách hàng.

Xin chân thành cảm ơn!