Thực dân Anh dựa vào cớ nào để xâm lược Trung Quốc?

1. Khái quát về Trung Quốc cuối thế kỉ XIX - đầu thế kỉ XX

1.1. Trung Quốc bị các nước đế quốc chia, xẻ

- Trung Quốc là một nước lớn, giàu tài nguyên, có nền văn hóa rực rỡ, nhưng từ nửa sau thế kỉ XIX đã suy yếu vì chế độ phong kiến mục nát. Trong những năm 1840 - 1842, thực dân Anh tiến hành cuộc Chiến tranh thuốc phiện, mở đầu quá trình xâm lược Trung Quốc. Tiếp theo đó, các nước đế quốc Âu Mĩ và Nhật Bản tranh nhau xâu xé nước này. Trung Quốc ngày càng bị phụ thuộc vào các nước đế quốc.

- Sau cuộc chiến tranh Trung - Nhật (1894 - 1895) với sự thất bại của nhà Mãn Thanh, các nước đế quốc tăng cường xâm lược Trung Quốc:

• Đức xâm chiếm tỉnh Sơn Đông.
• Anh chiếm vùng châu thổ sông Dương Tử.
• Pháp thôn tính vùng Vân Nam.
• Nga, Nhật chiếm đóng vùng Đông Bắc.

1.2. Nguyên nhân Trung Quốc bị các nước đế quốc xâm lược

- Từ cuối thế kỉ XVIII, nhất là sang thế kỉ XIX, các nước tư bản chủ nghĩa phương Tây tăng cường xâm chiếm thị trường thế giới.

- Trung Quốc:

• Vị trí địa lí chiến lược quan trọng.
• Giàu tài nguyên thiên nhiên.
• Dân số đông => Lực lượng lao động dồi dào, thị trường tiêu thụ rộng.
• Chế độ phong kiến Mãn Thanh lâm vào khủng hoảng, suy thoái nghiêm trọng. => Trung Quốc trở thành đối tượng xâm lược của các nước thực dân phương Tây.

1.3. Phong trào đấu tranh của nhân dân Trung Quốc cuối thế kỉ XIX - đầu thế kỉ XX

- Trước nguy cơ xâm lược của các nước đế quốc và sự hèn yếu của nhà Mãn Thanh, từ giữa thế kỉ XIX, nhân dân Trung Quốc đã tiến hành đấu tranh mạnh mẽ chống đế quốc, phong kiến. Tiêu biểu là cuộc kháng chiến chống Anh xâm lược (1840 - 1842) và phong trào nông dân Thái bình Thiên quốc (1851 - 1864).

- Cuối thế kỉ XIX, trong hoàn cảnh các nước đế quốc tăng cường xâu xé Trung Quốc, một số người tiến bộ trong giai cấp thống trị Trung Quốc chủ trương tiến hành cải cách chính trị để hòng cứu vãn tình hình. Đó là cuộc vận động Duy tân (1898), do hai nhà nho yêu nước tên là Khang Hữu Vi và Lương Khải Siêu chủ trương, vua Quang Tự đứng đầu. Cuộc cải cách bị thất bại vì lực lượng của phái Duy tân quá yếu. Từ Hi Thái hậu làm chính biến, ra lệnh trấn áp những người lãnh đạo phái Duy Tân.

- Vào cuối thế kỉ XIX - đầu thế kỉ XX, một phong trào nông dân chống đế quốc bùng nổ ở miền Bắc Trung Quốc: phong trào Nghĩa Hòa đoàn.

• Bùng nổ ở Sơn Đông, phong trào nhanh chóng lan rộng ra cả vùng Sơn Tây và Đông Bắc Trung Quốc, đồng thời tiến công các sứ quán nước ngoài ở Bắc Kinh.
• Liên quân tám nước đế quốc: Anh, Nhật, Mĩ, Đức, Nga, Pháp, Áo - Hung, I-ta-li-a tiến vào Bắc Kinh đàn áp phong trào. Nghĩa Hòa đoàn đã anh dũng chiến đấu chống quân xâm lược, nhưng cuối cùng bị đánh bại vì thiếu sự lãnh đạo thống nhất, thiếu vũ khí và do sự câu kết của triều đình Mãn Thanh với các nước đế quốc.

1.4. Cách mạng Tân Hợi (1911):

- Dựa vào phong trào đấu tranh bền bỉ, liên tục của quần chúng nhân dân, giai cấp tư sản Trung Quốc bắt đầu tập hợp lực lượng và thành lập các hội, các đảng. Đại diện ưu tú nhất cho phong trào cách mạng tư sản Trung Quốc đầu thế kỉ XX là Tôn Trung Sơn. Tháng 8/1905, ông thành lập Trung Quốc Đồng minh hội và đề ra Học thuyết Tam dân (Dân tộc độc lập, Dân quyền tự do, Dân sinh hạnh phúc) nhằm “đánh đổ Mãn Thanh, khôi phục Trung Hoa, thành lập Dân quốc, thực hiện quyền bình đẳng về ruộng đất”.

• Dưới sự lãnh đạo của Đồng minh hội, cuộc khởi nghĩa vũ trang bùng nổ và giành thắng lợi ở Vũ Xương (10/10/1911).
• Phong trào cách mạng lan rộng nhanh chóng sang tất cả các tỉnh miền Nam từ Quảng Đông, Quảng Tây đến Tứ Xuyên và tiến dần lên miền Bắc. Chính phủ Mãn Thanh chỉ còn giữ mấy tỉnh miền Bắc và cuối cùng bị sụp đổ.

- Ngày 29/12/1911, một chính phủ lâm thời được thành lập ở Nam Kinh, tuyên bố thành lập Trung Hoa dân quốc. Tôn Trung Sơn được bầu làm Tổng thống lâm thời. Nhưng những người lãnh đạo đã không kiên quyết lại vội vã thương lượng, đưa Viên Thế Khải - vốn là một đại thần nhà Thanh, lên thay Tôn Trung Sơn (tháng 2/1912) làm Tổng thống. Cách mạng coi như đã kết thúc.

- Cách mạng Tán Hợi là một cuộc cách mạng tư sản, có ý nghĩa lịch sử rất lớn. Lần đầu tiên trong lịch sử Trung Quốc, chế độ quân chủ chuyên chế đã bị lật đổ, chế độ cộng hòa ra đời. Cách mạng đã tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của chủ nghĩa tư bản ở Trung Quốc và có ảnh hưởng đáng kể đối với phong trào giải phóng dân tộc ở một số nước châu Á. 

- Cách mạng Tân Hợi cũng còn những hạn chế. Đây là cuộc cách mạng tư sản không triệt để, không nêu vấn đề đánh đuổi đế quốc và không tích cực chống phong kiến. Cuộc cách mạng này mới lật đổ được chế độ quân chủ chuyên chế của nhà Thanh, nhưng chưa đụng chạm đến giai cấp địa chủ phong kiến, không giải quyết được vấn đề ruộng đất cho nông dân.

2. Thực dân Anh dựa vào cớ nào để xâm lược Trung Quốc?

Viện cớ chính quyền Mãn Thanh tịch thu và đốt thuốc phiện của các tàu buôn Anh, thực dân Anh đã tiến hành cuộc chiến tranh xâm lược Trung Quốc. Được gọi là Chiến tranh thuốc phiện, từ tháng 6 - 1840 đến tháng 8 - 1842.

- Trung Quốc là một quốc gia lớn cả về diện tích lẫn dân số. Các nhà nghiên cứu cho rằng Trung Quốc là “thế giới Trung Hoa đầy bí ẩn và bất ngờ”. Để hiểu về Trung Quốc cần có một nhận thức đặc biệt, một tư tưởng đặc biệt. Tác giả Lâm Ngữ Đường trong tác phẩm “Những thói xấu của người Trung Quốc” đã viết: “Trung Quốc là một nước lớn có lịch sử lâu đời, là một thế giới riêng, không thuộc về thế giới này…” Trung Quốc có nền văn minh lâu đời và liên tục, được hình thành từ sự hội lưu của hai dòng văn hóa: văn hóa Hoàng Hà ở phía Bắc và văn hóa Trường Giang ở phía Nam. Quá trình chinh phục bằng sự lan tỏa văn hóa và bằng cả vũ lực của các vương triều người Hán đã tạo nên diện mạo lịch sử - văn hóa của một quốc gia, một đế quốc phong kiến “Thiên triều” Trung Hoa. Người Trung Quốc cho mình là tinh hoa của vũ trụ, là trung tâm, các dân tộc xung quanh chỉ là “man di”, không cần đếm xỉa. Sức mạnh của văn hóa Hán, sau đó là của văn minh lúa nước mà Trường Giang là đại diện đã làm cho Trung Quốc càng đầy sức sống. Người ta cho rằng “dòng nước nào chảy vào Trường Giang và Hoàng Hà cũng tan hòa với nó và chỉ làm cho nó mênh mông hơn thôi”.

Đến giữa thế kỷ 19, Trung Quốc bước vào giai đoạn khủng hoảng trầm trọng, nền thống trị Mãn Thanh đã tạo ra một xã hội phong kiến lạc hậu, bảo thủ, tha hóa, thấp kém hơn nhiều so với mặt bằng thế giới lúc bấy giờ. Lực lượng sản xuất chính của xã hội là nông dân bị áp bức, bóc lột nặng nề. Họ không có ruộng hoặc có rất ít. Phần lớn ruộng đất tập trung trong tay bọn địa chủ. Nông dân gánh vác tô thuế nặng nề. Thường thường địa chủ thu 50-80% thu hoạch. Thương nhân cho vay nặng lãi cũng lợi dụng lúc nông dân gặp khó khăn như thiên tai, sưu thuế cao để bóp nặn nông dân. Thuế má, phu phen tạp dịch là gánh nặng đè lên cuộc sống người dân. Chính vì vậy phong trào nông dân nổi dậy liên tục ở khắp nơi. Mặc dù bị thất bại song các các phong trào nổi dậy này đã làm cho chính quyền Mãn Thanh càng trở nên kiệt quệ, lực lượng quân đội đã dần dần tha hoá, không còn đủ sức chiến đấu. Trung Quốc lúc này giống như một bàn tiệc đã dọn sẵn chờ đợi phương Tây đến xâm lược.

- Quá trình xâm lược của chủ nghĩa thực dân phương Tây ở Trung Quốc:

• Tháng 6/1840 - tháng 8/1842, thực dân Anh gây ra cuộc chiến tranh thuốc phiện => Triều đình Mãn Thanh thất bại, buộc phải kí với Anh Hiệp ước Nam Kinh. => Đây là mốc mở đầu cho quá trình biến Trung Quốc từ một nước phong kiến độc lập thành một nước thuộc địa nửa phong kiến.
• Sau chiến tranh thuốc phiện, các nước đế quốc khác đua nhau xâu xé Trung Quốc. => Đến cuối thế kỉ XIX, các nước đế quốc đã cơ bản hoàn thành quá trình phân chia thuộc địa, khu vực ảnh hưởng ở Trung Quốc: Đức chiếm Sơn Đông, Anh chiếm châu thổ sông Dương Tử, Pháp chiếm Vân Nam, Quảng Tây, Quảng Đông, Nga - Nhật Bản chiếm vùng Đông Bắc.

- Từ thế kỉ XVIII và nhất là sang thế kỉ XIX, các nước tư bản phương Tây tăng cường xâm chiếm thị trường thế giới. Trung Quốc là một nước lớn, đông dân nhất châu Á, cũng đứng trước nguy cơ trở thành “miếng mồi” cho các nước đế quốc phân chia, xâu xé.

• Để xâm chiếm Trung Quốc, các nước tư bản phương Tây, trước tiên là Anh, tìm mọi cách đòi chính quyền Mãn Thanh phải “mở cửa”, đòi tự do buôn bán thuốc phiện - món hàng mang lại lợi nhuận lớn cho giới tư bản.
• Viện cớ chính quyền Mãn Thanh tịch thu và đốt thuốc phiện của các tàu buôn Anh, thực dân Anh đã tiến hành cuộc chiến tranh xâm lược Trung Quốc, được gọi là Chiến tranh thuốc phiện (bắt đầu từ tháng 6-1940 và kết thúc vào tháng 8-1842). Chính quyền Mãn Thanh phải kí Hiệp ước Nam Kinh, chấp nhận các điều khoản theo yêu cầu của thực dân Anh. Đây là mốc mở đầu quá trình biến Trung Quốc từ một nước phong kiến độc lập trở thành nước nửa thuộc địa, nửa phong kiến.
• Sau Chiến tranh thuốc phiện, các nước đế quốc từng bước xâu xé Trung Quốc. Đến cuối thế kỉ XIX, Đức đã chiếm vùng Sơn Đông; Anh chiếm vùng châu thổ sông Dương Tử (Trường Giang); Pháp chiếm vùng Vân Nam, Quảng Tây, Quảng Đông; Nga, Nhật Bản chiếm đóng vùng Đông Bắc…
• Trung Quốc, một quốc gia lớn, một nền văn minh huy hoàng trong quá khứ với bộ máy phong kiến chuyên chế nặng nề thoi thóp không còn sức sống. Sau tiếng súng xâm lược của người Anh, cùng với sự xâm nhập mạnh mẽ của văn hóa phương Tây đã kéo theo chuyển biến to lớn về kinh tế- xã hội- văn hóa cận đại Trung Quốc. Một mặt, nó chia cắt, tàn phá Trung Quốc, nhân dân quằn quại trong tủi nhục của một dân tộc đói nghèo, bị áp bức. Nhưng mặt khác, nó đã chấm dứt một thời kỳ phong kiến lạc hậu, dự báo sẽ xảy ra sự cải tổ và xây dựng lại xã hội trong thời kỳ mới đầy biến động.

Hy vọng bài viết trên đã cung cấp cho quý bạn đọc những kiến thức hữu ích. Trân trọng cảm ơn!