Thực trạng phí 'bôi trơn' tại Việt Nam như thế nào?

1. Phí “bôi trơn” là gì?

Thuật ngữ "phí dầu bôi trơn" là một cụm từ được sử dụng để chỉ những khoản chi phí không chính thức mà nhiều tổ chức và cá nhân sẵn lòng chi trả khi làm việc với cơ quan nhà nước, ngoài những chi phí chính thức được quy định rõ ràng trong các văn bản pháp luật.

Ví dụ, khi một cá nhân tham gia quy trình làm KT3, thường xuyên phải đối mặt với việc trả quá trình dài hạn do số lượng hồ sơ lớn. Để tăng tốc quy trình, họ có thể tự ý đưa một số tiền từ vài trăm đến cả triệu đồng cho cán bộ thực hiện thủ tục.

2. Thực trạng phí 'bôi trơn' tại Việt Nam như thế nào?

Theo Báo cáo PCI 2019 được Phòng Thương Mại và Công Nghiệp Việt Nam (VCCI) công bố vào tháng 5/2020 thì:

(1) Điều tra PCI 2019 ghi nhận chung:

- Tỷ lệ doanh nghiệp lo sợ về "tình trạng chạy án" trong các vụ tố tụng tại tòa án hiện chỉ còn 21,6%, giảm mạnh so với con số 31,6% năm 2017 và 28,8% năm 2018.

- Trong năm 2019, chỉ còn 41,2% doanh nghiệp đồng tình rằng "việc trả 'hoa hồng' là cần thiết để có cơ hội thắng thầu," tiếp tục giảm so với tỷ lệ 48,4% năm 2018 và 54,9% năm 2017.

- Trong năm 2019, 54,1% doanh nghiệp đã báo cáo về hiện tượng quấy rối trong quá trình cán bộ nhà nước địa phương giải quyết thủ tục hành chính cho họ, giảm xuống so với 58,2% năm 2018.

- Tỷ lệ doanh nghiệp cho biết phải chi trả các khoản phí không chính thức trong cuộc điều tra PCI năm 2019 giảm xuống chỉ còn 53,6%, là mức thấp nhất trong 6 năm gần đây.

(2) Thực trạng chi tiết ở một số lĩnh vực

- Trong năm 2019, 48% doanh nghiệp đầu tư nước ngoài (FDI) đã phải chi trả thêm trung bình khoảng 24 triệu VND cho các khoản chi phí không chính thức khi họ xin cấp giấy phép xây dựng. Cần lưu ý rằng các con số này có thể chưa phản ánh chính xác mức chi phí thực tế, và chưa tính đến những doanh nghiệp FDI mà đã bỏ qua việc xin giấy phép xây dựng do lo sợ mất thêm tiền cho các khoản phí không chính thức.

- Trong năm 2016, 45,8% doanh nghiệp đã cho biết họ phải trả các khoản chi phí không chính thức cho các thanh tra và kiểm tra. Con số này đã giảm xuống 44,9% vào năm 2017, 39,9% vào năm 2018, và giảm còn 32,5% vào năm 2019.

- Tỷ lệ doanh nghiệp phải chi trả các khoản chi phí không chính thức trong quá trình thực hiện thủ tục xuất nhập khẩu cũng đã giảm từ mức 56,4% vào năm 2016 xuống 42,5% vào năm 2019.

- Trong năm 2016, hơn một nửa số doanh nghiệp FDI đã phải trả các khoản chi phí không chính thức trong giao dịch đất đai. Tuy nhiên, vào năm 2019, tỷ lệ này đã tăng lên 3% so với năm 2018, nhưng vẫn giảm gần một nửa so với kết quả điều tra năm 2016.

Thông qua dữ liệu từ Báo cáo PCI, chúng ta có thể thấy điều đáng mừng là tỷ lệ doanh nghiệp phải trả các khoản phí "bôi trơn" đã giảm dần (tỷ lệ 53,6% trong số các doanh nghiệp tham gia khảo sát trong năm 2019), thể hiện sự cố gắng của các chính quyền địa phương trong việc cải thiện thủ tục hành chính và giảm bớt các khoản chi phí không chính thức. Tuy nhiên, tỷ lệ này vẫn còn khá cao và cần tăng cường sự công khai và minh bạch hơn nữa, cũng như giảm bớt các ràng buộc thực tế đối với hoạt động kinh doanh.

Báo cáo PCI năm 2019 được tạo ra dựa trên dữ liệu từ nhiều nguồn khác nhau, bao gồm:

- Điều tra hàng năm trên 8.500 doanh nghiệp trong toàn bộ 63 tỉnh và thành phố trên cả nước. Trong năm 2019, tổng cộng có 8.773 doanh nghiệp tham gia phản hồi.

- Điều tra hàng năm trên 2.000 doanh nghiệp mới thành lập.

- Điều tra hàng năm trên 1.500 doanh nghiệp FDI từ 21 tỉnh và thành phố, các địa phương có số lượng doanh nghiệp FDI lớn nhất tại Việt Nam. Các doanh nghiệp FDI này được lựa chọn ngẫu nhiên theo phân tầng. Tỷ lệ phản hồi tổng cộng của cuộc điều tra này là 26%.

3. Làm thể nào để loại bỏ chi phí “bôi trơn”?

Gần đây, trong Hội thảo mang tựa đề "Đánh giá cải cách thủ tục hành chính thuế và Mức độ hài lòng của doanh nghiệp năm 2016," Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) đã tiết lộ kết quả một cuộc nghiên cứu đáng chú ý. Theo nghiên cứu này, đáng lo ngại khi tỷ lệ các doanh nghiệp gặp khó khăn trong quá trình thực hiện các thủ tục hành chính liên quan đến thuế đã tăng lên 41%. Đặc biệt, có tới 34% trong số họ phải trả những khoản "phí không chính thức" cho các cơ quan thuế, tỷ lệ này đã tăng lên so với 32% vào năm 2014. Thêm vào đó, 53% các doanh nghiệp phải đối mặt với cuộc thanh tra và kiểm tra thuế, trong khi 30% cho rằng các cuộc thanh tra và kiểm tra này thường không phải là để hướng dẫn doanh nghiệp tuân thủ tốt hơn các quy trình và chính sách thuế, mà thay vào đó là để tìm kiếm lỗi hoặc áp dụng những diễn biến bất lợi đối với doanh nghiệp. Trước tình trạng này, nhiều người đã bày tỏ sự phẫn nộ: Đóng thuế để xây dựng đất nước, nhưng còn phải đối mặt với những thủ tục hành chính phiền hà, thì các quy trình khác sẽ ra sao?

Trong thực tế, "phí bôi trơn" đã trở nên phổ biến đến mức mà nó thậm chí đã được gọi là "văn hóa" của ngành hoặc thậm chí cao hơn, là "hoa hồng". Thứ "văn hóa" này không chỉ gây hại cho chính sách (khi những công chức tạo khó khăn để tìm kiếm lợi ích cá nhân), mà còn làm cho doanh nghiệp khó có cơ hội phát triển vì phải tiêu quá nhiều. Vậy, tại sao nó vẫn tồn tại mạnh mẽ trong bối cảnh Chính phủ đang nỗ lực cải cách hành chính?

Sự thực là nguyên nhân có thể xuất phát từ cả hai phía: Một số công chức không trung thành muốn tận dụng quyền lực của họ để kiếm thêm tiền thông qua "phí bôi trơn". Nếu không có các khoản phí này, hồ sơ của doanh nghiệp có thể bị chậm trễ, kéo dài hoặc gặp khó khăn trong quá trình duyệt xét. Đến mức mọi người phải tự hiểu rằng, để làm nhanh thì phải trả thêm tiền, thậm chí, việc xử lý thủ tục trở nên như việc "mua" dịch vụ tại một số cơ quan thuế, như báo chí gần đây đã đưa tin. Về phía doanh nghiệp, họ thường phải trả tiền để đảm bảo tiến trình diễn ra một cách trôi chảy, bởi vì nếu không "bôi trơn" thì mọi thứ sẽ trở nên khó khăn, đặc biệt khi họ đang phải đối mặt với nợ vay và lãi suất tính hàng ngày. Để kéo dài các thủ tục hành chính, doanh nghiệp có thể phải chịu mức lãi suất đáng kể, đôi khi lên đến hàng tỷ đồng...

Đáng lưu ý, các chi phí liên quan đến "phí bôi trơn" là rất đáng kể. Báo cáo Chỉ số Năng lực Cạnh tranh Cấp tỉnh (PCI) năm 2016 cho thấy rằng 9-11% các doanh nghiệp tham gia cuộc điều tra từ năm 2014 đến 2016 báo cáo rằng các khoản chi phí riêng biệt này chiếm hơn 10% tổng doanh thu của họ, một mức tăng so với 6-8% trong giai đoạn 5 năm trước đó. Điều này đặt ra câu hỏi: Doanh nghiệp sẽ bù lại bằng cách nào? Theo chuyên gia kinh tế, nếu chi phí này được tính vào giá thành sản phẩm, cuối cùng người tiêu dùng sẽ phải gánh chịu. Điều này có thể làm giảm khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp. Đối với những dự án quan trọng như hạ tầng giao thông, xây dựng trường học, và các công trình văn hóa, việc các khoản phí này chi phối có thể gây khó khăn cho việc đảm bảo chất lượng của các dự án này. Nếu không tính vào giá thành, doanh nghiệp có thể gánh chịu lỗ, và cuối cùng có thể phá sản.

Nhằm loại bỏ những trở ngại và gánh nặng đối với doanh nghiệp, Chính phủ đã áp dụng Nghị quyết 35 về hỗ trợ và phát triển doanh nghiệp đến năm 2020. Theo Nghị quyết này, các bộ, ngành và cơ quan quản lý Nhà nước phải tiến hành một cuộc cải cách toàn diện, đổi mới mọi quy trình và thủ tục, nhằm tối ưu hóa sự hỗ trợ và tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp. Điều này đã tạo ra hy vọng và củng cố niềm tin của doanh nghiệp vào việc cải thiện cách làm việc của các cán bộ và công chức trong quá trình thực hiện nhiệm vụ.

Tuy đã có sự thông thoáng đáng kể trong cơ chế và chính sách thực hiện Nghị quyết của Chính phủ, nhưng vấn đề cán bộ "tham nhũng chính sách" bằng cách lợi dụng quá trình xử lý thủ tục hành chính để nhận "phí bôi trơn" vẫn chưa giảm đi một cách đáng kể.

Trong bối cảnh cần giúp doanh nghiệp phát triển và cạnh tranh hiệu quả trong quá trình hội nhập, không chỉ việc giảm bớt thủ tục hành chính, mà còn cần phải kiên quyết xử lý vấn đề của các công chức "tham nhũng chính sách." Như Thủ tướng đã nói, chúng ta cần kiên quyết loại bỏ khỏi máy quản lý những người không đáp ứng được yêu cầu, tiêu cực và gây phiền hà cho người dân. Chúng ta cần thay đổi tư duy từ việc quản lý và ra lệnh sang việc phục vụ, và sử dụng sự hài lòng của người dân và doanh nghiệp như một thước đo để đánh giá hiệu quả hoạt động của các cơ quan hành chính Nhà nước.

Bài viết liên quan: Tác hại của tham nhũng đối với nền kinh tế hiện nay

Mọi thắc mắc cần hỗ trợ về mặt pháp lý vui lòng liên hệ đến số tổng đài: 1900.6162 hoặc email: lienhe@luatminhkhue.vn. Xin trân trọng cảm ơn!