- 1. Khái niệm cạnh tranh và cạnh tranh không lành mạnh
- 2. Thực trạng thực thi pháp luật cạnh tranh không lành mạnh ở Việt Nam
- 3. Tác động của hành vi cạnh tranh không lành mạnh
- 4. Đánh giá về pháp luật chống cạnh tranh không lành mạnh theo pháp luật Việt Nam
- 5. Những phương hướng - giải pháp hạn chế hành vi cạnh tranh không lành mạnh
1. Khái niệm cạnh tranh và cạnh tranh không lành mạnh
Khái niệm cạnh tranh: Là hình thức cạnh tranh công khai, công bằng và ngay thẳng giữa các đối thủ cạnh tranh trong kinh doanh (Black’s law dictionary). Hiểu một cách đơn giản cạnh tranh là sự chạy đua giữa hai hay nhiều đối thủ nhằm đạt được mục tiêu xác định. Cạnh trong trong nền kinh tế về bản chất được hiểu là sự chạy đua giữa các doanh nghiệp trên thị trường nhằm không ngừng tung ra thị trường những sản phẩm, dịch vụ tốt nhất để lôi kéo khách hàng với mục đích tối ưu hóa lợi nhuận.
Khái niệm cạnh tranh không lành mạnh: Pháp luật chống cạnh tranh không lành mạnh điều chỉnh các hành vi cạnh tranh không lành mạnh. Theo quy đinh tại khoản 6, điều 3 Luật cạnh tranh 2018 "hành vi cạnh tranh không lành mạnh là hành vi của doanh nghiệp trái với nguyên tắc thiện chí, trung thực, tập quán thương mại và các chuẩn mực khác trong kinh doanh, gây thiệt hại hoặc có thể gây thiệt hại đến quyền và lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp khác".
Định nghĩa được thừa nhận rộng rãi nhất hiện nay quy định tại Điều 10 BIS Công ước Paris về bảo hộ quyền sở hữu công nghiệp “Bất cứ hành vi cạnh tranh nào đi ngược lại các thông lệ trung thực, thiện chí trong công nghiệp hoặc trong thương mại đều là hành vi cạnh tranh không lành mạnh”.
2. Thực trạng thực thi pháp luật cạnh tranh không lành mạnh ở Việt Nam
Do nền kinh tế thị trường nước ta mới hình thành chưa lâu, các quan hệ kinh doanh chưa đủ thời gian để trở thành tập quán và được chấp nhận rộng rãi. Pháp luật Việt Nam không thừa nhận án lệ, các cơ quan tài phán của nước ta thường có vai trò hạn chế trong việc vận dụng pháp luật, các cơ quan công quyền cũng không đủ hiểu biết thực tế để thay cho thương nhân đặt ra các quy tắc đạo đức trong một ngành kinh doanh cụ thể. Do đó gây rất nhiều khó khăn cho việc thực thi pháp luật. Thực tiễn phát triển kinh tế ở nước ta thời gian qua cho thấy thực trạng cạnh tranh diễn ra ngày càng gay gắt ở những mức độ và hình thức khác nhau giữa các chủ thể kinh doanh thuộc mọi thành phần kinh tế, đặc biệt là vấn đề cạnh tranh không lành mạnh đang là một vấn đề nhức nhối, thu hút sự quan tâm của toàn xã hội.
Kể từ khi chuyển sang kinh tế thị trường, nhất là khi áp lực cạnh tranh trên thị trường ngày một lớn, nền kinh tế Việt Nam cũng chứng kiến sự tồn tại của nhiều loại hành vi cạnh tranh được coi là không lành mạnh. Hành vi gièm pha doanh nghiệp và gây rối hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp khác là hành vi cạnh tranh không lành mạnh thường được các doanh nghiệp “không lành mạnh” sử dụng nhằm "hạ gục" đối thủ trên thương trường điển hình như tin đồn rằng ăn bột ngọt- mì chính của hãng bột ngọt Ajinomoto là “gây ung thư”. Ăn nước mắm Chinsu“gây ung thư”, trong bia BIGI (Tiền Giang) có ruồi, trong chai bia Tiger có gián, băng vệ sinh P&G có chất amiăng gây hại cho người sử dụng ...Hay xuất hiện nhiều hành vi gian dối khác nhau về phần thưởng đã được các nghiệp thực hiện trong hoạt động khuyến mại. Quảng cáo, khuyến mại nhằm cạnh tranh không lành mạnh như vụ dây cáp điện CADIVI và CADISUN.
Hành vi như: “gây nhầm lẫn cho khách hàng” bằng cách nhái nhãn mác, ăn theo các thương hiệu nổi tiếng: chẳng hạn Lavie và La Ville, Lavier, Lavige v.v; xe máy WAVE và WAKE UP, DREAM và DEALIM, DLEAM. Hiện nay trên thị trường còn rất nhiều vụ việc cạnh tranh không lành mạnh diễn ra nhưng vẫn chưa bị phát hiện, điều tra xử lý. Hiện tại việc xử lý các hành vi cạnh tranh không lành mạnh kể trên nói chung còn hết sức khiêm tốn. Điều này có nguyên nhân cả từ trong sự chưa hoàn thiện của hệ thống pháp luật cũng như sự thiếu kinh nghiệm trong công tác đấu tranh chống các hành vi cạnh tranh không lành mạnh.
3. Tác động của hành vi cạnh tranh không lành mạnh
Đối với người tiêu dùng: Người tiêu dùng là người trực tiếp chịu tác động của những hành vi cạnh tranh không lành mạnh. Những người tiêu dùng bị lừa dối bị mất tiền những giá trị thực sự nhận được mà sản phẩm mang lại không được như ý muốn. Sau những phản ứng “tẩy chay” tưởng chừng là thực hiện quyền của mình, thì chẳng được gì ngoài việc mất lòng tin vào sản phẩm, vào doanh nghiệp và ngày càng e dè, quan ngại với những sản phẩm khác trên thị trường.
Đối với Nhà nước: Khi các doanh nghiệp có hành vi cạnh tranh không lành mạnh, người tiêu dùng mất lòng tin vào doanh nghiệp dẫn đến lợi nhuận của doanh nghiệp giảm, Nhà nước thất thu một khoảng từ thuế của các doanh nghiệp. Khi các doanh nghiệp cạnh tranh không lành mạnh, các hoạt động của thị tường cũng bị ảnh hưởng, chất lượng sản phẩm hàng hóa giảm, uy tín của các doanh nghiệp Việt Nam trên thị trường cũng bị ảnh hưởng, theo đó, các hoạt động xuất khẩu diễn ra khó khăn... Mặt khác, hoạt động cạnh tranh không lành mạnh ở trong nước tạo tâm lý không tốt đối với các nhà đầu tư nước ngoài khi muốn đầu tư vào thị trường Việt Nam, từ đó ảnh hưởng tới thu hút các nhà đầu tư nước ngoài.
4. Đánh giá về pháp luật chống cạnh tranh không lành mạnh theo pháp luật Việt Nam
Luật cạnh tranh 2018 đã hoàn thiện quy định về kiểm soát hành vi cạnh tranh không lành mạnh. Để đảm bảo tính thống nhất của hệ thống pháp luật, luật không tiếp tục quy định một số hành vi cạnh tranh không lành mạnh đã được quy định trong một số luật khác và khẳng định nguyên tắc các hành vi cạnh tranh không lành mạnh đã được quy định tại các luật khác được thực hiện theo pháp luật từng ngành đó. Bên cạnh những điểm tích cực đó thì Luật cạnh tranh 2018 vẫn còn chưa cụ thể hóa hết các hành vi cạnh tranh không lành mạnh xảy ra trên thị trường. Ngoài ra, việc xử lý các hành vi cạnh tranh không lành mạnh bằng các chế tài khác nhau đã được nếu rõ ràng với từng hành vi cụ thể nhưng tính răn đe là còn thấp.
Nhìn chung, các hành vi cạnh tranh không lành mạnh theo quy định của pháp luật Việt Nam chưa có hệ thống đầy đủ cũng như chưa thể hiện triết lý lập pháp rõ ràng. Một số hành vi được tiếp thu từ kinh nghiệm xây dựng pháp luật cạnh tranh của các quốc gia phát triển tại các giai đoạn lịch sử khác nhau, một số khác xuất phát từ yêu cầu thực tiễn quản lý hoạt động thương mại trong nước. Ngoài nội dung các điều luật tại Chương VI - luật cạnh tranh năm 2018 thì chưa có hướng dẫn cụ thể hơn về cạnh tranh không lành mạnh tại các văn bản dưới Luật. Trong đó quan trọng nhất là nghị định của Chính phủ số 116/2005/NĐ – CP chỉ có hướng dẫn về kiểm soát hành vi hạn chế cạnh tranh và tố tụng cạnh tranh và Chính phủ đã ban hành Nghị định số 75/2019/NĐ-CP quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực cạnh tranh.
Ngoài ra, thẩm quyền thực thi pháp luật về cạnh tranh không lành mạnh tại Việt Nam thuộc về cơ quan hành chính là Cục quản lý cạnh tranh thuộc Bộ Công Thương mà không phải là tòa án, cũng hạn chế đáng kể khả năng các các điều luật được giải thích, cụ thể hóa thông qua các án lệ, vốn đóng một vai trò quan trọng trong sự phát triển của lĩnh vực pháp luật này.
5. Những phương hướng - giải pháp hạn chế hành vi cạnh tranh không lành mạnh
Về phía Nhà nước: Hoàn thiện hệ thống pháp luật chống cạnh tranh không lành mạnh, hệ thống chế tài trong phòng chống hành vi cạnh tranh không lành mạnh. Mạnh tay xử lý những chủ thể sai phạm để có hiệu quả răng đe cao đối với các doanh nghiệp trên thị trường. Đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật về cạnh tranh không lành mạnh.Triển khai nghiêm túc các quy định về xử phạt hành vi cạnh tranh không lành mạnh. Tăng cường các hoạt động thanh tra, kiểm tra các doanh nghiệp, đặc biệt với các hành vi liên quan đến cạnh tranh không lành mạnh. Đào tạo, bồi dưỡng kiến thức, nghiệp vụ cho các cán bộ nhằm nâng cao hiệu quả công tác quản lý, xử lý các hành vi cạnh tranh không lành mạnh.
Về phía các doanh nghiệp khác: Tuân thủ các quy định của Nhà nước trong kinh doanh. Việc cạnh tranh lành mạnh tuân thủ pháp luật cũng là một hình thức PR cho doanh nghiệp, tại ấn tượng tốt trong mắt người tiêu dùng và nhận được niềm tin của khách hàng. Bên cạnh đó các doanh nghiệp phải đặc biệt quan tâm đến đăng ký bảo hộ trí tuệ sản phẩm tránh bị ăn cắp ý tưởng từ các đối thủ. Doanh nghiệp cần nhận thức đầy đủ việc tuân thủ các quy định của pháp luật về kinh doanh nói chung, các chính sách về cạnh tranh nói riêng, chủ động xây dựng cho mình một chiến lược cạnh tranh chuyên nghiệp và dài hạn
Về phía người tiêu dùng: Người tiêu dùng hiện nay cần thường xuyên cập nhập các tin tức, thông tin từ đó hiểu rõ hơn về sản phẩm mình đang sử dụng để trở thành “người tiêu dùng thông minh”. Có cái nhìn khách quan về sản phẩm, không sử dụng hàng kém chất lượng, tẩy chay những sản phẩm có dấu hiệu vi phạm luật cạnh tranh không lành mạnh. Bên cạnh đó, nếu phát hiện những sản phẩm, hàng hóa là sản phẩm của hành vi cạnh tranh không lành mạnh có thể lên án và vận động người tiêu dùng khác không sử dụng, tạo sức ép cho doanh nghiệp vi phạm, từ đó đẩy lùi các hành vi cạnh tranh không lành mạnh...
