Cách thức lựa chọn nhà thầu cung cấp thuốc, thiết bị y tế

Trong hệ thống các quy định về mua sắm công, lĩnh vực y tế luôn được định vị ở một vị trí đặc biệt quan trọng, nơi mà mỗi quyết định lựa chọn nhà thầu không chỉ đơn thuần là bài toán về giá trị kinh tế mà còn là mệnh lệnh từ đạo đức và an sinh xã hội. Với sự ra đời và vận hành ổn định của Luật Đấu thầu năm 2023 cùng các văn bản hướng dẫn chuyên biệt trong lĩnh vực y tế, khung pháp lý về lựa chọn nhà thầu cung cấp thuốc, thiết bị y tế đã bước sang một trang mới: Minh bạch hơn, chủ động hơn và lấy người bệnh làm trung tâm.

Việc xác lập các cách thức lựa chọn nhà thầu trong lĩnh vực này — từ đấu thầu tập trung, đàm phán giá cho đến các hình thức mua sắm đặc thù — chính là nỗ lực của Nhà nước nhằm hóa giải những 'điểm nghẽn' về tình trạng thiếu thuốc, vật tư y tế vốn đã tồn tại trong thời gian dài. Quy định pháp luật hiện hành không chỉ tập trung vào việc tạo ra một sân chơi bình đẳng cho các doanh nghiệp dược phẩm, thiết bị y tế, mà còn thiết lập những rào cản kỹ thuật khắt khe nhằm đảm bảo mọi sản phẩm được đưa vào cơ sở y tế đều đạt chuẩn về chất lượng và an toàn. 

1. Cách thức lựa chọn nhà thầu cung cấp hóa chất, vật tư xét nghiệm và thiết bị y tế

Khoản Điều 55 Luật Đấu thầu 2023 cung cấp một hệ thống các phương thức đa dạng, cho phép các cơ sở y tế điều phối nguồn lực phù hợp với quy mô và năng lực tài chính của đơn vị. Đây là những công cụ pháp lý mạnh mẽ để các bệnh viện thoát khỏi tình trạng thụ động chờ vốn ngân sách.

1.1. Lựa chọn nhà thầu cung cấp hóa chất, vật tư xét nghiệm kèm theo chuyển giao quyền sử dụng thiết bị

Đây là phương thức mang tính đột phá nhất, giải quyết bài toán "không có máy thì không dùng được hóa chất". Trong mô hình này, nhà thầu trúng thầu cung cấp hóa chất sẽ có trách nhiệm cung cấp thiết bị y tế tương thích để bệnh viện sử dụng các hóa chất đó. Nhà thầu chỉ chuyển giao quyền sử dụng, không chuyển giao quyền sở hữu thiết bị.

Cơ chế này đặc biệt phù hợp với các hệ thống xét nghiệm "đóng", nơi thiết bị và hóa chất phải đi cùng nhau để đảm bảo độ chính xác của kết quả. Ưu điểm lớn nhất là bệnh viện không phải bỏ vốn đầu tư ban đầu hàng chục tỷ đồng để mua máy. Thay vào đó, chi phí máy móc được nhà thầu tính toán và phân bổ vào giá hóa chất trong suốt thời hạn hợp đồng (thường không quá 5 năm). Luật quy định rõ nhà thầu không được tính chi phí thuê, mượn máy một cách riêng biệt trong giá gói thầu để đảm bảo minh bạch, tránh tình trạng "lách luật" đẩy giá dịch vụ y tế.

1.2. Lựa chọn nhà thầu theo số lượng dịch vụ kỹ thuật 

Được quy định chi tiết tại Điều 93 Nghị định 24/2024/NĐ-CP, đây là mô hình mua sắm "trọn gói dịch vụ". Nhà thầu cung cấp từ máy móc, hóa chất, vật tư đến các dịch vụ bảo trì, bảo dưỡng và linh kiện thay thế (trừ nhân công vận hành). Giá gói thầu được tính trên số lượng dịch vụ kỹ thuật dự kiến và đơn giá trọn gói cho mỗi dịch vụ (ví dụ: đơn giá cho một ca xét nghiệm miễn dịch hoặc một ca chụp CT).

Mô hình này mang lại sự an toàn tuyệt đối cho bệnh viện về mặt vận hành. Nếu máy hỏng hoặc hết hóa chất, nhà thầu sẽ không có doanh thu (vì giá tính theo ca thực hiện thành công), do đó họ luôn có động lực cao nhất để duy trì thiết bị hoạt động 24/7. Bệnh viện không phải chịu rủi ro về khấu hao máy móc hay lãng phí hóa chất do máy lỗi. Đây được coi là phương thức tối ưu cho các thiết bị đắt tiền, chi phí vận hành cao và đòi hỏi trình độ bảo trì chuyên sâu.

1.3. Mua sắm trọn gói chuyển giao quyền sở hữu thiết bị và hóa chất, vật tư

Đây là hình thức mua sắm tích hợp, trong đó ngay từ khi hợp đồng có hiệu lực, nhà thầu chuyển giao quyền sở hữu cả thiết bị và lô hóa chất, vật tư ban đầu cho bệnh viện. Phương thức này giúp bệnh viện chủ động hoàn toàn trong việc quản lý tài sản và lập kế hoạch sử dụng dài hạn. Tuy nhiên, nó đòi hỏi đơn vị phải có nguồn vốn đầu tư lớn ngay từ đầu và phải tự gánh chịu mọi rủi ro về sửa chữa, bảo trì sau khi hết hạn bảo hành.

1.4. Các hình thức hỗ trợ và vận hành thiết bị có sẵn

Đối với các thiết bị y tế đã thuộc sở hữu của bệnh viện (do mua từ trước hoặc được tặng, viện trợ), Điều 55 cho phép lựa chọn nhà thầu cung cấp hóa chất, vật tư xét nghiệm riêng để vận hành. Điều này giúp tận dụng tối đa công suất của các máy móc hiện có, giảm lãng phí tài sản công. Trong trường hợp này, hồ sơ mời thầu cần xác định rõ các tiêu chuẩn kỹ thuật của hóa chất phải tương thích với thiết bị đang có để tránh hỏng hóc.

1.5. Lựa chọn nhà thầu cung cấp thiết bị y tế theo quy định chung

Phương thức này áp dụng cho việc mua sắm máy móc đơn thuần, không đi kèm hóa chất hay dịch vụ vận hành dài hạn. Các bệnh viện thực hiện theo quy trình đấu thầu rộng rãi, đấu thầu hạn chế hoặc các hình thức khác theo quy định tại Điều 20 Luật Đấu thầu. Đây là cách làm truyền thống để trang bị các loại máy móc cơ bản, máy móc dùng chung hoặc các thiết bị phòng mổ có tuổi thọ cao.

1.6. Lựa chọn nhà thầu cung cấp dịch vụ kỹ thuật theo Luật Khám bệnh, chữa bệnh

Đây là mô hình thuê ngoài hoàn toàn dịch vụ y tế. Bệnh viện có thể ký hợp đồng với một đơn vị y tế khác hoặc một nhà cung cấp dịch vụ để thực hiện các kỹ thuật mà bệnh viện chưa đủ năng lực hoặc chưa đủ trang thiết bị. Mô hình này giúp giảm tải áp lực về nhân sự và mặt bằng, đồng thời đảm bảo bệnh nhân vẫn được tiếp cận với các kỹ thuật cao ngay tại cơ sở.

2. Lựa chọn nhà thầu đối với việc mua thuốc, thiết bị y tế để bán lẻ tại nhà thuốc

2.1. Trường hợp cơ sở y tế được tự quyết định việc mua thuốc và thiết bị y tế

Khoản 2 Điều 55 Luật Đấu thầu 2023 (Khoản này được sửa đổi bởi Khoản 17 Điều 4 Luật sửa đổi Luật Quy hoạch, Luật Đầu tư, Luật Đầu tư theo phương thức đối tác công tư và Luật Đấu thầu 2024 có hiệu lực từ ngày 15/01/2025) quy định rằng trong một số trường hợp nhất định, cơ sở y tế có quyền tự quyết định việc mua sắm thuốc và thiết bị y tế.

Quy định này áp dụng đối với các trường hợp sau:

Điều này có nghĩa là các bệnh viện hoặc cơ sở y tế công lập có thể tự lựa chọn nhà cung cấp thuốc hoặc vắc xin, thay vì phải tổ chức đấu thầu theo quy trình thông thường.Tuy nhiên, việc tự quyết định mua sắm không có nghĩa là cơ sở y tế được thực hiện tùy ý. Luật vẫn yêu cầu việc mua sắm phải bảo đảm các nguyên tắc quan trọng như:

• Công khai
• Minh bạch
• Hiệu quả kinh tế
• Có trách nhiệm giải trình

Những nguyên tắc này nhằm bảo đảm việc mua sắm thuốc và thiết bị y tế vẫn được quản lý chặt chẽ, tránh các hành vi tiêu cực hoặc lãng phí ngân sách.

2.2. Mua thuốc và thiết bị y tế để bán lẻ tại nhà thuốc trong bệnh viện

Trong nhiều bệnh viện công lập hiện nay, bên cạnh hoạt động khám chữa bệnh, bệnh viện còn có nhà thuốc trong khuôn viên bệnh viện để bán thuốc cho bệnh nhân.

Các nhà thuốc này thường cung cấp:

• Thuốc điều trị theo đơn của bác sĩ
• Thuốc không kê đơn
• Một số loại vật tư y tế thông dụng

Theo quy định tại khoản 2 Điều 55, việc mua thuốc và thiết bị y tế để bán tại các nhà thuốc này không bắt buộc phải áp dụng quy trình đấu thầu như mua sắm phục vụ khám chữa bệnh. Lý do của quy định này là hoạt động bán thuốc tại nhà thuốc bệnh viện có nhiều điểm tương tự với hoạt động của các nhà thuốc tư nhân trên thị trường. Nếu áp dụng đầy đủ quy trình đấu thầu có thể làm giảm tính linh hoạt trong hoạt động kinh doanh của nhà thuốc.

Tuy nhiên, cơ sở y tế vẫn phải bảo đảm rằng quá trình mua thuốc được thực hiện một cách minh bạch và có kiểm soát. Ví dụ:

• Giá mua thuốc phải hợp lý so với giá thị trường
• Quá trình lựa chọn nhà cung cấp phải rõ ràng
• Có hồ sơ chứng minh nguồn gốc thuốc

Nhờ vậy, bệnh viện vẫn có thể chủ động cung cấp thuốc cho người bệnh mà không làm phát sinh những thủ tục phức tạp không cần thiết.

2.3. Mua vắc xin để tiêm chủng theo hình thức dịch vụ

Một trường hợp khác được phép tự quyết định mua sắm là mua vắc xin để thực hiện dịch vụ tiêm chủng. Hiện nay, nhiều bệnh viện và trung tâm y tế cung cấp dịch vụ tiêm chủng cho người dân, đặc biệt là các loại vắc xin không thuộc chương trình tiêm chủng mở rộng của Nhà nước.

Các loại vắc xin này thường bao gồm:

• Vắc xin phòng cúm
• Vắc xin phòng HPV
• Vắc xin phòng viêm gan
• Vắc xin phòng các bệnh truyền nhiễm khác

Do nhu cầu tiêm chủng dịch vụ có thể thay đổi theo thời điểm và theo nhu cầu của người dân, pháp luật cho phép cơ sở y tế chủ động lựa chọn nhà cung cấp vắc xin. Việc này giúp bảo đảm nguồn cung vắc xin ổn định, tránh tình trạng thiếu vắc xin do quy trình đấu thầu kéo dài. Tuy nhiên, cơ sở y tế vẫn phải tuân thủ các nguyên tắc về minh bạch và hiệu quả kinh tế khi mua vắc xin.

3. Quy định đối với cơ sở khám chữa bệnh tư nhân

Khoản 3 Điều 55 Luật Đấu thầu 2023 (Khoản này được sửa đổi bởi Khoản 31 Điều 1 Luật sửa đổi Luật Đấu thầu; Luật Đầu tư theo phương thức đối tác công tư; Luật Hải quan; Luật Thuế giá trị gia tăng; Luật Thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu; Luật Đầu tư; Luật Đầu tư công; Luật Quản lý, sử dụng tài sản công 2025 có hiệu lực từ ngày 01/07/2025) quy định thêm về việc mua thuốc, hóa chất, vật tư xét nghiệm và thiết bị y tế tại các cơ sở khám chữa bệnh tư nhân. Theo quy định này, các cơ sở y tế tư nhân không bắt buộc phải áp dụng Luật Đấu thầu khi mua sắm các loại hàng hóa y tế. Tuy nhiên, việc thanh toán từ quỹ bảo hiểm y tế vẫn phải tuân theo các quy định chặt chẽ.

Mặc dù cơ sở y tế tư nhân có thể không áp dụng quy trình đấu thầu, nhưng khi thanh toán chi phí từ quỹ bảo hiểm y tế, pháp luật vẫn đặt ra một số giới hạn. Trước khi sửa đổi năm 2025, luật quy định rằng khi cơ sở y tế tư nhân mua thuốc hoặc thiết bị y tế mà không áp dụng đấu thầu, việc thanh toán bảo hiểm y tế chỉ được thực hiện theo giá trúng thầu của các bệnh viện công lập.

Cụ thể:

Quy định này nhằm bảo đảm rằng chi phí thanh toán từ quỹ bảo hiểm y tế không vượt quá mức giá đã được xác định thông qua đấu thầu tại các bệnh viện công lập.

Từ ngày 01/07/2025, khoản 3 Điều 55 đã được sửa đổi để đơn giản hóa quy định về thanh toán bảo hiểm y tế. Theo quy định mới nếu các cơ sở y tế tư nhân hoặc các đơn vị sự nghiệp công lập tự chủ tài chính không áp dụng quy định của Luật Đấu thầu khi mua thuốc và thiết bị y tế, thì việc thanh toán từ quỹ bảo hiểm y tế sẽ được thực hiện theo quy định của Chính phủ. Quy định này giúp hệ thống pháp luật linh hoạt hơn, đồng thời cho phép Chính phủ ban hành các hướng dẫn chi tiết phù hợp với thực tế.

4. Hướng dẫn thực tiễn lựa chọn phương thức tối ưu cho đơn vị

Việc lựa chọn phương thức mua sắm nào không chỉ là vấn đề pháp lý mà còn là bài toán chiến lược về quản trị bệnh viện. Mỗi khoa phòng với đặc thù kỹ thuật khác nhau sẽ cần những mô hình tiếp cận khác nhau.

4.1. Điều phối giữa các khoa phòng

Để tối ưu hóa hiệu quả, các bệnh viện nên áp dụng tư duy "may đo" cho từng nhóm thiết bị:

Nhóm Xét nghiệm (Khoa Sinh hóa, Huyết học, Vi sinh): Ưu tiên mô hình máy đặt/máy mượn (Điều 55 khoản 1).  Công nghệ xét nghiệm gen, miễn dịch thay đổi theo từng năm. Việc không sở hữu máy giúp bệnh viện linh hoạt chuyển đổi sang các dòng máy hiện đại hơn khi hết hợp đồng 3-5 năm mà không phải lo xử lý đống "sắt vụn" là máy cũ đã lỗi thời. Khoa Xét nghiệm chỉ cần tập trung vào việc đảm bảo chất lượng test, còn việc bảo trì máy đã có nhà thầu lo.

Nhóm Chẩn đoán hình ảnh (Khoa CĐHA, Thăm dò chức năng): Ưu tiên lựa chọn nhà thầu theo số lượng dịch vụ kỹ thuật. Các máy MRI, CT-Scanner có linh kiện thay thế (như bóng phát tia X) vô cùng đắt đỏ. Nếu mua đứt máy, một lần hỏng bóng có thể tiêu tốn hàng tỷ đồng và làm đình trệ hoạt động của khoa hàng tháng trời để chờ đấu thầu linh kiện. Khi mua theo ca dịch vụ, nhà thầu phải có trách nhiệm bố trí thiết bị dự phòng hoặc sửa chữa ngay lập tức để duy trì dòng tiền, giúp bệnh viện đảm bảo phục vụ bệnh nhân liên tục.

Nhóm Hồi sức và Phẫu thuật (Khoa ICU, Gây mê hồi sức): Ưu tiên mua sắm trọn gói chuyển giao quyền sở hữu. Các thiết bị như máy thở, monitor, dao mổ điện có tính vạn năng, sử dụng được vật tư tiêu hao thông dụng (hệ thống mở). Việc sở hữu máy giúp bệnh viện chủ động trong mọi tình huống cấp cứu và có thể mua vật tư từ nhiều nguồn khác nhau để tiết kiệm chi phí.

4.2. Ưu, nhược điểm và khuyến nghị

Kết luận

Cách thức lựa chọn nhà thầu cung cấp thuốc và thiết bị y tế theo quy định pháp luật mới nhất chính là sự kết tinh giữa tư duy quản lý hiện đại và tinh thần trách nhiệm cao nhất đối với sức khỏe cộng đồng. Những cơ chế mới như mua sắm tập trung, danh mục thuốc được đàm phán giá hay việc phân cấp, phân quyền mạnh mẽ cho các cơ sở y tế đã tạo nên một hành lang pháp lý vừa thông thoáng, vừa chặt chẽ. Điều này không chỉ giúp tối ưu hóa nguồn ngân sách Nhà nước và quỹ bảo hiểm y tế, mà còn tạo điều kiện để các đơn vị y tế tiếp cận được với những thành tựu y học hiện đại một cách kịp thời và hiệu quả nhất.

Tuy nhiên, luật pháp dù có hoàn thiện đến đâu cũng chỉ đóng vai trò là khung khổ; hiệu quả thực sự phụ thuộc vào sự liêm chính của các chủ thể thực thi và sự am tường chuyên môn của đội ngũ làm công tác đấu thầu y tế. Việc tuân thủ nghiêm ngặt các quy trình lựa chọn nhà thầu không chỉ giúp đẩy lùi tiêu cực, ngăn chặn sự trục lợi từ những kẽ hở pháp lý, mà còn là bảo chứng cho niềm tin của nhân dân vào hệ thống y tế nước nhà. Trong tương lai, khi sự chuyển đổi số trong đấu thầu y tế được thực hiện triệt để, chúng ta hoàn toàn có thể kỳ vọng vào một môi trường mua sắm y tế công bằng, minh bạch, nơi mà chất lượng điều trị và tính mạng con người luôn được đặt lên trên mọi lợi ích thương mại.

Mọi vướng mắc pháp lý vui lòng liên hệ Luật sư tư vấn pháp luật trực tuyến qua điện thoại gọi: 1900.6162 để được đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm của Công ty luật Minh Khuê tư vấn, giải đáp chi tiết.Chúng tôi rất hân hạnh khi nhận được sự hợp tác của quý khách hàng. Xin chân thành cảm ơn!