Mục lục bài viết

1. Xây dựng và bảo vệ Tổ quốc là gì: Khái niệm và ý nghĩa cốt lõi

Xây dựng và bảo vệ Tổ quốc là hai nhiệm vụ chiến lược có quan hệ chặt chẽ, tác động qua lại và không thể tách rời trong quá trình phát triển đất nước. Đây không chỉ là trách nhiệm của Nhà nước, lực lượng vũ trang mà còn là quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm của mỗi công dân Việt Nam.

Xây dựng Tổ quốc được hiểu là quá trình phát huy mọi nguồn lực nhằm phát triển toàn diện đất nước trên các lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội, giáo dục, khoa học - công nghệ, quốc phòng, an ninh và đối ngoại. Mục tiêu hướng tới là xây dựng đất nước giàu mạnh, xã hội dân chủ, công bằng, văn minh, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân, đồng thời tạo nền tảng vững chắc cho sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội.

Bảo vệ Tổ quốc là tổng thể các hoạt động nhằm bảo vệ độc lập, chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ; bảo vệ Nhà nước, nhân dân, chế độ xã hội chủ nghĩa và lợi ích quốc gia - dân tộc; giữ vững an ninh chính trị, trật tự, an toàn xã hội và môi trường hòa bình, ổn định để phát triển đất nước.

Trong điều kiện hiện nay, bảo vệ Tổ quốc không chỉ được hiểu theo nghĩa cầm súng chiến đấu khi có chiến tranh. Nhiệm vụ này còn bao gồm bảo vệ an ninh kinh tế, an ninh mạng, an ninh văn hóa, an ninh thông tin, bảo vệ bí mật nhà nước, phòng chống tội phạm, thiên tai, dịch bệnh và các nguy cơ an ninh phi truyền thống.

Xây dựng và bảo vệ Tổ quốc có mối quan hệ biện chứng. Một đất nước có nền kinh tế phát triển, khoa học - công nghệ tiên tiến, đời sống nhân dân được bảo đảm sẽ có nguồn lực mạnh hơn để xây dựng quốc phòng, an ninh. Ngược lại, quốc phòng và an ninh vững chắc tạo ra môi trường hòa bình, ổn định để sản xuất, kinh doanh, giáo dục, khoa học và hội nhập quốc tế phát triển.

Nghị quyết số 44-NQ/TW ngày 24/11/2023 về Chiến lược bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu phát huy sức mạnh tổng hợp của đất nước, đặt lợi ích quốc gia - dân tộc lên trên hết, trước hết; xây dựng “thế trận lòng dân” vững chắc và chủ động bảo vệ Tổ quốc “từ sớm, từ xa”.

Như vậy, ý nghĩa cốt lõi của hai nhiệm vụ này là vừa tạo dựng tiềm lực để đất nước phát triển bền vững, vừa bảo vệ những thành quả đã đạt được, qua đó bảo đảm cuộc sống hòa bình, an toàn cho nhân dân và giữ vững tương lai lâu dài của dân tộc.

 

2. Căn cứ pháp lý về trách nhiệm của công dân trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc

Trách nhiệm bảo vệ Tổ quốc của công dân trước hết được ghi nhận trực tiếp trong Hiến pháp năm 2013. Điều 45 quy định: “Bảo vệ Tổ quốc là nghĩa vụ thiêng liêng và quyền cao quý của công dân”. Công dân có trách nhiệm thực hiện nghĩa vụ quân sự và tham gia xây dựng nền quốc phòng toàn dân.

Các Điều 64 và 65 của Hiến pháp năm 2013 đồng thời xác định việc củng cố quốc phòng, an ninh là nhiệm vụ của toàn dân, trong đó lực lượng vũ trang nhân dân giữ vai trò nòng cốt trong bảo vệ độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ, an ninh quốc gia và trật tự, an toàn xã hội.

Luật Quốc phòng năm 2018 tiếp tục cụ thể hóa trách nhiệm của công dân. Theo Điều 5 của Luật này, bảo vệ Tổ quốc là nghĩa vụ thiêng liêng và quyền cao quý của công dân; công dân phải thực hiện nghĩa vụ quân sự, nghĩa vụ tham gia Dân quân tự vệ, tham gia xây dựng nền quốc phòng toàn dân và chấp hành các biện pháp cần thiết về quốc phòng theo quy định pháp luật.

Luật Nghĩa vụ quân sự năm 2015 quy định khá cụ thể về nghĩa vụ quân sự của công dân. Theo Điều 30, độ tuổi gọi nhập ngũ thông thường là từ đủ 18 tuổi đến hết 25 tuổi. Trường hợp công dân được đào tạo trình độ cao đẳng, đại học đã được tạm hoãn gọi nhập ngũ trong thời gian một khóa đào tạo thì có thể được gọi nhập ngũ đến hết 27 tuổi.

Bên cạnh nghĩa vụ nhập ngũ, pháp luật còn quy định trách nhiệm đăng ký nghĩa vụ quân sự, tham gia kiểm tra, khám sức khỏe và chấp hành lệnh gọi nhập ngũ khi đủ điều kiện. Công dân không được gian dối về tình trạng sức khỏe, cố tình vắng mặt hoặc thực hiện hành vi nhằm trốn tránh nghĩa vụ quân sự.

Luật Dân quân tự vệ năm 2019 cũng quy định nghĩa vụ tham gia Dân quân tự vệ đối với công dân trong độ tuổi luật định. Đây là một bộ phận của lực lượng vũ trang nhân dân, có nhiệm vụ vừa lao động, sản xuất, công tác, vừa tham gia bảo vệ địa phương, cơ sở trong những tình huống cần thiết.

Hành vi vi phạm quy định về nghĩa vụ quân sự có thể bị xử phạt hành chính theo quy định hiện hành. Đối với hành vi trốn tránh nghĩa vụ quân sự có đủ dấu hiệu cấu thành tội phạm, người vi phạm còn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 332 Bộ luật Hình sự năm 2015, được sửa đổi, bổ sung năm 2017.

Có thể thấy, bảo vệ Tổ quốc vừa là trách nhiệm chính trị, đạo đức, vừa là nghĩa vụ pháp lý bắt buộc đối với công dân khi thuộc các trường hợp mà pháp luật quy định.

 

3. Trách nhiệm của học sinh, sinh viên trong công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc hiện nay

Học sinh, sinh viên là lực lượng trẻ, có khả năng tiếp cận nhanh với khoa học, công nghệ và tri thức mới. Vì vậy, trách nhiệm xây dựng và bảo vệ Tổ quốc của học sinh, sinh viên trước hết được thể hiện qua việc học tập, rèn luyện và chuẩn bị năng lực để trở thành nguồn nhân lực chất lượng cao cho đất nước.

Trách nhiệm quan trọng đầu tiên là học tập nghiêm túc, chủ động tích lũy kiến thức chuyên môn và nâng cao năng lực sáng tạo. Trong bối cảnh chuyển đổi số và cách mạng công nghiệp hiện đại, người trẻ cần quan tâm đến các lĩnh vực có ảnh hưởng trực tiếp tới năng lực cạnh tranh quốc gia như công nghệ thông tin, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu, tự động hóa, bán dẫn và an toàn thông tin.

Học sinh, sinh viên đồng thời phải rèn luyện đạo đức, ý thức kỷ luật, tinh thần trách nhiệm và lối sống lành mạnh. Một người có trình độ chuyên môn cao nhưng thiếu ý thức trách nhiệm với cộng đồng, vi phạm pháp luật hoặc chạy theo lợi ích cá nhân bất chấp lợi ích chung thì chưa thể được xem là thực hiện đầy đủ trách nhiệm với đất nước.

Việc học tập môn giáo dục quốc phòng và an ninh cần được thực hiện nghiêm túc. Nội dung này giúp người học hiểu những kiến thức cơ bản về quốc phòng, an ninh, truyền thống dựng nước và giữ nước, đồng thời hình thành ý thức sẵn sàng thực hiện nghĩa vụ bảo vệ Tổ quốc khi cần thiết.

Đối với sinh viên thuộc diện đăng ký, khám tuyển hoặc thực hiện nghĩa vụ quân sự, cần chấp hành đúng quy định pháp luật. Việc còn đang học hoặc đã tốt nghiệp đại học không làm mất đi trách nhiệm công dân đối với nghĩa vụ quân sự, trừ trường hợp được tạm hoãn hoặc miễn theo đúng quy định.

Trên không gian mạng, học sinh, sinh viên cần hình thành thói quen kiểm chứng thông tin trước khi chia sẻ; không phát tán tin giả, thông tin kích động bạo lực, thù hằn, chia rẽ dân tộc hoặc nội dung vi phạm pháp luật. Việc sử dụng mạng xã hội có trách nhiệm cũng là một phần của nhiệm vụ bảo vệ an ninh, trật tự trong điều kiện mới.

Ngoài ra, thế hệ trẻ có thể đóng góp thông qua hoạt động tình nguyện, bảo vệ môi trường, hiến máu nhân đạo, hỗ trợ cộng đồng, các chương trình hướng về biên giới, hải đảo và những hoạt động phát triển kinh tế - xã hội tại địa phương.

Điểm quan trọng là trách nhiệm với Tổ quốc không nhất thiết phải bắt đầu từ những việc lớn lao. Đối với học sinh, sinh viên, học thật, thi thật, sống có kỷ luật, tôn trọng pháp luật, làm chủ khoa học - công nghệ và sẵn sàng cống hiến chính là những biểu hiện thiết thực của lòng yêu nước.

 

4. Trách nhiệm của Đảng viên và cán bộ trong bảo vệ an ninh, trật tự và chủ quyền quốc gia

Cán bộ, đảng viên là lực lượng có vai trò quan trọng trong việc tổ chức thực hiện chủ trương của Đảng, chính sách và pháp luật của Nhà nước. Vì vậy, trách nhiệm đối với nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc đặt ra yêu cầu cao hơn về bản lĩnh chính trị, đạo đức, kỷ luật và tinh thần nêu gương.

Trước hết, mỗi cán bộ, đảng viên phải giữ vững lập trường chính trị, kiên định mục tiêu độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội; nghiêm túc chấp hành Điều lệ Đảng, pháp luật của Nhà nước và các quy định về trách nhiệm nêu gương.

Trong quá trình thực hiện nhiệm vụ, cán bộ cần đặt lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của nhân dân lên trên lợi ích cá nhân. Việc lợi dụng chức vụ để tham nhũng, gây thất thoát ngân sách, lãng phí tài sản công hoặc sách nhiễu nhân dân không chỉ gây thiệt hại về kinh tế mà còn làm suy giảm niềm tin xã hội và ảnh hưởng đến sức mạnh của hệ thống chính trị.

Một nhiệm vụ quan trọng khác là gắn phát triển kinh tế - xã hội với yêu cầu bảo đảm quốc phòng, an ninh. Khi xây dựng quy hoạch, công trình giao thông, đô thị, năng lượng, viễn thông hoặc hạ tầng số, cơ quan nhà nước cần tính đến yêu cầu bảo vệ các khu vực, công trình quan trọng và khả năng sử dụng trong những tình huống quốc phòng, an ninh cần thiết.

Cán bộ, đảng viên cũng phải chủ động nắm tình hình tại cơ sở, kịp thời giải quyết những vấn đề liên quan đến quyền lợi chính đáng của người dân, hạn chế để các vụ việc kéo dài trở thành điểm nóng về an ninh, trật tự.

Trên không gian mạng, việc giữ kỷ luật phát ngôn, bảo vệ bí mật nhà nước, không cung cấp hoặc chia sẻ trái phép tài liệu nội bộ là yêu cầu đặc biệt quan trọng. Cán bộ, đảng viên càng giữ vị trí có trách nhiệm cao càng phải thận trọng trong việc quản lý thông tin.

Bên cạnh đó, đấu tranh phòng, chống tham nhũng, tiêu cực, lãng phí; ngăn chặn suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống và biểu hiện “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa” có ý nghĩa trực tiếp đối với việc bảo vệ Đảng, Nhà nước và chế độ từ bên trong.

 

5. Liên hệ thực tiễn: Bản thân cần làm gì để góp phần xây dựng đất nước và chủ nghĩa xã hội

Đối với mỗi cá nhân, việc góp phần xây dựng đất nước không nhất thiết bắt đầu từ những nhiệm vụ mang tính vĩ mô. Điều quan trọng là biến nhận thức và trách nhiệm thành những việc làm cụ thể, thường xuyên trong học tập, lao động và đời sống.

Trước hết, bản thân cần chủ động học tập, nâng cao trình độ chuyên môn và năng lực nghề nghiệp. Trong xã hội hiện đại, nguồn nhân lực có tri thức, kỹ năng và khả năng sáng tạo chính là một trong những nguồn lực quan trọng nhất của quốc gia.

Cần hình thành ý thức thượng tôn pháp luật, tự giác tuân thủ các quy định về giao thông, thuế, nghĩa vụ quân sự, an ninh mạng, bảo vệ môi trường và các nghĩa vụ công dân khác. Việc chấp hành pháp luật không chỉ nhằm tránh bị xử phạt mà còn góp phần duy trì trật tự, kỷ cương chung.

Bản thân cũng cần sử dụng mạng xã hội có trách nhiệm, kiểm tra nguồn tin trước khi chia sẻ, không tiếp tay cho tin giả hoặc nội dung gây hoang mang trong xã hội. Đồng thời cần chú ý bảo vệ dữ liệu cá nhân, bí mật nghề nghiệp và những thông tin thuộc phạm vi bảo mật theo quy định.

Trong công việc, cần lao động nghiêm túc, nâng cao năng suất, có tinh thần sáng tạo, tiết kiệm tài nguyên và chống lãng phí. Một kỹ sư nghiên cứu được sản phẩm có giá trị, một giáo viên giảng dạy tận tâm, một bác sĩ chăm sóc tốt người bệnh hay một công chức giải quyết công việc minh bạch đều đang trực tiếp đóng góp vào sức mạnh của đất nước.

Đối với cộng đồng, mỗi người có thể tham gia các hoạt động thiện nguyện, bảo vệ môi trường, phòng chống tội phạm, hỗ trợ người yếu thế, đền ơn đáp nghĩa và phong trào toàn dân bảo vệ an ninh Tổ quốc.

Có thể khái quát trách nhiệm của bản thân bằng năm phương diện: học tập tốt, lao động tốt, chấp hành pháp luật, sống có trách nhiệm với cộng đồng và sẵn sàng thực hiện nghĩa vụ bảo vệ Tổ quốc khi đất nước yêu cầu.

Đó cũng là cách thiết thực để cá nhân góp phần thực hiện mục tiêu phát triển đất nước và xây dựng chủ nghĩa xã hội, thay vì chỉ thể hiện lòng yêu nước bằng khẩu hiệu.

 

6. Vai trò của công nghiệp quốc phòng và hội nhập quốc tế đối với sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc

Công nghiệp quốc phòng có vai trò trực tiếp tạo ra tiềm lực vật chất, khoa học và công nghệ phục vụ nhiệm vụ bảo vệ đất nước. Trong điều kiện khoa học quân sự phát triển nhanh, khả năng tự nghiên cứu, chế tạo, sửa chữa và hiện đại hóa trang bị có ý nghĩa quan trọng đối với năng lực tự chủ quốc phòng.

Luật Công nghiệp quốc phòng, an ninh và động viên công nghiệp năm 2024, có hiệu lực từ ngày 01/7/2025, tạo hành lang pháp lý mới cho việc xây dựng nền công nghiệp quốc phòng, an ninh theo hướng chủ động, tự lực, tự cường, hiện đại và lưỡng dụng.

Tính lưỡng dụng thể hiện ở việc một số thành tựu công nghệ có thể đồng thời phục vụ cả quốc phòng và phát triển kinh tế - xã hội. Những lĩnh vực như điện tử, viễn thông, cơ khí chính xác, vật liệu mới, hàng không, không gian mạng hoặc trí tuệ nhân tạo đều có thể tạo ra giá trị cho cả khu vực dân sự và quốc phòng.

Công nghiệp quốc phòng phát triển còn giúp giảm mức độ phụ thuộc vào nguồn cung bên ngoài, nhất là trong những lĩnh vực có tính chiến lược. Đây là yếu tố đặc biệt quan trọng khi chuỗi cung ứng toàn cầu bị gián đoạn hoặc xuất hiện các tình huống phức tạp về an ninh.

Song song với xây dựng nội lực, hội nhập quốc tế và đối ngoại quốc phòng tạo ra môi trường thuận lợi để bảo vệ Tổ quốc bằng biện pháp hòa bình.

Chính sách quốc phòng Việt Nam được thể hiện qua phương châm “Bốn không”, gồm: không tham gia liên minh quân sự; không liên kết với nước này để chống nước kia; không cho nước ngoài đặt căn cứ quân sự hoặc sử dụng lãnh thổ Việt Nam để chống lại nước khác; không sử dụng vũ lực hoặc đe dọa sử dụng vũ lực trong quan hệ quốc tế.

Đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, đa phương hóa, đa dạng hóa giúp Việt Nam tăng cường quan hệ với các quốc gia và tổ chức quốc tế, xây dựng lòng tin, xử lý bất đồng bằng biện pháp hòa bình và tranh thủ điều kiện quốc tế thuận lợi để phát triển đất nước.

Việc Việt Nam tham gia hoạt động gìn giữ hòa bình của Liên hợp quốc cũng góp phần thể hiện trách nhiệm quốc tế, nâng cao vị thế của đất nước và tăng cường năng lực hợp tác của lực lượng vũ trang.

Đối với vấn đề biển và đại dương, việc kiên trì giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình trên cơ sở luật pháp quốc tế, trong đó có Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển năm 1982, là một bộ phận quan trọng của chiến lược bảo vệ chủ quyền và lợi ích quốc gia.

Như vậy, công nghiệp quốc phòng tạo nên sức mạnh từ bên trong, còn đối ngoại và hội nhập quốc tế góp phần tạo ra môi trường thuận lợi từ bên ngoài. Hai yếu tố này hỗ trợ lẫn nhau trong mục tiêu bảo vệ Tổ quốc từ sớm, từ xa.

 

7. Câu hỏi thường gặp về nghĩa vụ và trách nhiệm đối với Tổ quốc

Câu hỏi 1: Bao nhiêu tuổi thì công dân có thể được gọi nhập ngũ?

Theo Luật Nghĩa vụ quân sự năm 2015, độ tuổi gọi nhập ngũ thông thường là từ đủ 18 tuổi đến hết 25 tuổi. Công dân đã được tạm hoãn gọi nhập ngũ do học trình độ cao đẳng, đại học theo trường hợp luật quy định có thể được gọi nhập ngũ đến hết 27 tuổi.

Câu hỏi 2: Đang học đại học có phải thực hiện nghĩa vụ quân sự không?

Sinh viên đang học tại cơ sở giáo dục đại học trong thời gian một khóa đào tạo của một trình độ đào tạo có thể thuộc trường hợp được tạm hoãn gọi nhập ngũ nếu đáp ứng đầy đủ điều kiện của Điều 41 Luật Nghĩa vụ quân sự. Tạm hoãn không đồng nghĩa với miễn nghĩa vụ quân sự. Khi không còn lý do tạm hoãn và vẫn trong độ tuổi gọi nhập ngũ, công dân có thể tiếp tục được xem xét tuyển chọn.

Câu hỏi 3: Những trường hợp nào được miễn gọi nhập ngũ?

Điều 41 Luật Nghĩa vụ quân sự quy định một số trường hợp được miễn gọi nhập ngũ, chẳng hạn con của liệt sĩ, con của thương binh hạng một; một anh hoặc một em trai của liệt sĩ; một con của thương binh hạng hai và một số trường hợp đặc biệt khác theo quy định.

Cần phân biệt rõ “miễn gọi nhập ngũ” với “tạm hoãn gọi nhập ngũ”. Miễn là không gọi nhập ngũ trong thời bình đối với trường hợp thuộc diện luật định, còn tạm hoãn chỉ là chưa gọi trong một khoảng thời gian do đang tồn tại lý do hợp pháp.

Câu hỏi 4: Bị cận thị có đương nhiên được miễn nghĩa vụ quân sự không?

Không. Cận thị không đồng nghĩa với việc đương nhiên được miễn nghĩa vụ quân sự. Việc công dân có đủ sức khỏe nhập ngũ hay không phải căn cứ vào kết quả khám sức khỏe và tiêu chuẩn tuyển quân áp dụng tại thời điểm tuyển chọn.

Mức độ tật khúc xạ, các bệnh lý khác và tổng thể kết quả khám sức khỏe đều có thể ảnh hưởng đến kết luận cuối cùng. Vì vậy không nên chỉ dựa vào số độ cận để tự kết luận mình chắc chắn được gọi hoặc không được gọi nhập ngũ.

Câu hỏi 5: Có hình xăm thì có được tham gia nghĩa vụ quân sự không?

Có hình xăm không đồng nghĩa với việc đương nhiên không đủ điều kiện nhập ngũ. Cơ quan tuyển quân còn xem xét nội dung, tính chất, vị trí hình xăm cũng như các tiêu chuẩn chính trị, sức khỏe và tuyển chọn khác theo quy định áp dụng tại thời điểm tuyển quân.

Câu hỏi 6: Trốn tránh nghĩa vụ quân sự có thể bị xử lý như thế nào?

Tùy tính chất và mức độ vi phạm, người có hành vi không chấp hành quy định về đăng ký, khám sức khỏe hoặc lệnh gọi nhập ngũ có thể bị xử phạt vi phạm hành chính.

Trường hợp trốn tránh nghĩa vụ quân sự và có đầy đủ dấu hiệu cấu thành tội phạm thì có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 332 Bộ luật Hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017. Khung hình phạt cơ bản có thể là cải tạo không giam giữ đến 02 năm hoặc phạt tù từ 03 tháng đến 02 năm; trường hợp có tình tiết tăng nặng theo luật thì mức phạt tù có thể cao hơn.

Câu hỏi 7: “Bảo vệ Tổ quốc từ sớm, từ xa” được hiểu như thế nào?

Đây là tư duy chủ động phòng ngừa, trong đó các nguy cơ đối với đất nước phải được nhận diện và xử lý ngay từ khi mới hình thành, hạn chế để phát triển thành xung đột hoặc tình huống nghiêm trọng.

Các biện pháp có thể bao gồm ngoại giao, pháp luật, kinh tế, quốc phòng, an ninh, thông tin, xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân và tăng cường nội lực quốc gia. Mục tiêu cuối cùng là giữ nước trong điều kiện hòa bình và hạn chế tối đa nguy cơ phải sử dụng đến chiến tranh.

Câu hỏi 8: Không phục vụ trong quân đội thì có thể đóng góp vào việc bảo vệ Tổ quốc không?

Có. Bảo vệ Tổ quốc là sự nghiệp của toàn dân chứ không chỉ của quân đội hay công an.

Một công dân có thể đóng góp bằng nhiều cách như chấp hành pháp luật; lao động và sản xuất hiệu quả; thực hiện nghĩa vụ thuế; bảo vệ môi trường; phòng chống tội phạm; tham gia phong trào toàn dân bảo vệ an ninh Tổ quốc; bảo vệ bí mật nhà nước; giữ gìn an toàn trên không gian mạng và thực hiện các nghĩa vụ quốc phòng khi được huy động theo quy định.

Trong thời bình, hoàn thành tốt nhiệm vụ học tập, lao động và công tác của mình chính là một trong những hình thức đóng góp thiết thực nhất vào tiềm lực tổng hợp của đất nước.

Bạn đọc cũng có thể tham khảo thêm: