Trách nhiệm hành chính và vấn đề bảo đảm quyền con người

1. Trách nhiệm hành chính là gì?

Trách nhiệm hành chính là sự phản ánh tiêu cực của Nhà nước đối với người thực hiện vi phạm hành chính, kết quả là chủ thể thực hiện vi phạm hành chính phải gánh chịu những hậu quả bất lợi, thiệt hại về vật chất và tinh thần so với tình trạng ban đầu của họ. Trách nhiệm hành chính luôn gắn liền với vi phạm hành chính, không có vi phạm hành chính thì không phát sinh trách nhiệm hành chính.

2. Đặc điểm của trách nhiệm hành chính

Trách nhiệm hành chính có bốn đặc điểm cơ bản bao gồm:

- Cơ sở của trách nhiệm hành chính là vi phạm hành chính (vi phạm hành chính là tiền đề của trách nhiệm hành chính).

- Căn cứ để áp dụng các hình thức trách nhiệm hành chính là quyết định xử lý vi phạm hành chính.

- Các hình thức trách nhiệm hành chính chủ yếu được áp dụng theo thủ tục hành chính.

- Trách nhiệm hành chính được áp dụng ngoài quan hệ công vụ.

Trách nhiệm hành chính bao gồm các hình thức xử phạt vi phạm hành chính và các biện pháp khôi phục những quyền, lợi ích hợp pháp bị vi phạm hành chính xâm hại.

Bản chất của trách nhiệm hành chính là hậu quả bất lợi có nguyên nhân từ hành vi vi phạm hành chính. Việc quy định và áp dụng trách nhiệm hành chính có tính răn đe và giúp ngăn ngừa hành vi vi phạm, tái vi phạm pháp luật, xâm phạm quyền con người, quyền công dân. Xét về tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi thì các hành vi xâm phạm quyền con người thường không phải lúc nào cũng thuộc phạm vi điều chỉnh của pháp luật hình sự (trường hợp hành vi vi phạm pháp luật không nguy hiểm đến mức phải truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc sự vi phạm đó ở mức ban đầu có thể cảm hoá được). Trong những trường hợp phổ biến này, chức năng bảo vệ quyền con người gắn liền với trách nhiệm hành chính.

Ưu thế của trách nhiệm hành chính so với trách nhiệm hình sự trong việc bảo đảm quyền con người thể hiện qua ba điểm chính là: Chủ thể và đối tượng áp dụng rộng lớn hơn; thủ tục áp dụng nhanh chóng hơn; và có hiệu lực tức thì.

3. Nguyên tắc xử lý vi phạm hành chính

Căn cứ khoản 1 Điều 3 Luật Xử lý vi phạm hành chính quy định, cụ thể:

+ Mọi vi phạm hành chính phải được phát hiện, ngăn chặn kịp thời và phải bị xử lý nghiêm minh, mọi hậu quả do vi phạm hành chính gây ra phải được khắc phục theo đúng quy định của pháp luật.

+ Việc xử phạt vi phạm hành chính được tiến hành nhanh chóng, công khai, khách quan, đúng thẩm quyền, bảo đảm công bằng, đúng quy định của pháp luật.

+ Việc xử phạt vi phạm hành chính phải căn cứ vào tính chất, mức độ, hậu quả vi phạm, đối tượng vi phạm và tình tiết giảm nhẹ, tình tiết tăng nặng.

+ Chỉ xử phạt vi phạm hành chính khi có hành vi vi phạm hành chính do pháp luật quy định.

Một hành vi vi phạm hành chính chỉ bị xử phạt một lần.

Nhiều người cùng thực hiện một hành vi vi phạm hành chính hoặc vi phạm hành chính nhiều lần thì bị xử phạt về từng hành vi vi phạm.

+ Người có thẩm quyền xử phạt có trách nhiệm chứng minh vi phạm hành chính. Cá nhân, tổ chức bị xử phạt có quyền tự mình không vi phạm hành chính.

+ Đối với cùng một hành vi vi phạm hành chính thì mức phạt tiền đối với tổ chức bằng 02 lần mức phạt tiền đối với cá nhân.

4. Trách nhiệm hành chính và trách nhiệm hình sự

- Giống nhau:

• Đều là những hậu quả pháp lý bất lợi mà chủ thể phải gánh chịu khi vi phạm pháp luật.
• Đều là trách nhiệm của chủ thể trong quan hệ pháp luật đối với Nhà nước.
• Thẩm quyền áp dụng đều chủ yếu thuộc các cơ quan trong bộ máy nhà nước.
• Đều có đối tượng chung là công dân.
• Đều có hình thức xử lý, gồm: hình phạt chính và hình phạt bổ sung cùng với các biện pháp khắc phục hậu quả, các biện pháp ngăn chặn và bảo đảm xử lý vi phạm. Hệ thống chế tài của pháp luật hành chính và pháp luật hình sự đều rất đa dạng và phong phú các mức xử phạt áp dụng cho các mức vi phạm khác nhau.
• Đều được tiến hành theo thủ tục nhất định do pháp luật quy định.

- Khác nhau:

+ Tính chất:

• Trách nhiệm hành chính được thể hiện thông qua quyết định hành chính, hành vi hành chính hay quyết định kỷ luật của cá nhân, tổ chức có thẩm quyền.
• Trách nhiệm hình sự được phản ánh thông qua bản án hay quyết định có hiệu lực pháp luật của tòa án.

+ Đặc điểm:

• Trách nhiệm hành chính là loại trách nhiệm pháp lý được áp dụng để xử lý các vi phạm hành chính.
• Trách nhiệm hình sự là loại trách nhiệm pháp lý được áp dụng để xử lý các vi phạm hình sự do pháp luật hình sự quy định.
• Trách nhiệm hành chính có mức độ nghiêm khắc thấp hơn so với trách nhiệm hình sự.

+ Thẩm quyền áp dụng:

• Thẩm quyền xử lý vi phạm hành chính thuộc về: Cá nhân (Thủ trưởng, phó thủ trưởng, cán bộ công chức hoặc cá nhân có thẩm quyền khác) hoặc Cơ quan trong bộ máy nhà nước (Ủy ban nhân dân, Tòa án, Cơ quan công an hoặc cơ quan có thẩm quyền khác)
• Thẩm quền xử lý trách nhiệm hình sự chỉ thuộc về hệ thống tòa án, chỉ có tòa án mới có thể ra quyết định để một người phải chịu trách nhiệm hình sự.

+ Đối tượng áp dụng:

• Đối tượng của trách nhiệm hành chính là cá nhân (công dân Việt Nam, công dân nước ngoài, người không quốc tịch) và tổ chức vi phạm hành chính.
• Đối tượng áp dụng trách nhiệm hình sự chỉ có thể là cá nhân chủ thể rõ ràng vi phạm pháp luật hình sự.
• Đối tượng của trách nhiệm hành chính chủ yếu là các cơ quan hành chính nhà nước và cán bộ công chức nhà nước vi phạm pháp luật hành chính.
• Đối tượng của trách nhiệm hình sự là mọi công dân có hành vi vi phạm pháp luật hình sự.

+ Hình thức xử lí:

• Các biện pháp xử phạt trong vi phạm hành chính nhẹ hơn so với vi phạm hình sự.
• Đối với hình phạt chính trong pháp luật hành chính gồm cảnh cáo và phạt tiền: Từ 1.000.000 đồng đến 500.000.000 đồng
• Trong khi đó mức xử phạt chính trong pháp luật hình sự có thể lên đến tử hình

+ Thủ tục áp dụng:

• Thủ tục xử lý vi phạm hành chính, gồm: Thủ tục đơn giản và thủ tục đầy đủ được tiến hành đa phần nhanh chóng có thể ngay khi vi phạm xảy ra
• Thủ tục xử lý vi phạm hình sự được tiến hành theo trình tự đặc biệt theo quy định đặc biệt mà cơ quan phải thực hiện thường mất nhiều thời gian hơn nhiều so với thủ tục xử lý vi phạm hành chính
• Thời hạn ra quyết định xử phạt hành chính ngắn, đối với những vụ việc phức tạp là 30 ngày, nếu cần xác minh thêm cũng chỉ thêm 30 ngày
• Thời hạn ra quyết định hình sự lâu hơn nhiều tùy thuộc vào tình tiết vụ án

5. Trách nhiệm hành chính đóng một vai trò quan trọng trong bảo vệ quyền con người

Trách nhiệm hành chính đóng một vai trò quan trọng trong bảo vệ quyền con người không nằm ở nghĩa là biện pháp cứng rắn, thể hiện thái độ nghiêm khắc của xã hội đối với hành vi vi phạm pháp luật như trong trách nhiệm hình sự nhưng lại là biện pháp phổ biến được áp dụng nhiều trong quá trình quản lý nhà nước. Hoạt động quản lý nhà nước diễn ra hàng ngày hàng giờ với một hệ thống các cơ quan cũng như khối lượng công việc hết sức đồ sộ. Điều-này cũng kéo theo những vi phạm trong lĩnh vực hành chính là rất lớn. Khi mà những quy tắc vận hành do Nhà nước đưa ra trong quá trình quản lý xã hội mà cụ thể là các quy tắc nhằm bảo đảm thực hiện quyền con người bị các hành vi vi phạm hành chính phá vỡ. Các chủ thể phải gánh chịu những hậu quả bất lợi có nguyên nhân từ hành vi trái pháp luật của mình. Xét về số’ lượng thì trong cuộc sống những hành vi được xem là vi phạm nhỏ chưa đến mức phải truy cứu trách nhiệm hình sự nhiều hơn rất nhiều so với các hành vi vi phạm pháp luật hình sự. Chính vì thế, xét về số lượng, trách nhiệm hành chính được áp dụng nhiều lần hơn rất nhiều so với trách nhiệm hình sự trong việc bảo vệ quyền con người, quyền công dân.

Xét về góc độ thủ tục, để có thể áp dụng trách nhiệm hành chính đối với một cá nhân tổ chức so với việc áp dụng trách nhiệm hình sự đối với một cá nhân thì trách nhiệm hành chính thể hiện ưu thế hơn nhiều. Bởi quá trình ra bản án để truy cứu trách nhiệm hình sự đối với một cá nhân là rất chặt chẽ và kéo dài về mặt thời gian từ khởi tố vụ án, khởi tố bị can, đến điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án Trong khi đó, quy trình để ban hành quyết định xử lý vi phạm hành chính, xác định trách nhiệm hành chính đối với cá nhân, tổ chức là rất nhanh chóng, không phải tuân theo những thủ tục nghiêm ngặt như việc áp dụng trách nhiệm hình sự.

Điều 56 Luật xử lý vi phạm hành chính có quy định về trường hợp xử phạt vi phạm hành chính theo thủ tục đơn giản như sau:

"Xử phạt vi phạm hành chính không lập biên bản được áp dụng trong trường hợp xử phạt cảnh cáo hoặc phạt tiền đến 250.000 đồng đối với cá nhân, 500.000 đồng đối với tổ chức và người có thẩm quyền xử phạt phải ra quyết định xử phạt vi phạm hành chính tại chỗ.

Trường hợp vi phạm hành chính được phát hiện nhờ sử dụng phương tiện, thiết bị kỹ thuật, nghiệp vụ thì phải lập biên bản."

Hoặc nếu xử phạt theo thủ tục thông thường thì trong thời hạn mười ngày hoặc ba mươi ngày (đối với vụ việc phức tạp) kể từ ngày lập biên bản về vi phạm hành chính, người có thẩm quyền xử phạt phải ra quyết định xử phạt đối với hành vi vi phạm”.

Bên cạnh đó, với tính chất của hoạt động chấp hành và điều hành trong quản lý nhà nước, hiệu lực của các quyết định hành chính khi quy định về trách nhiệm hành chính do các cơ quan có thẩm quyền ban hành có hiệu lực ngay tức khắc. Các quyết định hành chính về xử lý vi phạm hành chính có hiệu lực thi hành ngay mà không cần phải chờ đến việc xem xét lại quyết định đó theo một thủ tục ở cấp cao hơn như các phán quyết Toà án. Nếu có sự nghi ngờ về tính đúng đắn của quyết định thì chủ thể chỉ có thể thực hiện việc khiếu nại song song với việc thi hành quyết định. Điều này xuất phát từ bản chất của quan hệ pháp luật hành chính tính mệnh lệnh, phục tùng. Đồng thời việc cho thi hành ngay quyết định hành chính thể hiện tính năng động của hoạt động quản lý nhà nước.

Như vậy, việc áp dụng trách nhiệm hành chính có ưu thế rất lớn so với trách nhiệm hình sự đối với các vi phạm quyền con người. Cho thấy hiệu quả nhanh chóng của trách nhiệm hành chính trong việc bảo đảm quyền con người, quyền công dân. Thông qua việc áp dụng các chế tài, hậu quả bất lợi đối với người thực hiện hành vi vi phạm pháp luật hành chính, quyền con người, quyền công dân được đảm bảo hiệu quả.