Trường hợp người chấp hành án phạt quản chế đi khỏi nơi quản chế sẽ được giải quyết như thế nào?

Hình phạt quản chế là một chế tài bổ sung quan trọng trong hệ thống pháp luật hình sự Việt Nam, nhằm buộc người bị kết án phạt tù phải cư trú, làm ăn sinh sống và cải tạo tại một địa phương nhất định dưới sự kiểm soát chặt chẽ của chính quyền và nhân dân địa phương. Tính chất nghiêm ngặt này đòi hỏi người chấp hành án phải tuân thủ tuyệt đối nghĩa vụ cư trú, đồng thời đặt ra vấn đề về việc giải quyết các nhu cầu chính đáng khi họ cần tạm thời rời khỏi nơi quản chế.

Căn cứ quy định tại Điều 115 Luật Thi hành án Hình sự năm 2019 sửa đổi, bổ sung 2025 (LTHTHAS), quy định về thẩm quyền, điều kiện, và thời hạn cấp giấy phép cho phép người chấp hành án phạt quản chế đi khỏi nơi cư trú. Từ đó, làm rõ các rủi ro pháp lý và hậu quả nghiêm trọng khi người chấp hành án vi phạm quy định này, việc hiểu rõ cơ chế pháp lý này là then chốt để đảm bảo tính nghiêm minh của bản án, đồng thời duy trì sự cân bằng giữa việc kiểm soát an ninh trật tự và quyền lợi hợp pháp của người bị quản chế.

1. Cơ sở pháp lý và bản chất hình phạt quản chế

1.1. Khái quát về hình phạt quản chế và vị trí trong hệ thống hình phạt bổ sung

 a. Định nghĩa và cơ sở pháp lý

Hình phạt quản chế là một hình phạt bổ sung quan trọng trong hệ thống pháp luật hình sự Việt Nam, được quy định tại Điều 43 Bộ luật Hình sự (BLHS) 2015. Về bản chất, quản chế là hình phạt buộc người bị kết án phạt tù phải cư trú, làm ăn sinh sống và cải tạo tại một địa phương nhất định.

Hình phạt này được áp dụng đối với người phạm tội xâm phạm an ninh quốc gia, người tái phạm nguy hiểm hoặc trong những trường hợp khác do Bộ luật Hình sự quy định. Quản chế có thời hạn từ 01 năm đến 05 năm, được tính kể từ ngày người bị kết án chấp hành xong hình phạt tù.

b. Tính chất và mục đích

Chế độ quản chế mang tính chất cưỡng chế và giáo dục rất cao. Mục đích của hình phạt này không chỉ đơn thuần là trừng phạt mà còn nhằm kiểm soát hành vi và ngăn ngừa tái phạm đối với các đối tượng được đánh giá là có nguy cơ cao.

Việc người chấp hành án phải cư trú và cải tạo ở một địa phương nhất định dưới sự kiểm soát và giáo dục của chính quyền cùng nhân dân địa phương thể hiện mục tiêu phục hồi nhân phẩm. Khi Tòa án đã ấn định hình phạt quản chế, cá nhân phải tuân thủ nghiêm ngặt các điều kiện kèm theo. Hành vi tự ý đi khỏi nơi quản chế mà không có giấy phép không chỉ là vi phạm một quy định hành chính về đi lại mà còn là sự phá vỡ toàn bộ quá trình giáo dục và phục hồi nhân phẩm đã được bản án hình sự thiết lập. Đây là sự chống đối lại mục đích phục hồi của bản án, tạo cơ sở mạnh mẽ để áp dụng chế tài hình sự nếu vi phạm có tính chất cố ý lẩn trốn.

c. Thời hạn áp dụng

Thời hạn quản chế là từ 01 năm đến 05 năm, tính từ ngày người bị kết án chấp hành xong hình phạt tù chính. Trong thời gian chấp hành án quản chế, người bị kết án không được tự ý ra khỏi nơi cư trú, bị tước một số quyền công dân theo quy định tại Điều 44 của BLHS, và bị cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định.

Người bị quản chế bị buộc phải cư trú tại một địa phương nhất định và bị hạn chế các quyền tự do cơ bản khác. Đặc biệt, người bị quản chế bị tước một số quyền công dân và bị cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định, trong khi người bị cấm cư trú thường không bị tước các quyền này. Do đó, việc người chấp hành án không được tự ý ra khỏi nơi cư trú là nghĩa vụ của chế độ quản chế. Điều 115 Luật Thi hành án Hình sự (LTHTHAS) là cơ chế pháp lý duy nhất cho phép tạm thời dỡ bỏ lệnh cấm này. Việc không tuân thủ Điều 115 LTHAHS khẳng định mọi hành vi rời khỏi nơi quản chế mà không có giấy phép đều cấu thành vi phạm nghiêm trọng.

1.2. Cơ quan và trách nhiệm giám sát thi hành án quản chế tại cộng đồng

Hoạt động thi hành án hình sự tại cộng đồng được thực hiện theo nguyên tắc tuân thủ Hiến pháp và pháp luật, bảo đảm thi hành nghiêm minh bản án và quyết định có hiệu lực của Tòa án, đồng thời đảm bảo đúng thẩm quyền, trình tự, thủ tục theo quy định của LTHTHAS. Công an cấp xã đóng vai trò là đơn vị trực tiếp quản lý, giám sát, và giáo dục người chấp hành án tại cộng đồng. Đây cũng là cơ quan đầu tiên có trách nhiệm phát hiện vi phạm Điều 115 LTHAHS. 

Ngoài ra, Công an cấp xã còn có trách nhiệm rà soát những trường hợp đủ điều kiện giảm, miễn thời hạn chấp hành án hình sự tại cộng đồng và tham mưu với Ủy ban nhân dân cấp xã để báo cáo Cơ quan Thi hành án hình sự Công an cấp huyện thực hiện thủ tục. Trong trường hợp các huyện không tổ chức đơn vị hành chính cấp xã, Cơ quan Thi hành án hình sự Công an cấp huyện sẽ trực tiếp thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn về quản lý, giám sát, giáo dục người chấp hành án của Ủy ban nhân dân cấp xã.

2. Trường hợp người chấp hành án phạt quản chế đi khỏi nơi quản chế sẽ được giải quyết như thế nào? 

Điều 115 Luật Thi hành án Hình sự năm 2019 sửa đổi, bổ sung 2025 là cơ chế pháp lý chi tiết điều chỉnh việc người chấp hành án phạt quản chế có thể tạm thời được miễn nghĩa vụ cư trú tại địa phương. Quy định này cân bằng giữa tính nghiêm minh của bản án và nhu cầu nhân đạo, chính đáng của người chấp hành án.

2.1. Điều kiện đi khỏi nơi quản chế 

Yêu cầu bắt buộc theo khoản 1 Điều 115 LTHAHS quy định: "Trường hợp có lý do chính đáng, người chấp hành án có thể được cấp giấy phép đi khỏi nơi quản chế. Thẩm quyền cấp giấy phép như sau:

a) Trưởng Công an cấp xã nơi quản chế cấp giấy phép đi lại trong phạm vi cấp tỉnh nơi quản chế;

b) Thủ trưởng cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp tỉnh cấp giấy phép đi ra ngoài phạm vi cấp tỉnh nơi quản chế." 

Người chấp hành án phải được cấp giấy phép để đi khỏi nơi quản chế. Giấy phép này chỉ được cấp khi có lý do chính đáng. Quy định này cho thấy quyền tự do đi lại của người chấp hành án bị hạn chế tối đa, chỉ được thực hiện khi có sự cho phép cụ thể của cơ quan có thẩm quyền.

"Lý do chính đáng" là một khái niệm mở, đòi hỏi sự đánh giá khách quan của cơ quan cấp phép dựa trên tình hình thực tế và sự cần thiết. Các lý do thường được chấp nhận bao gồm việc giải quyết công việc gia đình khẩn cấp (như ma chay, cưới hỏi), hoặc các nhu cầu thiết yếu khác đã được Cơ quan Thi hành án xác nhận.

Giấy phép đi lại, có thể tương tự như mẫu giấy phép tạm thời đi khỏi nơi cư trú, đóng vai trò là bằng chứng pháp lý chứng minh rằng người chấp hành án đang tạm thời được miễn trừ khỏi nghĩa vụ quản chế. Việc mất giấy phép, hết hạn giấy phép, hoặc vi phạm các điều kiện ghi trong giấy phép là sự chuyển đổi ngay lập tức trạng thái tuân thủ sang trạng thái vi phạm.

Quy định trên thể hiện cơ chế linh hoạt trong việc quản lý người chấp hành án phạt quản chế, cho phép họ được đi khỏi nơi quản chế khi có lý do chính đáng, đồng thời vẫn bảo đảm kiểm soát chặt chẽ theo thẩm quyền. Trước hết, Trưởng Công an cấp xã – cơ quan trực tiếp giám sát người chấp hành án tại địa phương – có thẩm quyền cấp giấy phép đi lại trong phạm vi cấp tỉnh. Điều này phù hợp vì di chuyển nội tỉnh thường ít ảnh hưởng đến công tác quản lý và dễ kiểm soát hơn.

Bên cạnh đó, khi người chấp hành án có nhu cầu ra ngoài phạm vi tỉnh, thẩm quyền thuộc về Thủ trưởng cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp tỉnh. Việc nâng cấp thẩm quyền trong trường hợp này nhằm bảo đảm việc xem xét được chặt chẽ hơn, vì việc di chuyển liên tỉnh có thể tác động lớn đến công tác giám sát, đồng thời tiềm ẩn nguy cơ trốn tránh nghĩa vụ. Nhìn chung, quy định tạo sự cân bằng giữa nhu cầu chính đáng của người chấp hành án và yêu cầu quản lý nhà nước, đảm bảo việc thi hành án vẫn nghiêm minh nhưng không cứng nhắc.

2.2. Quy định về thời hạn và ngoại lệ y tế

Thời hạn tối đa cho mỗi lần đi khỏi nơi quản chế vì lý do chính đáng là không quá 10 ngày. Đây là giới hạn hành chính nghiêm ngặt nhằm đảm bảo rằng người chấp hành án không gián đoạn quá lâu quá trình cải tạo và sinh sống tại địa phương dưới sự giám sát của chính quyền cấp xã.

Khoản 2 Điều 115 LTHAHS đưa ra một ngoại lệ quan trọng mang tính nhân đạo: "Thời hạn người chấp hành án được phép đi khỏi nơi quản chế do người có thẩm quyền cấp giấy phép quyết định, nhưng mỗi lần không quá 10 ngày. Trường hợp người chấp hành án phải đi chữa bệnh thì thời gian đi khỏi nơi quản chế theo thời gian điều trị của cơ sở chữa bệnh."

Trường hợp người chấp hành án phải đi chữa bệnh thì thời gian đi khỏi nơi quản chế theo thời gian điều trị của cơ sở chữa bệnh. Điều này cho phép thời gian kéo dài vượt quá giới hạn 10 ngày. Tuy nhiên, việc cho phép kéo dài thời gian vô thời hạn theo thời gian điều trị thực tế tạo ra một rủi ro giám sát lớn cho cơ quan chức năng. Nếu người chấp hành án thuộc nhóm tội phạm đặc biệt (như tội xâm phạm an ninh quốc gia hoặc tái phạm nguy hiểm), họ có thể lợi dụng điều khoản này để sử dụng thủ đoạn tinh vi như làm giả hồ sơ bệnh án hoặc cố tình kéo dài thời gian điều trị không cần thiết nhằm trốn tránh sự giám sát.

Do đó, để thực hiện hiệu quả và ngăn ngừa lạm dụng, Cơ quan Thi hành án phải áp dụng quy trình xác minh chặt chẽ đối với các hồ sơ y tế. Mặc dù Điều 115 LTHAHS không quy định chi tiết, nhưng các quy định liên quan đến miễn chấp hành án do bệnh hiểm nghèo lại yêu cầu phải có kết luận của Hội đồng giám định y khoa hoặc bản sao bệnh án, kết luận của bệnh viện cấp tỉnh hoặc cấp quân khu trở lên. Điều này khẳng định Cơ quan Thi hành án phải yêu cầu bằng chứng y tế có giá trị pháp lý cao để chấp thuận ngoại lệ kéo dài thời gian này.

3. Rủi ro và hậu quả pháp lý khi vi phạm

Hành vi tự ý đi khỏi nơi quản chế mà không có giấy phép, hoặc vi phạm các điều kiện của giấy phép đã cấp, dẫn đến một chuỗi hậu quả pháp lý nghiêm trọng, bắt đầu từ xử lý hành chính và có thể chuyển hóa thành trách nhiệm hình sự.

Việc vi phạm Điều 115 có thể xảy ra dưới nhiều hình thức:

• Vi phạm hình thức (Tự ý đi không giấy phép): Hành vi rời khỏi địa phương mà không có bất kỳ sự chấp thuận nào.
• Vi phạm thời hạn (Quá hạn giấy phép): Quá thời hạn 10 ngày (hoặc thời gian điều trị) ghi trên giấy phép mà không có lý do bất khả kháng được chứng minh hoặc không quay lại báo cáo.
• Vi phạm bản chất (Lẩn trốn sự giám sát): Dù có hay không có giấy phép, nếu mục đích của việc rời khỏi nơi quản chế là trốn tránh nghĩa vụ cải tạo và giám sát, thì đây là vi phạm bản chất của hình phạt.

Ngưỡng xử lý hành chính và áp dụng biện pháp cưỡng chế: Khi người chấp hành án vi phạm Điều 115 LTHAHS, Công an cấp xã, với trách nhiệm giám sát trực tiếp, sẽ lập tức lập biên bản và báo cáo. Hành vi vi phạm lần đầu hoặc vi phạm do sơ suất, sự cố khách quan thường dẫn đến xử phạt vi phạm hành chính (VPHC) hoặc áp dụng biện pháp cưỡng chế hành chính (ví dụ: truy tìm và đưa về nơi quản chế).

Kết luận

Hình phạt quản chế là một chế độ cưỡng chế nghiêm ngặt, đòi hỏi người chấp hành án phải tuân thủ tuyệt đối nghĩa vụ cư trú tại địa phương dưới sự giám sát chặt chẽ của chính quyền cấp xã. Điều 115 Luật Thi hành án Hình sự đóng vai trò là cơ chế pháp lý duy nhất cho phép tạm thời dỡ bỏ nghĩa vụ này, nhưng phải tuân thủ nghiêm ngặt các điều kiện: có lý do chính đáng, được cấp giấy phép với thẩm quyền phân cấp theo phạm vi lãnh thổ (Công an cấp xã trong phạm vi cấp tỉnh; Cơ quan Thi hành án hình sự Công an cấp tỉnh đối với ngoại tỉnh), và giới hạn thời gian (tối đa 10 ngày/lần, trừ trường hợp chữa bệnh cần có hồ sơ y tế xác nhận). Hành vi tự ý đi khỏi nơi quản chế mà không có giấy phép hoặc cố ý vi phạm các điều kiện của giấy phép là sự phá vỡ nghiêm trọng bản án hình sự đã có hiệu lực pháp luật. Khi vi phạm, người chấp hành án sẽ phải đối mặt với các biện pháp xử lý hành chính và cưỡng chế từ cơ quan có thẩm quyền. 

Trên đây là tư vấn của chúng tôi. Nếu còn vướng mắc, chưa rõ hoặc cần hỗ trợ pháp lý khác bạn vui lòng liên hệ bộ phận tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài điện thoại gọi ngay số: 1900 6162 để được giải đáp.