Bảo hiểm xã hội (BHXH) là một trong những chính sách an sinh quan trọng, nhằm bảo đảm ổn định đời sống cho người dân khi gặp rủi ro hoặc suy giảm thu nhập. Trong hệ thống đó, người thụ hưởng BHXH giữ vai trò trung tâm vì họ trực tiếp nhận các chế độ, chính sách hỗ trợ từ quỹ bảo hiểm. Việc xác định rõ quyền và trách nhiệm của người thụ hưởng không chỉ bảo đảm tính công bằng mà còn góp phần nâng cao hiệu quả quản lý, sử dụng quỹ. Do đó, tìm hiểu quy định của Luật bảo hiểm mới về nội dung này có ý nghĩa thiết thực cả về pháp lý lẫn thực tiễn.
1. Người thụ hưởng bảo hiểm xã hội là gì?
Căn cứ theo khoản 8 Điều 3 Luật bảo hiểm xã hội năm 2024 có thể hiểu người thụ hưởng bảo hiểm xã hội là cá nhân được nhận các khoản trợ cấp hoặc chế độ từ quỹ bảo hiểm xã hội khi đáp ứng đủ điều kiện theo quy định của pháp luật. Đây có thể là người lao động trực tiếp tham gia đóng bảo hiểm hoặc những chủ thể liên quan được hưởng quyền lợi phát sinh từ quá trình tham gia đó. Khái niệm này phản ánh mối quan hệ giữa người tham gia và cơ quan bảo hiểm trong việc bảo đảm thu nhập khi xảy ra rủi ro. Thông qua cơ chế chi trả, quỹ bảo hiểm thực hiện chức năng hỗ trợ và bù đắp một phần thu nhập bị mất hoặc giảm. Vì vậy, người thụ hưởng được xem là đối tượng trung tâm của chính sách an sinh xã hội.
Về bản chất, người thụ hưởng là chủ thể được pháp luật công nhận quyền tiếp cận các chế độ bảo hiểm dựa trên điều kiện cụ thể và hồ sơ hợp lệ. Việc xác định đúng người thụ hưởng giúp bảo đảm tính công bằng, minh bạch và đúng mục đích sử dụng quỹ bảo hiểm. Khái niệm này không chỉ giới hạn ở việc nhận tiền trợ cấp mà còn bao hàm việc tiếp nhận các hình thức hỗ trợ khác theo quy định. Sự tồn tại của nhóm thụ hưởng thể hiện vai trò chia sẻ rủi ro trong cộng đồng thông qua cơ chế đóng – hưởng. Do đó, hiểu rõ người thụ hưởng bảo hiểm xã hội là gì sẽ giúp nhận diện đúng phạm vi và ý nghĩa của chính sách BHXH trong đời sống.
2. Quyền của người thụ hưởng bảo hiểm xã hội
Quyền của người thụ hưởng bảo hiểm xã hội được quy định tại khoản 2 Điều 10 Luật bảo hiểm xã hội năm 2024 như sau:
- Quyền được bảo đảm hưởng chế độ đầy đủ, kịp thời, thuận tiện
Quyền được bảo đảm hưởng chế độ đầy đủ, kịp thời và thuận tiện là quyền cơ bản nhất của người thụ hưởng bảo hiểm xã hội, thể hiện trực tiếp mục tiêu an sinh của chính sách này. Theo đó, người thụ hưởng phải được nhận đúng, đủ số tiền hoặc quyền lợi theo quy định, không bị cắt giảm hoặc chi trả thiếu so với mức pháp luật quy định. Việc chi trả phải đúng thời hạn nhằm đáp ứng nhu cầu sinh hoạt cấp thiết khi người lao động bị giảm hoặc mất thu nhập. Đồng thời, thủ tục giải quyết cần đơn giản, dễ tiếp cận, hạn chế giấy tờ và thời gian chờ đợi. Về phương diện pháp lý và thực tiễn, quy định này khẳng định trách nhiệm phục vụ của cơ quan BHXH, giúp người thụ hưởng ổn định cuộc sống và tránh khó khăn tài chính do chậm chi trả.
- Quyền được hưởng bảo hiểm y tế trong thời gian hưởng chế độ
Quyền được hưởng bảo hiểm y tế trong thời gian hưởng chế độ mở rộng phạm vi bảo vệ cho các nhóm như người hưởng lương hưu, người hưởng trợ cấp tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp hằng tháng và người nghỉ hưởng thai sản, ốm đau dài ngày. Đây là cơ chế kết hợp giữa bảo hiểm xã hội và bảo hiểm y tế nhằm bảo đảm chăm sóc sức khỏe liên tục cho người thụ hưởng. Trong bối cảnh sức khỏe thường suy giảm khi tuổi cao hoặc bệnh tật, việc duy trì thẻ BHYT giúp họ tiếp cận dịch vụ y tế kịp thời. Quy định này góp phần giảm gánh nặng chi phí khám chữa bệnh và hạn chế nguy cơ tái nghèo do chi tiêu y tế. Qua đó thể hiện tính nhân đạo và định hướng bảo vệ lâu dài cho nhóm yếu thế trong xã hội.
- Quyền được thanh toán phí giám định y khoa
Quyền được thanh toán phí giám định y khoa cho phép người lao động được hoàn trả chi phí khi tự đi giám định mà kết quả đủ điều kiện hưởng chế độ bảo hiểm xã hội. Nội dung này bảo đảm rằng việc xác định mức suy giảm khả năng lao động không phụ thuộc hoàn toàn vào sự giới thiệu của người sử dụng lao động. Người thụ hưởng có thể chủ động kiểm tra tình trạng sức khỏe để bảo vệ quyền lợi của mình. Điều đó vừa khuyến khích sự chủ động của cá nhân, vừa hạn chế khả năng bị trì hoãn hoặc gây khó dễ trong quá trình xác nhận điều kiện hưởng. Trên thực tế, quy định giúp giảm tranh chấp và tăng khả năng tiếp cận chế độ một cách công bằng, minh bạch.
- Quyền ủy quyền thực hiện, nhận chế độ
Pháp luật cho phép người thụ hưởng được ủy quyền bằng văn bản có chứng thực cho người khác thực hiện các thủ tục hoặc nhận lương hưu, trợ cấp trong thời hạn tối đa 12 tháng. Cơ chế này đặc biệt hữu ích đối với người già yếu, bệnh tật, sinh sống xa nơi chi trả hoặc không thể trực tiếp giao dịch với cơ quan BHXH. Nhờ đó, việc thụ hưởng chế độ trở nên linh hoạt và thuận tiện hơn, tránh gián đoạn quyền lợi. Tuy nhiên, yêu cầu văn bản có chứng thực nhằm bảo đảm tính pháp lý và xác định rõ trách nhiệm của các bên. Quy định này vừa tạo điều kiện thuận lợi, vừa ngăn ngừa nguy cơ gian lận, giả mạo trong việc nhận tiền chế độ.
- Quyền được chi trả tại nơi cư trú đối với người từ đủ 80 tuổi
Đối với người từ đủ 80 tuổi trở lên có nhu cầu, pháp luật quy định cơ quan BHXH hoặc tổ chức dịch vụ được ủy quyền thực hiện chi trả lương hưu, trợ cấp ngay tại nơi cư trú. Đây là chính sách ưu tiên dành cho nhóm người cao tuổi, vốn gặp nhiều hạn chế về sức khỏe và khả năng đi lại. Việc chi trả tận nơi giúp họ tránh rủi ro khi di chuyển và tiết kiệm chi phí, thời gian. Quy định mang đậm tính nhân văn, thể hiện sự quan tâm của Nhà nước đối với người già. Đồng thời, nó góp phần nâng cao chất lượng phục vụ công và tăng khả năng tiếp cận chế độ cho mọi đối tượng.
- Quyền được cung cấp và xác nhận thông tin hưởng chế độ
Người thụ hưởng có quyền được cơ quan BHXH định kỳ hằng tháng cung cấp thông tin về việc hưởng chế độ thông qua các phương tiện điện tử và được xác nhận thông tin khi có yêu cầu. Nội dung này giúp họ theo dõi chính xác quá trình chi trả, số tiền và thời gian hưởng. Việc công khai thông tin góp phần minh bạch hóa công tác quản lý quỹ BHXH và hạn chế sai sót hoặc tiêu cực. Đồng thời, người dân có thể chủ động giám sát, kịp thời phản ánh khi phát hiện bất thường. Đây cũng là bước tiến quan trọng trong xu hướng chuyển đổi số và hiện đại hóa hệ thống quản lý bảo hiểm xã hội.
- Quyền khiếu nại, tố cáo, khởi kiện
Quyền khiếu nại, tố cáo và khởi kiện là cơ chế pháp lý cho phép người thụ hưởng tự bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình khi bị xâm phạm. Khi có quyết định hoặc hành vi hành chính không đúng từ cơ quan BHXH hoặc tổ chức liên quan, họ có thể yêu cầu xem xét lại hoặc đưa vụ việc ra cơ quan có thẩm quyền. Quy định này tạo ra công cụ kiểm soát hoạt động quản lý nhà nước trong lĩnh vực bảo hiểm xã hội. Qua đó bảo đảm tính công bằng, khách quan và trách nhiệm giải trình của cơ quan thực thi. Thực tiễn cho thấy đây là biện pháp hữu hiệu để hạn chế tiêu cực, sai sót hành chính và bảo vệ niềm tin của người dân.
- Quyền từ chối hưởng chế độ
Quyền từ chối hưởng chế độ cho phép người thụ hưởng tự nguyện không nhận các khoản trợ cấp hoặc quyền lợi bảo hiểm xã hội nếu không có nhu cầu. Mặc dù ít được áp dụng trên thực tế, quy định này thể hiện sự tôn trọng ý chí và quyền tự quyết của cá nhân trong quan hệ pháp luật. Người dân có thể lựa chọn phương thức bảo đảm cuộc sống khác mà không bị bắt buộc nhận trợ cấp. Điều đó khẳng định tính tự do dân sự và sự linh hoạt của hệ thống pháp luật an sinh. Qua đó, chính sách BHXH không mang tính áp đặt mà hướng tới phục vụ nhu cầu thực tế của người thụ hưởng.
3. Nghĩa vụ của người thụ hưởng bảo hiểm xã hội
Nghĩa vụ của người thụ hưởng bảo hiểm xã hội được quy định tại khoản 2 Điều 11 Luật bảo hiểm xã hội năm 2024 như sau:
- Trách nhiệm tuân thủ trình tự, thủ tục hưởng chế độ
Người thụ hưởng chế độ bảo hiểm xã hội có trách nhiệm tuân thủ đầy đủ các quy định về trình tự, thủ tục khi thực hiện quyền hưởng, trong đó bao gồm việc cung cấp hồ sơ, giấy tờ trung thực và thực hiện đúng quy trình do pháp luật quy định. Đây là nghĩa vụ mang tính bắt buộc nhằm bảo đảm quá trình giải quyết chế độ diễn ra chính xác, khách quan và đúng đối tượng. Việc kê khai trung thực giúp cơ quan bảo hiểm xã hội có căn cứ xác định điều kiện hưởng, tránh sai sót hoặc lợi dụng chính sách. Trên phương diện quản lý, trách nhiệm này góp phần sử dụng quỹ BHXH hiệu quả, đúng mục đích. Đồng thời, nó đóng vai trò phòng ngừa gian lận, bảo đảm công bằng giữa những người tham gia và thụ hưởng.
- Trách nhiệm hoàn trả khi hưởng sai quy định
Trong trường hợp đã nhận tiền hoặc quyền lợi bảo hiểm xã hội không đúng quy định, người thụ hưởng có trách nhiệm hoàn trả theo quyết định của cơ quan có thẩm quyền. Đây là trách nhiệm tài chính nhằm khắc phục hậu quả của việc chi trả sai, dù do lỗi chủ quan hay khách quan. Quy định này thể hiện nguyên tắc không ai được hưởng lợi bất hợp pháp từ quỹ BHXH, vốn được hình thành từ sự đóng góp của cộng đồng người lao động và sự hỗ trợ của Nhà nước. Việc hoàn trả giúp bảo vệ tính toàn vẹn và bền vững của quỹ bảo hiểm. Đồng thời, nó có tác dụng răn đe, ngăn chặn hành vi trục lợi hoặc cố ý khai man để hưởng chế độ.
- Trách nhiệm phối hợp xác minh thông tin định kỳ
Đối với người thụ hưởng nhận chế độ qua tài khoản ngân hàng, pháp luật yêu cầu phải định kỳ phối hợp với cơ quan BHXH hoặc tổ chức được ủy quyền để xác minh thông tin về điều kiện thụ hưởng. Nội dung này bao gồm việc xác thực tình trạng nhân thân, tình trạng sống và các điều kiện liên quan nhằm bảo đảm việc chi trả đúng đối tượng. Mục đích của quy định là tránh tình trạng chi trả nhầm, chi trả cho người không còn đủ điều kiện hoặc bị giả mạo, hưởng thay. Việc xác minh thường xuyên còn giúp cơ quan quản lý cập nhật dữ liệu kịp thời, chính xác. Qua đó nâng cao tính minh bạch, hiệu quả và an toàn trong công tác quản lý quỹ bảo hiểm xã hội.
4. Kết luận
Từ những quy định của Luật bảo hiểm xã hội mới có thể thấy, người thụ hưởng không chỉ được bảo đảm các lợi ích hợp pháp mà còn phải tuân thủ các nghĩa vụ nhất định trong quá trình hưởng chế độ. Quyền lợi được xác lập nhằm bảo vệ thu nhập, sức khỏe và cuộc sống khi gặp rủi ro, qua đó thể hiện tính nhân văn của chính sách an sinh. Đồng thời, trách nhiệm đi kèm giúp hạn chế tình trạng trục lợi, gian lận hoặc sử dụng sai mục đích nguồn quỹ. Sự cân bằng giữa quyền và trách nhiệm tạo nên cơ chế minh bạch, công bằng và bền vững cho hệ thống BHXH. Khi người thụ hưởng hiểu rõ và thực hiện đầy đủ nghĩa vụ của mình, niềm tin vào chính sách bảo hiểm sẽ được củng cố. Điều này cũng góp phần bảo đảm nguồn quỹ được sử dụng hiệu quả cho đúng đối tượng. Về lâu dài, việc tuân thủ các quy định pháp luật sẽ giúp hệ thống BHXH vận hành ổn định và phát triển bền vững. Như vậy, nhận thức đúng về quyền và trách nhiệm của người thụ hưởng là điều kiện cần thiết để chính sách BHXH phát huy tối đa giá trị xã hội của mình.
Nếu còn vướng mắc, chưa rõ hoặc cần hỗ trợ pháp lý khác bạn vui lòng liên hệ bộ phận tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài điện thoại gọi ngay số: 1900 6162 để được giải đáp.
