Tội tuyển mộ, huấn luyện hoặc sử dụng lính đánh thuê Điều 424 BLHS

Bản chất pháp lý của tội danh này không phải là hành vi nhằm chống lại Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, mà là nhằm chống lại một quốc gia hoặc một vùng lãnh thổ độc lập, có chủ quyền khác. Đây là điểm khác biệt cốt lõi, tách biệt tội danh này khỏi các nhóm tội xâm phạm an ninh quốc gia của Việt Nam. Hành vi cấu thành tội phạm mang tính chất tổ chức, có sự chuẩn bị, tuyển mộ và huấn luyện, nhằm mục đích sử dụng vũ lực vì những lợi ích cá nhân hoặc vật chất.  

Tội tuyển mộ, huấn luyện hoặc sử dụng lính đánh thuê được quy định tại Điều 424 BLHS 2015, nằm trong Chương XXVI - Các tội phá hoại hòa bình, chống loài người và tội phạm chiến tranh. Việc nhà làm luật xếp tội danh này vào Chương XXVI không phải là ngẫu nhiên. Nó thể hiện sự nhìn nhận của pháp luật Việt Nam về tính chất đặc biệt nghiêm trọng của tội phạm, không chỉ xâm hại đến một lợi ích pháp lý cụ thể mà còn đe dọa trực tiếp đến hòa bình, an ninh khu vực và toàn cầu.

Về mặt pháp lý, việc quy định và xử lý tội danh này khẳng định nguyên tắc tài phán hình sự của Việt Nam đối với tội phạm có tính chất quốc tế, thể hiện tinh thần chủ động hội nhập và tuân thủ các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên. Điều này đặt Việt Nam vào vị trí là một quốc gia có trách nhiệm trong việc duy trì trật tự pháp lý quốc tế. Về mặt xã hội, tội danh này phản ánh cam kết của Việt Nam trong việc ngăn chặn các hành vi gây bất ổn, xung đột vũ trang và chống lại các lực lượng vũ trang phi nhà nước hoạt động vì lợi ích cá nhân, vật chất.

Trong thực tiễn xét xử tại Việt Nam, tội danh này gần như không phổ biến và chưa có vụ án nào được xét xử công khai. Sự vắng mặt của các vụ án trên thực tế không đồng nghĩa với việc hành vi không tồn tại, mà thay vào đó, nó cho thấy tính chất đặc thù, phức tạp của loại tội phạm này. Các hành vi này thường diễn ra ở nước ngoài, liên quan đến các tổ chức xuyên quốc gia, khiến việc điều tra, truy tố và hợp tác tư pháp quốc tế trở nên vô cùng khó khăn. Việc thiếu án lệ cũng tạo ra một thách thức lớn cho các cơ quan tiến hành tố tụng, bởi lẽ họ sẽ không có hình mẫu hay kinh nghiệm thực tiễn để tham chiếu khi xử lý các vụ việc. Điều này càng làm nổi bật tầm quan trọng của việc phân tích chuyên sâu về mặt lý luận pháp lý để chuẩn bị cho các tình huống có thể xảy ra trong tương lai.

Theo 424 Bộ luật Hình sự năm 2015  quy định về Tội tuyển mộ, huấn luyện hoặc sử dụng lính đánh thuê như sau:

Điều 424. Tội tuyển mộ, huấn luyện hoặc sử dụng lính đánh thuê

Người nào tuyển mộ, huấn luyện hoặc sử dụng lính đánh thuê nhằm chống lại một quốc gia hoặc một vùng lãnh thổ độc lập, có chủ quyền, thì bị phạt tù từ 10 năm đến 20 năm hoặc tù chung thân.

Tại khoản k, điểm 137 Điều 1 Bộ luật hình sự sửa đổi bổ sung năm 2017 có quy định sửa đổi sửa đổi, bổ sung khoản 1 Điều 389 (tội che giấu tội phạm) như sau: “1. Người nào không hứa hẹn trước mà che giấu một trong các tội phạm quy định tại Điều 424". 

1. Phân tích các yếu tố cấu thành của tội phạm

1.1. Khách thể của tội phạm

Khách thể trực tiếp của tội danh này là độc lập, chủ quyền của một quốc gia hoặc một vùng lãnh thổ độc lập, có chủ quyền khác. Đây là dấu hiệu pháp lý quan trọng nhất để phân biệt tội danh này với các tội xâm phạm an ninh quốc gia của chính Việt Nam (Chương XIII BLHS). Nếu hành vi tuyển mộ lính đánh thuê nhằm chống lại Nhà nước Việt Nam, tội danh có thể sẽ là "Tội phá hoại hòa bình, gây chiến tranh xâm lược" hoặc các tội danh khác trong nhóm tội an ninh quốc gia. Mặc dù khách thể không phải là an ninh quốc gia Việt Nam, việc xử lý tội phạm này vẫn thể hiện trách nhiệm của Việt Nam trong việc duy trì hòa bình khu vực và quốc tế.  

1.2. Mặt khách quan

Hành vi Mặt khách quan của tội phạm được thể hiện thông qua một trong ba hành vi sau:​​

• Tuyển mộ: Là hành vi lôi kéo, chiêu mộ, tập hợp người tham gia vào lực lượng lính đánh thuê dưới bất kỳ hình thức nào, có thể qua mạng internet, tiếp xúc trực tiếp hoặc thông qua trung gian.  
• Huấn luyện: Là hành vi đào tạo, trang bị kiến thức, kỹ năng quân sự, chiến đấu, nghiệp vụ cho lính đánh thuê để họ có khả năng thực hiện mục đích đã định.  
• Sử dụng: Là hành vi dùng lính đánh thuê đã được tuyển mộ, huấn luyện vào các hoạt động vi phạm pháp luật, xâm phạm chủ quyền, an ninh của quốc gia khác. 

Hậu quả: Tội danh này là tội phạm có cấu thành hình thức. Điều này có nghĩa là tội phạm được coi là hoàn thành ngay từ thời điểm người phạm tội thực hiện một trong các hành vi "tuyển mộ", "huấn luyện", hoặc "sử dụng". Hậu quả thực tế xảy ra không phải là dấu hiệu bắt buộc của tội phạm. Tuy nhiên, hậu quả lại là một yếu tố quan trọng để xem xét khi quyết định hình phạt, đặc biệt là nếu hành vi phạm tội gây ra hậu quả đặc biệt nghiêm trọng.  

Mối quan hệ nhân quả: Trong cấu thành hình thức của tội phạm, mối quan hệ nhân quả không phải là dấu hiệu bắt buộc. Mặc dù vậy, các hành vi khách quan phải có khả năng trực tiếp gây ra nguy hiểm cho khách thể đã được pháp luật hình sự bảo vệ.

1.3. Chủ thể của tội phạm

Chủ thể của tội danh này là chủ thể thường, tức là bất kỳ cá nhân nào từ đủ 16 tuổi trở lên và có đầy đủ năng lực trách nhiệm hình sự. Mặc dù chủ thể là cá nhân, nhưng hành vi tuyển mộ, huấn luyện, sử dụng lính đánh thuê thường liên quan đến các tổ chức lớn. Do đó, việc xác định người đứng đầu hoặc người chịu trách nhiệm trực tiếp là rất quan trọng. Điều luật không yêu cầu "chủ thể đặc biệt" như quân nhân hay người có chức vụ, điều này mở rộng phạm vi áp dụng của điều luật đối với cả những người không thuộc lĩnh vực quân sự nhưng có liên quan đến các hoạt động này.  

1.4. Mặt chủ quan

Tội danh này được thực hiện với lỗi cố ý trực tiếp. Người phạm tội nhận thức rõ hành vi của mình (tuyển mộ, huấn luyện, sử dụng) là nguy hiểm cho hòa bình, an ninh quốc tế, xâm phạm độc lập, chủ quyền của một quốc gia khác và mong muốn thực hiện hành vi đó. Mục đích của tội phạm là "nhằm chống lại một quốc gia hoặc một vùng lãnh thổ độc lập, có chủ quyền". Động cơ của tội phạm thường là lợi ích vật chất (như tiền bạc), chính trị hoặc quân sự.  

2. Khung hình phạt tội tuyển mộ, huấn luyện hoặc sử dụng lính đánh thuê

Theo Điều 424 BLHS 2015, sửa đổi 2017, người phạm tội sẽ bị phạt tù từ 10 năm đến 20 năm hoặc tù chung thân. Tuy nhiên, trong một số nguồn thông tin pháp lý trực tuyến, có sự nhầm lẫn về khung hình phạt này, khi trích dẫn một khung hình phạt khác: phạt tù từ 5 năm đến 15 năm và một khung tăng nặng riêng là từ 12 năm đến 20 năm hoặc tù chung thân. Sự khác biệt này cho thấy sự thiếu thống nhất và cập nhật trong các văn bản pháp lý và tài liệu tham khảo, có thể gây khó khăn cho việc áp dụng trong thực tiễn. Cần khẳng định rằng mức hình phạt đúng và mới nhất theo BLHS hiện hành là từ 10 năm đến 20 năm hoặc tù chung thân.  

2.1. Tình tiết định khung tăng nặng 

Điều 424 BLHS 2015 không quy định các tình tiết định khung tăng nặng riêng biệt như các tội danh khác. Điều luật chỉ có một khung hình phạt duy nhất, với mức hình phạt đã rất cao, thể hiện tính nghiêm trọng của tội danh ngay từ hành vi. Mức hình phạt cao này ngầm định rằng mọi hành vi cấu thành tội danh đều mang tính chất "đặc biệt nghiêm trọng".

2.2. Tình tiết giảm nhẹ 

Các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự chung được áp dụng theo quy định tại Điều 51 BLHS 2015, sửa đổi 2017. Tùy thuộc vào từng trường hợp cụ thể, người phạm tội có thể được xem xét giảm nhẹ hình phạt nếu có các tình tiết như: thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải, tích cực giúp đỡ các cơ quan có trách nhiệm phát hiện hoặc điều tra tội phạm, hoặc tự nguyện sửa chữa, bồi thường thiệt hại. Tòa án có thể xem xét các tình tiết khác không được liệt kê trong khoản 1 Điều 51 nhưng phải ghi rõ lý do trong bản án.

3. So sánh khung pháp lý với công ước quốc tế và các tội danh khác

3.1. Định nghĩa lính đánh thuê theo Công ước Liên Hợp Quốc 1989

Công ước chống lại việc tuyển mộ, sử dụng, tài trợ và đào tạo lính đánh thuê năm 1989 của Liên Hợp Quốc cung cấp một định nghĩa chặt chẽ và đa tiêu chí về lính đánh thuê. Theo Điều 1 của Công ước, để được coi là lính đánh thuê, một cá nhân phải thỏa mãn đồng thời tất cả các tiêu chí sau:  

• Được tuyển mộ đặc biệt để chiến đấu trong một cuộc xung đột vũ trang.
• Động cơ tham gia chủ yếu là vì lợi ích vật chất đáng kể, được hứa hẹn hoặc chi trả một khoản thù lao vượt quá đáng kể so với những người lính có cùng cấp bậc trong lực lượng vũ trang chính quy.
• Không phải là công dân hoặc cư dân của một bên tham gia xung đột.
• Không phải là thành viên của lực lượng vũ trang của một bên tham gia xung đột.
• Không được một quốc gia không phải là bên tham chiến cử đi làm nhiệm vụ chính thức.  

Bảng dưới đây so sánh các tiêu chí chính của lính đánh thuê theo luật Việt Nam và Công ước quốc tế.

Mặc dù Việt Nam đã hình sự hóa tội danh lính đánh thuê, khung pháp lý trong nước có một số điểm khác biệt về tiêu chí so với Công ước 1989. Công ước 1989 định nghĩa một lính đánh thuê dựa trên một bộ tiêu chí nghiêm ngặt, đòi hỏi phải thỏa mãn đồng thời tất cả các yếu tố, đặc biệt là động cơ vì lợi ích kinh tế vượt trội. Ngược lại, luật Việt Nam, đặc biệt là Điều 425, tập trung nhiều hơn vào mục đích chính trị của hành vi ("nhằm chống một quốc gia...") và các hành vi khách quan mà không đề cập cụ thể đến động cơ lợi nhuận hay quốc tịch.  

Sự khác biệt này có thể tạo ra những thách thức trong việc áp dụng pháp luật trên thực tiễn. Ví dụ, một cá nhân có thể được coi là lính đánh thuê theo luật Việt Nam vì mục đích chống phá một quốc gia khác, nhưng lại không đáp ứng các tiêu chí chặt chẽ của Công ước 1989, đặc biệt nếu động cơ của họ không phải là vì lợi ích vật chất vượt trội. Điều này tạo ra một khoảng trống pháp lý tiềm tàng trong việc phối hợp xử lý các vụ án xuyên quốc gia và có thể dẫn đến sự tùy nghi trong việc áp dụng luật.

3.2. So sánh với các tội danh tương tự

Việc phân biệt tội danh "Tội tuyển mộ, huấn luyện hoặc sử dụng lính đánh thuê" với các tội danh khác là cần thiết để tránh nhầm lẫn, đặc biệt là với "Tội làm lính đánh thuê" (Điều 425 BLHS) và "Tội gián điệp" (Điều 110 BLHS). Bảng so sánh dưới đây làm rõ các tiêu chí phân biệt cốt lõi.

Việc nhầm lẫn giữa Điều 424 và Điều 425 là phổ biến trong các tài liệu pháp lý không chính thống. Mặc dù cùng thuộc một nhóm tội, nhưng hành vi và khung hình phạt của hai tội này khác nhau đáng kể. Tội tuyển mộ (Điều 424) là hành vi mang tính chất tổ chức, người cầm đầu, còn tội làm lính đánh thuê (Điều 425) là hành vi của cá nhân tham gia. Khung hình phạt của Điều 424 cao hơn hẳn. Phân biệt chính xác giúp cơ quan tố tụng định tội danh đúng, tránh oan sai và áp dụng mức hình phạt tương xứng với vai trò, tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi.  

4. Bối cảnh, tác động và thách thức trong thực tiễn quốc tế

4.1. Phân tích các trường hợp lính đánh thuê thực tế

Trong 10 năm trở lại đây, hoạt động lính đánh thuê đã không còn là hiện tượng của các cá nhân đơn lẻ mà chủ yếu được thực hiện thông qua các tổ chức quân sự tư nhân (PMC) quy mô lớn. Các tổ chức này thường hoạt động dưới một lớp vỏ bọc hợp pháp, nhưng thực tế lại thực hiện các nhiệm vụ bạo lực, đóng vai trò như những công cụ chính trị và kinh tế của các quốc gia bảo trợ.

Nhóm Wagner (Nga): Wagner Group đã trở thành một ví dụ điển hình cho sự tiến hóa của lính đánh thuê hiện đại. Ban đầu, tổ chức này hoạt động một cách bí mật. Tuy nhiên, sau cuộc xâm lược toàn diện của Nga vào Ukraine, Wagner đã chuyển mình thành một lực lượng nòng cốt và công khai, là một phần quan trọng trong nỗ lực gây ảnh hưởng đối ngoại của Nga.  

Động cơ hoạt động của Wagner là sự pha trộn giữa mục tiêu chính trị và kinh tế. Nhóm này không chỉ tham gia vào các cuộc xung đột trực tiếp như ở Ukraine (tập trung nỗ lực vào khu vực Donetsk) mà còn mở rộng ảnh hưởng của Nga ở châu Phi. Tại Cộng hòa Trung Phi (CAR), Wagner ký các hợp đồng an ninh và khai thác mỏ, góp phần giảm hoạt động của quân nổi dậy để đổi lấy việc kiểm soát tài nguyên. Tương tự, tại Mali, lực lượng Wagner đã tiếp quản các căn cứ quân sự của Pháp và sử dụng các chiến thuật tàn bạo, bao gồm cả gài bẫy, để đàn áp các lực lượng đối lập và nhắm vào dân thường, với 69% các vụ giao chiến liên quan đến việc nhắm mục tiêu vào dân thường.  

Blackwater/Academi (Mỹ): Tổ chức lính đánh thuê khét tiếng Blackwater, do Erik Prince sáng lập, đã nhiều lần thay đổi tên gọi (thành Xe, rồi Academi) như một nỗ lực để "trở nên nhàm chán hơn" và né tránh tai tiếng. Hoạt động của Blackwater/Academi cho thấy sự mờ nhạt giữa các công ty an ninh tư nhân hợp pháp và các nhóm lính đánh thuê.  

Trong một ví dụ điển hình cho sự pha trộn giữa lợi ích quân sự và kinh tế, Erik Prince đã lên kế hoạch xây dựng một "đế chế hàng không quân sự" trị giá 10 tỉ USD tại Ukraine. Kế hoạch này bao gồm việc tuyển dụng cựu chiến binh, thu mua các nhà máy sản xuất khí tài, và tham vọng cạnh tranh với các tập đoàn hàng đầu thế giới như Boeing và Airbus. Điều này thể hiện một mô hình hoạt động phức tạp, trong đó mục tiêu lợi nhuận cá nhân đan xen với việc cung cấp các dịch vụ quân sự và hỗ trợ các mục tiêu chính trị của một quốc gia.  

4.2. Đánh giá tác động toàn cầu và thách thức pháp lý

Hoạt động của lính đánh thuê gây ra những tác động tiêu cực sâu sắc đối với an ninh, chủ quyền và tình hình nhân đạo của các quốc gia bị ảnh hưởng. Các tổ chức lính đánh thuê thường hoạt động ngoài vòng pháp luật hoặc trong một "vùng xám" pháp lý, làm suy yếu quyền kiểm soát của chính phủ sở tại. Sự hiện diện của họ có thể làm leo thang xung đột, gây bất ổn nội bộ và làm mờ ranh giới giữa chiến tranh và tội phạm.  

Về tác động nhân đạo, lính đánh thuê thường hoạt động mà không bị ràng buộc bởi các quy tắc của luật nhân đạo quốc tế, dẫn đến việc nhắm mục tiêu vào dân thường, sử dụng các chiến thuật tàn bạo và gây ra thương vong lớn. Khi bị bắt giữ, họ không được hưởng quy chế tù binh chiến tranh, do đó không được bảo vệ bởi luật pháp quốc tế như các chiến binh chính quy. 

Việc truy tố và xử lý các tội danh liên quan đến lính đánh thuê theo luật pháp quốc tế gặp phải nhiều thách thức đáng kể. Một trong những khó khăn lớn nhất là việc xác định chính xác một cá nhân hoặc tổ chức có phải là lính đánh thuê hay không, đặc biệt khi họ hoạt động dưới vỏ bọc là các công ty an ninh tư nhân hợp pháp. Ranh giới giữa một PMC được thuê để bảo vệ và một nhóm lính đánh thuê tham gia vào chiến đấu là vô cùng mờ nhạt.  

Bên cạnh đó, việc thu thập bằng chứng khách quan, tin cậy đối với các vụ án xuyên quốc gia là một rào cản lớn. Thách thức về thẩm quyền tài phán cũng là một vấn đề phức tạp, khi các hành vi phạm tội thường diễn ra ở một quốc gia, nhưng kẻ phạm tội lại có thể là công dân của một quốc gia khác. Cuối cùng, các quốc gia bảo trợ có thể lợi dụng bản chất bí mật của lính đánh thuê để từ chối trách nhiệm giải trình và né tránh sự lên án của cộng đồng quốc tế, tạo ra một lỗ hổng lớn trong cơ chế thực thi pháp luật quốc tế.  

 4.3. Thách thức pháp lý và đề xuất kiến nghị hoàn thiện

Mặc dù Bộ luật Hình sự Việt Nam đã có những quy định hình sự hóa tội danh lính đánh thuê , việc áp dụng chúng trong bối cảnh toàn cầu hóa và công nghệ số vẫn tiềm ẩn nhiều thách thức đáng kể.  

• Thách thức về Thẩm quyền Tài phán: Với việc công dân Việt Nam có thể tham gia vào các hoạt động lính đánh thuê ở nước ngoài, việc thực thi pháp luật của Việt Nam có thể vấp phải các rào cản về chủ quyền quốc gia và thẩm quyền tài phán của các nước khác. Việc truy tố và xét xử một công dân của mình về một hành vi phạm tội hoàn thành ở nước ngoài sẽ đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các quốc gia. 
• Thách thức về Hợp tác Quốc tế: Việc thu thập bằng chứng từ các quốc gia khác, đặc biệt khi các quốc gia đó không phải là thành viên của Công ước 1989 hoặc có mối quan hệ chính trị phức tạp với Việt Nam, sẽ là một rào cản lớn trong quá trình điều tra và truy tố.
• Thách thức về Công nghệ: Khung pháp lý hiện hành của Việt Nam chủ yếu được thiết kế để xử lý các hành vi hữu hình, bạo lực. Do đó, một thách thức lớn trong tương lai là liệu các khái niệm như "tuyển mộ", "huấn luyện", "sử dụng" có thể được mở rộng để bao gồm các hoạt động trong không gian ảo hay không. Việc chứng minh hành vi "xâm phạm độc lập, chủ quyền..." trong một vụ tấn công mạng cũng vô cùng phức tạp và đòi hỏi các quy định pháp lý chi tiết hơn.

Để chủ động phòng chống và xử lý hiệu quả các tội danh này trong tương lai, Việt Nam cần xem xét các kiến nghị sau:

• Hoàn thiện Khung pháp lý: Rà soát và có thể bổ sung các văn bản hướng dẫn chi tiết để làm rõ các yếu tố cấu thành tội phạm, đặc biệt là trong bối cảnh các hoạt động lính đánh thuê có xu hướng phát triển phức tạp và mờ nhạt ranh giới giữa các tổ chức tư nhân và các hoạt động quân sự.
• Nâng cao năng lực chuyên môn: Đào tạo chuyên sâu cho các cơ quan thực thi pháp luật về tội phạm xuyên quốc gia, tội phạm công nghệ cao và các hình thức hoạt động mới của lính đánh thuê mạng, nhằm đảm bảo khả năng thu thập bằng chứng và xử lý vụ án hiệu quả.
• Tăng cường Hợp tác Quốc tế: Tiếp tục tham gia và thực thi các công ước quốc tế liên quan, đồng thời tăng cường hợp tác song phương và đa phương với các quốc gia khác trong việc trao đổi thông tin, thu thập bằng chứng và dẫn độ tội phạm, đảm bảo không có bất kỳ "vùng đất an toàn" nào cho những kẻ phạm tội này.