Mục lục bài viết

Trong thực tiễn giải quyết vụ án hình sự, không ít trường hợp việc truy tố bị can gặp phải những trở ngại không thể khắc phục ngay, như bị can mắc bệnh hiểm nghèo, bỏ trốn, chờ giám định hoặc các sự kiện bất khả kháng như thiên tai, dịch bệnh. Để đảm bảo quyền lợi hợp pháp của các bên và duy trì tính hợp pháp, công bằng của quá trình tố tụng, pháp luật hình sự đã quy định chế định tạm đình chỉ vụ án. Đây là cơ chế tạm dừng tố tụng, giúp cơ quan tố tụng linh hoạt xử lý các tình huống đặc biệt mà vẫn đảm bảo vụ án được giải quyết đầy đủ, khách quan khi điều kiện khách quan được khắc phục.

1. Vai trò của Viện kiểm sát trong giai đoạn truy tố

Trong tố tụng hình sự, giai đoạn truy tố là một bước chuyển tiếp quan trọng giữa giai đoạn điều tra và giai đoạn xét xử. Đây là thời điểm mà Viện kiểm sát (VKS) thực hiện chức năng công tố, đồng thời kiểm sát việc tuân thủ pháp luật trong hoạt động tư pháp. Vai trò của VKS trong giai đoạn này không chỉ là kiểm tra, đánh giá chứng cứ và hồ sơ vụ án mà còn quyết định việc truy tố bị can ra trước Tòa án hoặc quyết định đình chỉ, tạm đình chỉ vụ án. Tất cả các quyết định này đều phải được thực hiện đúng thời hạn luật định, nhằm đảm bảo quyền lợi của bị can, bị hại và trật tự pháp luật.

Trong giai đoạn truy tố, chế định tạm đình chỉ vụ án được xem là một cơ chế quan trọng, cho phép VKS tạm dừng quá trình giải quyết vụ án khi gặp các trở ngại khách quan hoặc chủ quan không thể khắc phục kịp thời. Bản chất của việc tạm đình chỉ là sự đình trệ tạm thời của tố tụng, không đồng nghĩa với việc chấm dứt vụ án. Quyết định tạm đình chỉ chỉ có hiệu lực cho đến khi nguyên nhân cản trở được khắc phục, và khi đó, vụ án sẽ được phục hồi để tiếp tục giải quyết.

Cơ sở pháp lý quan trọng điều chỉnh thẩm quyền và căn cứ tạm đình chỉ vụ án của VKS được quy định tại Điều 247 Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2025 bảo đảm rằng mọi quyết định tạm đình chỉ đều dựa trên quy định pháp luật rõ ràng, minh bạch, vừa bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các bên, vừa duy trì hiệu quả hoạt động tố tụng hình sự.

Như vậy, trong giai đoạn truy tố, Viện kiểm sát không chỉ là người kiểm sát, giám sát việc tuân thủ pháp luật mà còn là người quyết định bước đi pháp lý quan trọng nhất đối với vụ án, bảo đảm sự công bằng, khách quan và đúng pháp luật trong toàn bộ quá trình tố tụng.

2. Các trường hợp Viện kiểm sát tạm đình chỉ vụ án 

Khoản 1 Điều 247 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2025 (BLHS) quy định về Viện kiểm sát quyết định tạm đình chỉ vụ án trong các trường hợp sau:

2.1. Khi có kết luận giám định tư pháp xác định bị can bị bệnh tâm thần hoặc bệnh hiểm nghèo thì có thể tạm đình chỉ vụ án trước khi hết thời hạn quyết định việc truy tố

Điểm a Khoản 1 Điều 247 BLHS quy định rằng Viện kiểm sát có thể tạm đình chỉ vụ án trước khi hết thời hạn quyết định việc truy tố nếu có kết luận giám định tư pháp xác định bị can thuộc một trong hai trường hợp sức khỏe đặc biệt nghiêm trọng: bị bệnh tâm thần hoặc mắc bệnh hiểm nghèo. Quy định này thể hiện sự kết hợp giữa bảo đảm quyền lợi tố tụng của bị can và tính nhân đạo trong pháp luật hình sự.

Trong trường hợp bị can bị bệnh tâm thần, kết luận giám định tư pháp xác nhận rằng người đó không đủ năng lực nhận thức và điều khiển hành vi, dẫn đến việc không thể tham gia một cách hiệu quả vào quá trình tố tụng. Nếu vụ án tiếp tục diễn ra khi bị can trong tình trạng này, quyền được bào chữa, quyền trình bày ý kiến và các quyền cơ bản khác của bị can sẽ bị xâm phạm, đồng thời làm giảm tính khách quan và hợp pháp của quá trình xét xử. Vì vậy, việc tạm đình chỉ vụ án không chỉ là yêu cầu pháp lý mà còn bảo đảm tính công bằng trong tố tụng hình sự.

Đối với trường hợp bị can mắc bệnh hiểm nghèo, việc tạm đình chỉ vụ án cũng được áp dụng nhằm bảo vệ sức khỏe và tính mạng của người bị truy tố. Các bệnh lý được coi là hiểm nghèo thường bao gồm những căn bệnh nguy cơ cao đến tính mạng, như ung thư, bại liệt, xơ gan, lao nặng, hoặc HIV chuyển sang giai đoạn AIDS, cùng các bệnh khác được Bộ Y tế xác định. Quy định này cho phép bị can tập trung điều trị, tạo điều kiện phục hồi sức khỏe trước khi tiếp tục tham gia tố tụng, từ đó bảo đảm quyền con người cơ bản và duy trì tính minh bạch, hợp pháp của quá trình giải quyết vụ án.

Cả hai trường hợp đều yêu cầu phải có kết luận giám định tư pháp chính thức, nhằm đảm bảo cơ sở khoa học, khách quan cho quyết định tạm đình chỉ. Điều này vừa hạn chế nguy cơ lạm dụng thủ tục tạm đình chỉ, vừa bảo vệ quyền lợi của bị can, đồng thời duy trì tính hợp pháp và minh bạch trong hoạt động tố tụng. Như vậy, Điểm a Khoản 1 Điều 247 BLTTHS 2015 vừa bảo vệ quyền lợi cơ bản của bị can, vừa thể hiện sự nhân văn và công bằng trong tố tụng hình sự.

2.2. Trường hợp bị can bỏ trốn và yêu cầu truy nã trước khi tạm đình chỉ vụ án 

Điểm b Khoản 1 Điều 247 BLHS quy định về trường hợp tạm đình chỉ vụ án khi bị can bỏ trốn mà không xác định rõ nơi ở. Quy định này xuất phát từ thực tế tố tụng: khi bị can bỏ trốn và thời hạn quyết định việc truy tố đã hết, cơ quan tố tụng không thể tiến hành các thủ tục tố tụng theo quy định. Trong tình huống này, Viện kiểm sát chỉ có thể ra quyết định tạm đình chỉ vụ án sau khi đã yêu cầu Cơ quan điều tra tiến hành truy nã bị can.

Việc kết nối giữa tạm đình chỉ vụ án và truy nã bị can có ý nghĩa pháp lý quan trọng. Hành vi bỏ trốn của bị can ảnh hưởng trực tiếp đến thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự. Theo quy định pháp luật, khi bị can bỏ trốn và bị truy nã, thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự sẽ bị đình chỉ, chỉ được tính lại từ thời điểm người đó ra đầu thú hoặc bị bắt theo quyết định truy nã. Như vậy, việc tạm đình chỉ vụ án trong trường hợp này không làm mất hiệu lực của quyền công tố, đồng thời bảo đảm rằng việc truy cứu trách nhiệm hình sự đối với bị can sẽ được thực hiện đầy đủ khi bị can xuất hiện hoặc bị bắt theo quyết định truy nã.

Việc truy nã bị can được tiến hành theo quy định tại Điều 231 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015, đảm bảo cơ quan tố tụng thực hiện đầy đủ các biện pháp pháp lý cần thiết trước khi quyết định tạm đình chỉ vụ án. Quy trình này vừa bảo vệ quyền lợi của các bên tham gia tố tụng, vừa duy trì tính hợp pháp, minh bạch và liên tục của quá trình tố tụng hình sự.

Như vậy, căn cứ tạm đình chỉ vụ án khi bị can bỏ trốn mà không biết rõ nơi ở vừa phản ánh thực tiễn điều tra, vừa bảo đảm sự kết nối giữa quyền công tố, nghĩa vụ truy nã và tính liên tục của quá trình giải quyết vụ án theo quy định của pháp luật.

2.3. Trường hợp tạm đình chỉ vụ án khi chờ kết quả giám định, định giá tài sản hoặc tương trợ tư pháp

Điểm c Khoản 1 Điều 247 BLHS quy định về các trường hợp tạm đình chỉ vụ án khi việc thu thập chứng cứ hoặc hoàn thành thủ tục tố tụng mang tính kỹ thuật hoặc có yếu tố quốc tế bị kéo dài, vượt quá thời hạn quyết định việc truy tố. Quy định này xuất phát từ thực tiễn tố tụng, nhằm đảm bảo tính khách quan và đầy đủ của chứng cứ trước khi đưa vụ án ra truy tố, đồng thời bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên tham gia tố tụng.

Căn cứ thứ nhất trong nhóm này là chờ kết quả trưng cầu giám định. Trong các vụ án cần giám định chuyên môn, như giám định tài liệu, giám định pháp y, nếu kết quả giám định chưa có trong khi thời hạn quyết định truy tố đã hết, Viện kiểm sát có thể tạm đình chỉ vụ án. Đây là trở ngại khách quan về mặt kỹ thuật, không thể khắc phục ngay lập tức, nhưng việc trưng cầu giám định vẫn phải tiếp tục để bảo đảm cơ sở chứng cứ đầy đủ và chính xác cho việc truy tố sau này.

Căn cứ thứ hai là chờ kết quả định giá tài sản. Trong nhiều vụ án, việc định giá tài sản là cần thiết để xác định vật chứng, giá trị thiệt hại hoặc trách nhiệm dân sự của bị can, bị cáo. Nếu việc định giá chưa hoàn thành khi hết thời hạn quyết định truy tố, vụ án có thể bị tạm đình chỉ cho đến khi kết quả định giá được cung cấp. Điều này đảm bảo rằng quyết định truy tố sau này dựa trên thông tin và chứng cứ chính xác, khách quan, tránh rủi ro sai sót trong việc xác định thiệt hại hoặc trách nhiệm hình sự.

Căn cứ thứ ba là chờ kết quả yêu cầu nước ngoài tương trợ tư pháp. Trong các vụ án có yếu tố quốc tế, việc thu thập chứng cứ, tài liệu hoặc thực hiện các thủ tục tố tụng thông qua cơ quan có thẩm quyền của nước ngoài thường kéo dài và dễ vượt quá thời hạn tố tụng trong nước. Khi chưa nhận được kết quả, Viện kiểm sát có thể ra quyết định tạm đình chỉ vụ án, nhưng yêu cầu tương trợ tư pháp vẫn tiếp tục được thực hiện đến khi có kết quả. Quy định này vừa đảm bảo tính liên tục của quá trình thu thập chứng cứ, vừa bảo vệ quyền lợi tố tụng của bị can và các bên liên quan.

Như vậy, trong cả ba trường hợp nêu trên, điểm c Khoản 1 Điều 247 BLTTHS nhấn mạnh tính tạm thời của việc tạm đình chỉ và trách nhiệm tiếp tục thu thập chứng cứ, giám định, định giá tài sản hoặc thực hiện các yêu cầu tương trợ tư pháp. Quy định này vừa phản ánh tính thực tiễn của quá trình tố tụng vừa đảm bảo rằng khi vụ án được khôi phục, tất cả chứng cứ cần thiết đã sẵn sàng để phục vụ việc truy tố và xét xử một cách đầy đủ, khách quan và hợp pháp.

2.4. Trường hợp khi không thể tiến hành các hoạt động tố tụng để quyết định việc truy tố vì lý do bất khả kháng do thiên tai, dịch bệnh nhưng đã hết thời hạn quyết định việc truy tố

Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015, có hiệu lực từ ngày 01/12/2021, đã bổ sung một căn cứ mới tại Điểm d Khoản 1 Điều 247, cho phép Viện kiểm sát quyết định tạm đình chỉ vụ án trong trường hợp không thể kết thúc quyết định việc truy tố vì lý do bất khả kháng do thiên tai, dịch bệnh, mặc dù thời hạn quyết định truy tố đã hết. Quy định này thừa nhận thực tế rằng các sự kiện khách quan, hiếm gặp nhưng có tác động nghiêm trọng đến xã hội – như bão, lũ, sóng thần hoặc sự xuất hiện của bệnh truyền nhiễm vượt quá dự kiến – có thể làm tê liệt khả năng hoàn thành các thủ tục tố tụng trong thời hạn luật định.

Việc bổ sung căn cứ này tạo ra một cơ chế pháp lý “an toàn”, cho phép tạm dừng quá trình tố tụng mà không làm mất hiệu lực của các quyền và nghĩa vụ của các bên tham gia tố tụng. Đồng thời, cơ chế này bảo vệ tính hợp pháp và minh bạch của quy trình giải quyết vụ án, đồng thời phản ánh tính linh hoạt và nhân đạo của pháp luật hình sự trong các tình huống bất khả kháng. Căn cứ bổ sung này không chỉ bảo vệ quyền lợi hợp pháp của bị can, bị cáo và các bên liên quan, mà còn đảm bảo rằng khi điều kiện khách quan được khắc phục, vụ án có thể tiếp tục được giải quyết một cách đầy đủ, công bằng và khách quan.

Như vậy, Điểm d Khoản 1 Điều 247 BLTTHS không chỉ đáp ứng yêu cầu thực tiễn về xử lý các sự kiện bất khả kháng, mà còn củng cố tính liên tục và hợp pháp của quá trình tố tụng hình sự trong những tình huống đặc biệt, hiếm gặp nhưng có ảnh hưởng lớn đến khả năng tiến hành tố tụng.

Việc bổ sung căn cứ tạm đình chỉ vì lý do bất khả kháng kéo theo một hệ quả pháp lý quan trọng đối với việc áp dụng các biện pháp ngăn chặn, đặc biệt là tạm giam. Theo quy định, thời hạn áp dụng biện pháp ngăn chặn (như tạm giam) không được kéo dài quá thời hạn truy tố.  Khi vụ án bị tạm đình chỉ theo Điểm d (bất khả kháng), về nguyên tắc, thời hạn truy tố đã hết. Việc VKS tiếp tục áp dụng tạm giam đối với bị can trong khi không có căn cứ tố tụng để tiếp tục giải quyết vụ án sẽ không còn phù hợp với quy định của pháp luật và có thể dẫn đến việc giam giữ không có căn cứ. Do đó, khi quyết định TĐC theo căn cứ bất khả kháng, VKS phải đồng thời xem xét hủy bỏ hoặc thay đổi biện pháp ngăn chặn đang áp dụng, chuyển sang các biện pháp kém nghiêm khắc hơn như cấm đi khỏi nơi cư trú hoặc bảo lĩnh, nhằm đảm bảo quyền con người và tuân thủ nguyên tắc tố tụng.   

3. Hậu quả pháp lý và quản lý tố tụng đối với vụ án tạm đình chỉ

Khi Viện kiểm sát ra quyết định tạm đình chỉ vụ án, việc lập quyết định phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định pháp luật để bảo đảm tính hợp pháp và minh bạch của quá trình tố tụng. Theo Khoản 2 Điều 132 BLHS, quyết định tạm đình chỉ vụ án phải được lập thành văn bản tố tụng hợp lệ, ghi rõ lý do và căn cứ tạm đình chỉ, nêu các vấn đề liên quan, đồng thời thể hiện đầy đủ các nội dung cần thiết khác theo quy định của pháp luật. Việc lập quyết định bằng văn bản không chỉ là thủ tục hình thức mà còn có ý nghĩa bảo đảm quyền và nghĩa vụ của các bên tham gia tố tụng, làm cơ sở pháp lý để các cơ quan tiến hành tố tụng thực hiện các bước tiếp theo.

Trong trường hợp vụ án có nhiều bị can, nhưng căn cứ để tạm đình chỉ chỉ liên quan đến một số bị can cụ thể – ví dụ như bị can mắc bệnh tâm thần hoặc bỏ trốn – Viện kiểm sát có quyền tạm đình chỉ vụ án riêng đối với từng bị can đó, trong khi việc truy tố đối với các bị can còn lại vẫn tiếp tục theo thủ tục tố tụng chung. Quy định này xuất phát từ nguyên tắc phân định trách nhiệm và bảo đảm quyền lợi tố tụng của từng bị can, đồng thời tránh làm gián đoạn quá trình xét xử đối với những bị can không thuộc đối tượng tạm đình chỉ.

Về xử lý biện pháp ngăn chặn trong vụ án tạm đình chỉ, cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng phải xem xét lại tính cần thiết và căn cứ pháp lý của các biện pháp đang áp dụng, đặc biệt là biện pháp tạm giam. Thông thường, việc tạm đình chỉ vụ án dẫn đến chấm dứt tạm giam đối với bị can đang bị tạm giam, bởi thời hạn tối đa của tạm giam theo Điều 125, 126 BLTTHS 2015 đã hết theo thời hạn quyết định truy tố. Việc chấm dứt biện pháp ngăn chặn này vừa đảm bảo quyền tự do cơ bản của bị can, vừa phù hợp với nguyên tắc pháp lý về việc không giam giữ quá thời hạn mà luật định không cho phép.

Như vậy, quyết định tạm đình chỉ vụ án không chỉ là biện pháp tạm dừng quá trình tố tụng để chờ điều kiện khách quan được khắc phục, mà còn kéo theo những hậu quả pháp lý quan trọng về quản lý tố tụng, bao gồm việc lập văn bản tố tụng hợp pháp, xác định phạm vi áp dụng đối với từng bị can, và xử lý phù hợp các biện pháp ngăn chặn đang áp dụng. Các quy định này bảo đảm tính hợp pháp, công bằng và minh bạch của quá trình giải quyết vụ án, đồng thời bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các bên tham gia tố tụng.

Kết luận

Chế định tạm đình chỉ vụ án là công cụ pháp lý quan trọng trong giai đoạn truy tố, vừa bảo vệ quyền lợi hợp pháp của bị can, bị cáo và các bên liên quan, vừa duy trì tính hợp pháp và minh bạch của quá trình tố tụng hình sự. Việc lập quyết định tạm đình chỉ phải tuân thủ các quy định tại Điều 247 và Điều 132 BLTTHS 2015, đảm bảo đầy đủ căn cứ pháp lý, phạm vi áp dụng rõ ràng và xử lý đúng đắn các biện pháp ngăn chặn. Khi nguyên nhân dẫn đến tạm đình chỉ được khắc phục, vụ án sẽ được phục hồi, tiếp tục giải quyết một cách công bằng, khách quan, đảm bảo quyền và nghĩa vụ hợp pháp của tất cả các bên tham gia tố tụng. Chế định này vừa thể hiện tính nhân đạo, vừa góp phần nâng cao hiệu quả và chất lượng của công tác truy tố trong tố tụng hình sự.

Cảm ơn quý khách đã gửi yêu cầu đến Công ty Luật Minh Khuê, trên đây là nội dung tư vấn của Công ty, mọi nội dung còn nhầm lẫn, chưa hiểu , còn vấn đề mà quý khách hang còn chưa rõ xin vui lòng liên hệ đến tổng đài của Công ty Luật Minh Khuê 1900.6162 hoặc vui lòng gửi tin nhắn đến email lienhe@luatminhkhue.vn để được giải đáp thắc mắc.

Trân trọng./.

Bộ phận tư vấn pháp luật hình sự - Công ty luật Minh Khuê