Xây dựng nhà trên hành lang an toàn đường bộ có vi phạm không?

Thực tế cho thấy, tình trạng xây dựng lấn chiếm hành lang an toàn đường bộ đang diễn ra ở nhiều nơi – từ nông thôn đến thành thị – gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến trật tự an toàn giao thông, cản trở tầm nhìn của người điều khiển phương tiện, làm hư hại kết cấu hạ tầng đường bộ và tiềm ẩn nguy cơ cao dẫn đến tai nạn giao thông. 

Từ góc độ pháp lý, hành vi xây dựng lấn chiếm hành lang giao thông còn xâm phạm đến quyền quản lý nhà nước đối với đất công, đi ngược lại các nguyên tắc bảo vệ kết cấu hạ tầng giao thông, vi phạm các quy chuẩn kỹ thuật và ảnh hưởng đến an toàn của cộng đồng. Bên cạnh đó, nó còn làm phát sinh nhiều hệ lụy trong công tác quy hoạch, mở rộng đường, hoặc đầu tư công trình giao thông trong tương lai – gây tốn kém cho ngân sách nhà nước khi phải giải phóng mặt bằng hoặc khôi phục hiện trạng.

1. Hành lang an toàn đường bộ là gì? Định nghĩa và tầm quan trọng pháp lý

Theo quy định tại Luật Đường bộ 2024 (số 35/2024/QH15), hành lang an toàn đường bộ là một phần nằm trong phạm vi bảo vệ kết cấu hạ tầng đường bộ. Đây là khu vực đất được xác định cụ thể nhằm phục vụ cho an toàn giao thông và bảo vệ công trình đường bộ.

Giới hạn cụ thể của hành lang an toàn giao thông đường bộ (HLATĐB) được quy định chi tiết tại Nghị định 165/2024/NĐ-CP (có hiệu lực từ 01/01/2025), dựa trên cấp kỹ thuật của tuyến đường. Đối với đường ngoài đô thị, phạm vi HLATĐB được tính từ mép ngoài phần đất để bảo vệ, bảo trì đường bộ trở ra mỗi bên. Việc giới hạn HLATĐB tạo ra một rủi ro quy hoạch. Nếu tuyến đường được nâng cấp kỹ thuật, phạm vi HLATĐB có thể mở rộng theo quy định kỹ thuật mới. Các công trình trước đây nằm ngoài phạm vi an toàn có thể đột ngột rơi vào tình trạng vi phạm, buộc chủ sở hữu phải đối diện với việc tháo dỡ.

 Dưới đây là tiêu chí xác định phạm vi HLATĐB:

2. Xây dựng nhà trên hành lang an toàn gia thông đường bộ có vi phạm không?

Việc xây dựng nhà ở trong phạm vi hành lang an toàn đường bộ là hành vi bất hợp pháp vì nó vi phạm trực tiếp quy định của Luật Đường bộ 2024 và Nghị định 165/2024/NĐ-CP. Đất dành cho đường bộ, bao gồm HLATĐB, chỉ được sử dụng để xây dựng công trình đường bộ và phục vụ cho mục đích an toàn giao thông, trừ một số công trình thiết yếu được phép xây dựng theo quy định.

2.1. Cấm tuyệt đối 

Căn cứ pháp lý cốt lõi là Luật Đường bộ 2024 (có hiệu lực từ 01/01/2025). Việc xây dựng nhà ở kiên cố được xem là hình thức chiếm dụng lâu dài, gây cản trở nghiêm trọng nhất đối với chức năng bảo vệ an toàn giao thông.

Pháp luật quy định nghiêm cấm hành vi "Chiếm dụng đất của đường bộ hoặc đất hành lang an toàn đường bộ để xây dựng nhà ở". Do hành vi này bị cấm tuyệt đối theo luật chuyên ngành về giao thông, không một cơ quan nhà nước có thẩm quyền nào được phép cấp Giấy phép xây dựng (GPXD) cho nhà ở kiên cố nằm hoàn toàn trong phạm vi HLATĐB. Nếu công trình xây dựng nhà ở có được cấp GPXD nhưng lại vi phạm ranh giới HLATĐB, giấy phép đó sẽ bị coi là cấp sai quy định, và công trình vẫn sẽ phải đối mặt với nguy cơ tháo dỡ.

2.2. Xử phạt vi phạm 

Kể từ ngày 01/01/2025, việc xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực trật tự, an toàn giao thông đường bộ sẽ được điều chỉnh bởi Nghị định 168/2024/NĐ-CP (thay thế Nghị định 100/2019/NĐ-CP). Hành vi chiếm dụng đất HLATĐB để xây dựng nhà ở là một trong những hành vi bị xử phạt nghiêm khắc nhất. Cụ thể:

- Mức phạt tiền:

• Đối với cá nhân: Phạt tiền từ 15.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng.
• Đối với tổ chức: Phạt tiền từ 30.000.000 đồng đến 40.000.000 đồng (gấp đôi mức phạt cá nhân).
• Biện pháp khắc phục hậu quả: Cá nhân, tổ chức vi phạm còn bị áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả bắt buộc là buộc tháo dỡ công trình, phần công trình xây dựng trái phép và khôi phục lại hiện trạng ban đầu của đất.

Rủi ro tài chính tối đa bao gồm việc mất trắng toàn bộ chi phí xây dựng, cộng thêm chi phí tháo dỡ công trình và mức phạt hành chính. Lệnh tháo dỡ này là bắt buộc, thể hiện tính nghiêm minh của pháp luật đối với hạ tầng công cộng.

Khung xử phạt và biện pháp khắc phục hậu quả (Tham chiếu Nghị định 168/2024/NĐ-CP) thể hiện trong bảng dưới đây:

3. Một số thắc mắc của người dân 

Việc chuyển từ phân tích chế tài sang hướng dẫn thực tế là điều cần thiết để giúp người dân chủ động thẩm định pháp lý và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình. Nguyên tắc hàng đầu là phải xác định chính xác ranh giới sử dụng đất và tuân thủ các quy định về an toàn giao thông trước khi thực hiện bất kỳ hoạt động xây dựng hoặc đầu tư nào.

3.1. Làm thế nào để biết đất có nằm trong hành lang an toàn đường bộ không?

Để tránh rủi ro vi phạm không đáng có, người dân cần thực hiện quy trình thẩm định pháp lý đất đai theo các bước cụ thể:

• Bước 1: Kiểm tra Giấy chứng nhận Quyền sử dụng đất (Sổ đỏ): Kiểm tra mục "Hạn chế quyền sử dụng đất" trên sổ đỏ. Theo quy định, nếu thửa đất nằm trong quy hoạch hành lang an toàn giao thông, thông tin về hạn chế này phải được ghi rõ trên sổ đỏ theo quy định.
• Bước 2: Liên hệ cơ quan chức năng có thẩm quyền: Liên hệ Phòng Tài nguyên và Môi trường cấp huyện hoặc Văn phòng Đăng ký đất đai để yêu cầu cung cấp thông tin quy hoạch chi tiết bằng văn bản. Đây là nguồn thông tin chính thức và có giá trị pháp lý cao nhất, giúp người dân nắm bắt được ranh giới chính xác của HLATĐB áp dụng cho khu vực đất của mình.
• Bước 3: Tra cứu bản đồ quy hoạch công khai: Tra cứu bản đồ quy hoạch chi tiết tại Ủy ban nhân dân cấp xã, cấp huyện hoặc các cổng thông tin quy hoạch trực tuyến (nếu có). Việc tra cứu bản đồ giúp đối chiếu vị trí thửa đất với các mốc giới an toàn đường bộ và chỉ giới xây dựng.

Thẩm định dự án xây dựng cần phải bắt đầu bằng việc xác minh không nằm trong HLATĐB. Bỏ qua bước này là một sai sót nghiệp vụ nghiêm trọng, dẫn đến nguy cơ tài chính không thể cứu vãn nếu công trình bị buộc tháo dỡ.

3.2. Đất trong hành lang an toàn đường bộ có được bồi thường không?

Nguyên tắc bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất để xây dựng công trình giao thông được điều chỉnh theo Luật Đất đai 2024 (số 31/2024/QH15).

Nếu người đang sử dụng đất đã được Nhà nước công nhận quyền sử dụng đất hợp pháp (có sổ đỏ) và đất đó nằm trong HLATĐB chưa bị thu hồi, họ vẫn được tiếp tục sử dụng đất theo đúng mục đích đã được xác định. Khi Nhà nước thu hồi đất, người sử dụng đất hợp pháp sẽ được bồi thường về đất theo quy định của Luật Đất đai 2024.

Theo Điều 105 Luật Đất đai 2024, Nhà nước quy định rõ các trường hợp không được bồi thường tài sản gắn liền với đất khi thu hồi đất, trong đó bao gồm các trường hợp: Tài sản gắn liền với đất được tạo lập trái quy định của pháp luật.

Việc xây dựng nhà ở kiên cố trong HLATĐB mà không tuân thủ các điều kiện an toàn giao thông, dù đất có sổ đỏ, vẫn bị coi là "tài sản tạo lập trái quy định pháp luật" theo Luật Đất đai 2024, do đã vi phạm Luật Đường bộ 2024. Do đó, người dân sẽ được bồi thường giá trị quyền sử dụng đất, nhưng sẽ mất trắng toàn bộ chi phí xây dựng và phải chịu thêm chi phí tháo dỡ ngôi nhà.

Nguyên tắc bồi thường đất và tài sản trong hành lang an toàn đường bộ (Tham chiếu Luật Đất đai 2024) thể hiện trong bảng dưới đây:

3.3. Tận dụng đất hợp pháp trong hành lang an toàn đường bộ

Đối với những người dân có quyền sử dụng đất hợp pháp nằm trong quy hoạch HLATĐB nhưng chưa bị Nhà nước thu hồi, Luật Đường bộ 2024 (Điều 16) cho phép tiếp tục sử dụng đất nhưng phải tuân thủ nghiêm ngặt các điều kiện an toàn giao thông. Các điều kiện sử dụng đất được quy định tại Luật Đường bộ 2024 và Nghị định 165/2024/NĐ-CP bao gồm:

• Bảo đảm an toàn công trình đường bộ và công trình khác trong hành lang an toàn.
• Không che lấp báo hiệu đường bộ, không ảnh hưởng đến tầm nhìn xe chạy, bảo đảm trật tự, an toàn giao thông đường bộ.
• Bảo vệ cảnh quan, môi trường theo quy định của pháp luật.

Người dân được khuyến khích sử dụng đất cho các mục đích không cố định, không ảnh hưởng đến tầm nhìn và kết cấu đường bộ, như trồng trọt, canh tác cây ngắn ngày. Mọi hoạt động xây dựng hoặc thay đổi mục đích sử dụng đất, dù là tạm thời, đều cần có văn bản đồng ý chính thức của cơ quan quản lý đường bộ có thẩm quyền.

Kết luận 

Việc xây dựng nhà ở trên hành lang an toàn đường bộ là hành vi vi phạm pháp luật rõ ràng, bị cấm tuyệt đối theo Luật Đường bộ 2024 và cấu thành rủi ro tài chính không thể chấp nhận được. Kết luận của báo cáo nhấn mạnh hai hệ quả pháp lý không thể đảo ngược: Thứ nhất, dù có sổ đỏ, mọi công trình xây dựng kiên cố hoặc tạm thời trong HLATĐB đều bị coi là tạo lập tài sản trái quy định. Thứ hai, hậu quả trực tiếp là lệnh buộc tháo dỡ công trình vi phạm (theo Nghị định 168/2024/NĐ-CP), khiến cá nhân mất trắng toàn bộ chi phí đầu tư. Đồng thời, theo nguyên tắc của Luật Đất đai 2024, giá trị công trình xây dựng trái phép sẽ không được bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất. Do đó, việc tuân thủ nghiêm ngặt quy trình thẩm định pháp lý ranh giới HLATĐB là bắt buộc và là biện pháp duy nhất để bảo vệ tài sản và tránh khỏi các chế tài nghiêm khắc của pháp luật hiện hành.

Mọi vướng mắc bạn vui lòng trao đổi trực tiếp với bộ phận luật sư tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài 24/7 gọi số: 1900.6162 hoặc gửi qua email: Tư vấn pháp luật qua Email để nhận được sự tư vấn, hỗ trợ từ Luật Minh Khuê. Rất mong nhận được sự hợp tác! Trân trọng./.