Xin nhận tử thi, tro cốt và hài cốt của người bị thi hành án tử hình thực hiện như thế nào?

Trong khuôn khổ pháp luật hình sự và thi hành án của Việt Nam, việc thi hành án tử hình là một quyết định pháp lý nghiêm khắc và cuối cùng. Tuy nhiên, nguyên tắc nhân đạo của Nhà nước vẫn được thể hiện rõ ràng trong việc giải quyết hậu sự, cụ thể là quyền của thân nhân người bị thi hành án được nhận lại di hài để mai táng. Điều 83 của Luật Thi hành án hình sự 2019 sửa đổi, bổ sung 2025 là quy định then chốt, phác thảo một quy trình hành chính có tính chất đặc thù và vô cùng nhạy cảm. Quy định này không chỉ là thủ tục pháp lý mà còn là sự cân bằng phức tạp giữa việc tôn trọng quyền nhân thân của người đã chết, đáp ứng nguyện vọng chính đáng của gia đình, và đồng thời duy trì sự kiểm soát chặt chẽ của Nhà nước đối với các vấn đề an ninh, trật tự công cộng và vệ sinh môi trường.

Toàn bộ quy trình từ thông báo, nộp đơn, xét duyệt cho đến việc giao nhận tử thi đều được ấn định bằng các mốc thời gian pháp định cực kỳ khẩn trương (như 3 ngày làm việc để nộp đơn và 24 giờ để giao nhận), và đặc biệt nhấn mạnh nguyên tắc tự chịu chi phí và cam kết an ninh của thân nhân khi thực hiện quyền này. Phân tích chi tiết dưới đây sẽ làm rõ từng bước trong quy trình xử lý tử thi, tro cốt và hài cốt, bao gồm các ràng buộc về thời gian, thẩm quyền quyết định, và các yêu cầu kỹ thuật bắt buộc theo pháp luật hiện hành.

1. Cơ sở pháp lý và quy trình xin nhận tử thi

Căn cứ Điều 83 trong Luật Thi hành án hình sự 2019 sửa đổi, bổ sung 2025, thiết lập một quy trình hành chính nghiêm ngặt để giải quyết yêu cầu nhận tử thi, tro cốt và hài cốt. Quy định này thể hiện sự cân bằng pháp lý tinh tế giữa việc tôn trọng quyền nhân thân của người đã chết (nhân đạo, cho phép thân nhân thực hiện nghi thức mai táng) và yêu cầu quản lý nhà nước tuyệt đối về an ninh, trật tự, vệ sinh môi trường.

Việc thực hiện Điều 83 không thể tách rời khỏi các văn bản dưới luật hướng dẫn chi tiết về các khía cạnh kỹ thuật và tài chính. Cụ thể, các thủ tục liên quan đến vệ sinh môi trường trong mai táng, hỏa táng phải tuân thủ nghiêm ngặt các tiêu chuẩn kỹ thuật của Bộ Y tế, được quy định tại Thông tư 21/2021/TT-BYT. Đồng thời, các quy định về chi phí mai táng đối với người bị THA tử hình được quy định chi tiết tại Nghị định 43/2020/NĐ-CP.

2. Xin nhận tử thi, tro cốt và hài cốt của người bị thi hành án tử hình thực hiện như thế nào? ​

2.1. Giai đoạn thông báo và tính khẩn trương 

Trong thời hạn 03 ngày làm việc kể từ ngày ra quyết định THA tử hình, Chánh án Tòa án có trách nhiệm thông báo bằng văn bản cho thân nhân hoặc người đại diện của người bị THA biết về quyền làm đơn xin nhận tử thi (khoản 1 Điều 83 LTHAHS).

Mốc thời gian 03 ngày này là một yêu cầu về tốc độ hành chính, thể hiện sự cần thiết phải xử lý dứt điểm các thủ tục hành chính liên quan đến án tử hình một cách nhanh chóng. Việc thông báo kịp thời đảm bảo rằng thân nhân có đủ thời gian (mặc dù rất ngắn) để chuẩn bị các thủ tục cần thiết mà không làm chậm trễ quá trình thi hành án chung.

Thân nhân hoặc người đại diện phải có phản ứng cực kỳ nhanh chóng. Kể từ ngày nhận được thông báo, thân nhân chỉ có 03 ngày làm việc để soạn và gửi đơn xin nhận tử thi về mai táng cho Chánh án Tòa án đã ra thông báo. Việc bỏ lỡ thời hạn nghiêm ngặt này có thể dẫn đến việc thân nhân mất quyền được xem xét nhận tử thi.

Đơn xin nhận tử thi phải là một văn bản cam kết pháp lý cao, không chỉ đơn thuần là một yêu cầu. Đơn phải ghi rõ họ, tên, địa chỉ người nhận tử thi, quan hệ với người bị thi hành án, và quan trọng nhất là các cam kết đa chiều:

Yêu cầu về cam kết và chi phí: Thân nhân phải cam kết bảo đảm yêu cầu về an ninh, trật tự, vệ sinh môi trường và tự chịu chi phí. Những cam kết này là điều kiện tiên quyết:

• Cam kết an ninh, trật tự và vệ sinh môi trường: Yêu cầu này nhằm kiểm soát rủi ro xã hội và sức khỏe cộng đồng. Việc mai táng phải tuân thủ các quy tắc vệ sinh theo pháp luật hiện hành, đặc biệt là Thông tư 21/2021/TT-BYT, nhằm đảm bảo không phát sinh các vấn đề về môi trường.
• Cam kết tự chịu chi phí: Khi thân nhân được phép nhận tử thi, họ phải tự chịu toàn bộ chi phí mai táng. Điều này khẳng định nguyên tắc chuyển gánh nặng chi phí sang gia đình khi họ thực hiện quyền này, đối lập với việc Nhà nước sẽ chi trả các chi phí cơ bản (quan tài, quần áo, vải liệm, vật tư vệ sinh) nếu cơ quan thi hành án tự tổ chức mai táng.

Đơn xin nhận tử thi bắt buộc phải có xác nhận của Ủy ban nhân dân cấp xã nơi cư trú của người nhận. Đối với trường hợp người bị THA tử hình là người nước ngoài, đơn phải có xác nhận của cơ quan có thẩm quyền hoặc cơ quan đại diện của nước mà người đó mang quốc tịch và phải được dịch sang tiếng Việt. Yêu cầu xác nhận này đảm bảo tính chính danh và sự thẩm tra về tư cách pháp lý của người làm đơn trước cơ quan tư pháp. Các mẫu đơn này phải tuân thủ các biểu mẫu do cơ quan có thẩm quyền ban hành (ví dụ: các mẫu đơn xin nhận tử thi/hài cốt/tro cốt theo Nghị định 65/2020/NĐ-CP hoặc mẫu đơn xin nhận tử thi theo Nghị định 43/2020/NĐ-CP).

2.2 Thẩm quyền quyết định và cơ chế kiểm soát an ninh tối cao

a. Thẩm quyền quyết định của tòa án (khoản 2 Điều 83 LTHAHS)

Chánh án Tòa án đã ra quyết định THA tử hình có thẩm quyền xem xét và quyết định chấp nhận hay không chấp nhận đơn xin nhận tử thi. Thời hạn phản hồi là 03 ngày làm việc kể từ ngày nhận được đơn. Quyết định phải được thông báo bằng văn bản.

Nếu Tòa án không chấp nhận, phải nêu rõ lý do. Quyết định từ chối thường dựa trên đánh giá rủi ro về khả năng thân nhân không thể đảm bảo an ninh, trật tự (ví dụ: lo ngại tang lễ có thể bị lợi dụng để gây rối, hoặc không đáp ứng các điều kiện nghiêm ngặt về cam kết chi phí/vệ sinh). Việc yêu cầu minh bạch hóa lý do từ chối đảm bảo tính hành chính công khai trong quá trình xử lý.

b. Cơ chế phối hợp chiến lược (khoản 3 Điều 83 LTHAHS)

Để đảm bảo sự phối hợp nhịp nhàng giữa cơ quan ra quyết định (Tòa án) và cơ quan thực thi (Thi hành án hình sự), Chánh án Tòa án phải thông báo bằng văn bản cho cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp tỉnh hoặc cơ quan thi hành án hình sự cấp quân khu trước 03 ngày làm việc khi thi hành án.

Thông báo này cho phép cơ quan thực thi có đủ thời gian chuẩn bị hậu cần, bao gồm việc sẵn sàng tổ chức công tác giao nhận nếu đơn đã được chấp nhận, hoặc chuẩn bị phương án tổ chức việc mai táng do Nhà nước chi trả nếu đơn không được chấp nhận hoặc không được nộp.

c. Quyền lực phủ quyết của hội đồng thi hành án (khoản 4 Điều 83 LTHAHS)

Đây là điều khoản then chốt thể hiện sự ưu tiên tuyệt đối của yếu tố an ninh quốc gia và trật tự công cộng trong quá trình thi hành án tử hình.

Ngay cả khi Chánh án Tòa án đã chấp nhận cho thân nhân nhận tử thi, Hội đồng thi hành án tử hình – cơ quan trực tiếp triển khai việc thi hành án – vẫn có quyền quyết định không cho nhận tử thi nếu xét thấy việc cho nhận đó "không bảo đảm an ninh, trật tự" trong quá trình triển khai thi hành án.

Điều này cho thấy việc chấp thuận ban đầu từ Tòa án là một chấp thuận có điều kiện. Tính hợp pháp của việc nhận tử thi phụ thuộc vào môi trường an ninh tại thời điểm thực hiện. Quyết định phủ quyết này là một cơ chế kiểm soát an ninh phút cuối, cho phép Hội đồng Thi hành án phản ứng tức thời với mọi rủi ro an ninh tiềm ẩn có thể phát sinh trước hoặc trong khi thi hành án.

Khi Hội đồng THA quyết định không cho nhận, cơ quan THA hình sự Công an cấp tỉnh hoặc cấp quân khu phải ngay lập tức tiếp quản việc tổ chức mai táng và có trách nhiệm thông báo bằng văn bản về quyết định này cho thân nhân người đã bị thi hành án.

2.3. Thủ tục giao/nhận tử thi và gánh nặng tài chính

a. Thủ tục giao nhận tử thi và thời hạn cực kỳ khẩn cấp (khoản 5 Điều 83 LTHAHS)

Trách nhiệm tổ chức giao nhận tử thi thuộc về Cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp tỉnh hoặc cấp quân khu. Cơ quan này có trách nhiệm thông báo cho người có đơn đề nghị ngay sau khi thi hành án.

Quy trình giao nhận phải tuân thủ một thời hạn pháp định cực kỳ khẩn cấp: Việc giao, nhận tử thi phải được thực hiện trong thời hạn 24 giờ kể từ khi thông báo cho người nhận.

Thời hạn 24 giờ là vô cùng ngắn, tạo ra áp lực và cảm xúc lớn lên thân nhân, yêu cầu họ phải tổ chức việc mai táng hoặc xử lý di hài trong khung thời gian eo hẹp. Thời hạn này phản ánh sự mong muốn của Nhà nước trong việc hoàn tất quy trình xử lý di hài một cách nhanh chóng và kín đáo, giảm thiểu tối đa nguy cơ kéo dài thời gian thi hành án hoặc rủi ro an ninh, trật tự sau đó.

Việc giao, nhận tử thi bắt buộc phải được lập thành văn bản, có đầy đủ chữ ký của bên giao và bên nhận.

b. Xử lý trường hợp không nhận tử thi

Nếu hết thời hạn 24 giờ kể từ khi thông báo mà người có đơn đề nghị không đến nhận tử thi, quyền nhận tử thi sẽ tự động bị tước bỏ.

Trong trường hợp này, Cơ quan thi hành án hình sự có trách nhiệm tiến hành tổ chức mai táng. Chi phí mai táng do Nhà nước chi trả theo Nghị định 43/2020/NĐ-CP, bao gồm các vật phẩm cơ bản như: 01 quan tài bằng gỗ, 01 bộ quần áo, 04 mét vải liệm, hương, nến, rượu, cồn để làm vệ sinh khi liệm tử thi và các chi phí mai táng khác.

2.4. Giải quyết việc xin nhận tro cốt 

Căn cứ khoản 6 Điều 2 LTHAHS 2019 sửa đổi, bổ sung 2025 "Trường hợp thân nhân hoặc người đại diện của người bị thi hành án tử hình muốn nhận tro cốt của người bị thi hành án và tự chịu chi phí hỏa táng thì cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp tỉnh, cơ quan thi hành án hình sự cấp quân khu bàn giao tử thi và hỗ trợ đưa tử thi về nơi hỏa táng."

Mặc dù thân nhân phải tự chịu chi phí tài chính cho việc hỏa táng, Cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp tỉnh/Quân khu vẫn có trách nhiệm bàn giao tử thi và hỗ trợ đưa tử thi về nơi hỏa táng. Sự khác biệt này cho thấy sự linh hoạt về mặt nhân đạo trong việc tạo điều kiện cho các nghi thức văn hóa hoặc tôn giáo (hỏa táng), trong khi vẫn duy trì nguyên tắc tự chịu trách nhiệm về chi phí.

3. Quy trình xin nhận hài cốt sau thi hành án

a. Điều kiện và ý nghĩa của mốc thời gian 03 năm (khoản 7 Điều 83 LTHAHS)

Quy trình xin nhận hài cốt chỉ áp dụng trong trường hợp cơ quan thi hành án hình sự đã tổ chức mai táng người bị THA tử hình. Thân nhân hoặc người đại diện của người đã bị thi hành án chỉ được làm đơn đề nghị xin nhận hài cốt sau 03 năm kể từ ngày thi hành án.

Mốc thời gian 03 năm là một khoảng thời gian được xác định để đảm bảo ổn định xã hội sau vụ án và giảm thiểu các rủi ro an ninh liên quan. Đồng thời, khoảng thời gian này cũng phù hợp với tập quán văn hóa Việt Nam về việc cải táng (bốc mộ) sau khi thân xác đã phân hủy.

 b. Thủ tục và yêu cầu đặc thù của đơn nhận hài cốt 

Đơn đề nghị nhận hài cốt phải được gửi cho cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp tỉnh/Quân khu nơi đã thi hành án.

Nội dung đơn phải tuân thủ các yêu cầu nghiêm ngặt tương tự như đơn nhận tử thi, bao gồm: ghi rõ họ, tên, địa chỉ người nhận hài cốt; quan hệ với người đã bị thi hành án; và cam kết bảo đảm yêu cầu về an ninh, trật tự, vệ sinh môi trường, cũng như tự chịu chi phí. Đơn phải có xác nhận của Ủy ban nhân dân cấp xã nơi cư trú hoặc cơ quan đại diện nước ngoài.

Về mặt hành chính, việc thực hiện thủ tục này yêu cầu sử dụng biểu mẫu chuyên biệt, ví dụ Mẫu số 03 ban hành kèm theo Thông tư liên tịch 02/2020/TTLT-BCA-BQP-BYT-BNG-TANDTC-VKSNDTC. Mẫu đơn này được thiết kế để giải quyết nhiều trường hợp đề nghị khác nhau như nhận hài cốt về mai táng, xin thay đổi địa điểm mai táng, hoặc đơn của cơ quan ngoại giao xin nhận hài cốt cho công dân nước ngoài.

 c. Thời hạn giải quyết 

Cơ quan thi hành án hình sự có thời hạn 07 ngày kể từ ngày nhận được đơn để xem xét giải quyết. Thời hạn 07 ngày này dài hơn đáng kể so với thời hạn giải quyết đơn xin nhận tử thi (3 ngày) hoặc thời hạn giao nhận tử thi (24 giờ). Điều này phản ánh tính chất ít khẩn cấp hơn của thủ tục nhận hài cốt, cho phép cơ quan THA có đủ thời gian để thực hiện các công tác xác minh, thủ tục hành chính, và lập kế hoạch khai quật (nếu cần) trước khi bàn giao hài cốt.

4. Kết luận

Điều 83 của Luật Thi hành án hình sự thiết lập một quy trình hành chính chặt chẽ, thể hiện sự cân bằng giữa tính nhân đạo và yêu cầu kiểm soát an ninh, trật tự công cộng tuyệt đối. Theo quy định này, thân nhân của người bị thi hành án tử hình có quyền làm đơn xin nhận tử thi, tro cốt hoặc hài cốt, nhưng quyền này là có điều kiện: Tòa án phải thông báo cho thân nhân trong vòng 03 ngày làm việc kể từ ngày ra quyết định THA, và thân nhân phải phản hồi bằng đơn xin nhận trong vòng 03 ngày làm việc sau đó. Việc chấp thuận cho nhận tử thi có thể bị Hội đồng Thi hành án phủ quyết vào phút chót nếu xét thấy không đảm bảo an ninh, trật tự. Đặc biệt, việc giao nhận tử thi phải được hoàn tất trong thời hạn khẩn cấp 24 giờ kể từ khi thông báo, và thân nhân phải cam kết tự chịu toàn bộ chi phí mai táng, hỏa táng, đồng thời đảm bảo các yêu cầu nghiêm ngặt về vệ sinh môi trường. Đối với hài cốt, thân nhân chỉ có thể làm đơn đề nghị sau 03 năm kể từ ngày thi hành án. Tóm lại, Điều 83 là một cơ chế kiểm soát đa tầng, ưu tiên an ninh và áp đặt gánh nặng trách nhiệm, chi phí lớn lên thân nhân trong một khung thời gian hành chính cực kỳ giới hạn.

Trường hợp có điều còn thắc mắc, chưa rõ ràng hoặc thông tin nêu trong bản tư vấn khiến quý khách chưa hiểu hết vấn đề, rất mong nhận được phản ánh của quý khách tới địa chỉ email: Tư vấn pháp luật hình sự miễn phí qua Email hoặc tổng đài tư vấn trực tuyến 1900.6162. Chúng tôi sẵn sàng giải đáp. Trân trọng./.