Bảo hiểm xã hội 2026: Tiếp tục dùng lương cơ sở 2,34 triệu làm mức tham chiếu?

Sự chuyển đổi mang tính bước ngoặt trong chính sách an sinh xã hội tại Việt Nam được đánh dấu bằng sự ra đời và thực thi của Luật Bảo hiểm xã hội (BHXH) năm 2024, chính thức có hiệu lực từ ngày 01/7/2025. Giai đoạn 2025 - 2026 không chỉ đơn thuần là thời kỳ chuyển giao giữa hai đạo luật mà còn là giai đoạn thực hiện cuộc cách mạng về tiền lương và các tham số tính toán chế độ an sinh. Trong bối cảnh mức lương cơ sở truyền thống sẽ bị bãi bỏ để thay thế bằng "mức tham chiếu", cộng đồng người lao động và doanh nghiệp đang đứng trước nhiều câu hỏi về sự tồn tại của con số 2,34 triệu đồng trong năm 2026 cũng như các hệ lụy pháp lý đi kèm.

1. Mức tham chiếu BHXH là gì và tại sao thay thế lương cơ sở từ 2025 - 2026?

Định nghĩa về "mức tham chiếu" theo Điều 7 Luật Bảo hiểm xã hội số 41/2024/QH15 là một thực thể pháp lý mới, được hiểu là khoản tiền do Chính phủ quyết định dùng để tính mức đóng và mức hưởng một số chế độ bảo hiểm xã hội. Đây không phải là một sự thay đổi thuần túy về thuật ngữ mà là một sự thay đổi về bản chất trong cách tiếp cận quản trị hệ thống an sinh xã hội.

Trong suốt nhiều thập kỷ, "mức lương cơ sở" đóng vai trò là trục tọa độ duy nhất cho toàn bộ các tính toán về tiền lương khu vực công, trợ cấp xã hội và mức đóng BHXH. Tuy nhiên, sự phụ thuộc quá mức vào lương cơ sở đã tạo ra những rào cản trong việc cải cách tiền lương theo Nghị quyết 27-NQ/TW. Khi thực hiện trả lương theo vị trí việc làm, bảng lương của cán bộ, công chức sẽ được quy định bằng số tiền cụ thể, dẫn đến việc mức lương cơ sở không còn căn cứ để tồn tại. Nếu không có một đơn vị thay thế, hệ thống BHXH sẽ mất đi "neo số" để tính toán các khoản trợ cấp.

Việc giới thiệu mức tham chiếu cho phép tách rời hệ thống an sinh khỏi những biến động trực tiếp của hệ thống tiền lương khu vực công. Điều này mang lại sự linh hoạt cho Chính phủ trong việc điều chỉnh quyền lợi của người nghỉ hưu và các đối tượng hưởng trợ cấp mà không cần phải thực hiện một đợt cải cách tiền lương toàn diện cho toàn bộ đội ngũ cán bộ, công chức. Hơn nữa, mức tham chiếu được thiết kế để điều chỉnh dựa trên các chỉ số kinh tế khách quan như chỉ số giá tiêu dùng (CPI) và tăng trưởng kinh tế, đảm bảo rằng giá trị thực tế của các khoản trợ cấp không bị xói mòn bởi lạm phát.

Mức tham chiếu đóng vai trò là "máy điều chỉnh" cho hệ thống bảo hiểm, giúp Nhà nước kiểm soát được tính bền vững tài chính của quỹ BHXH đồng thời bảo vệ quyền lợi của người lao động trong bối cảnh nền kinh tế có nhiều biến động. Việc bãi bỏ lương cơ sở để chuyển sang mức tham chiếu từ ngày 01/7/2025 là một bước đi tất yếu để đồng bộ hóa với lộ trình cải cách tiền lương vị trí việc làm.

2. Căn cứ pháp lý nào quy định mức tham chiếu 2,34 triệu đồng cho năm 2026?

Sự tồn tại của con số 2,34 triệu đồng trong năm 2026 được xác lập dựa trên một hệ thống văn bản pháp luật chuyển tiếp chặt chẽ. Theo Nghị định 73/2024/NĐ-CP, từ ngày 01/7/2024, mức lương cơ sở đã được nâng lên 2,34 triệu đồng/tháng. Đây chính là con số nền tảng để chuyển đổi sang mức tham chiếu.

Khoản 13 Điều 141 Luật Bảo hiểm xã hội 2024 quy định rằng khi chưa bãi bỏ mức lương cơ sở thì mức tham chiếu bằng mức lương cơ sở. Đặc biệt, tại thời điểm mức lương cơ sở chính thức bị bãi bỏ, mức tham chiếu không được thấp hơn mức lương cơ sở đó. Điều này đồng nghĩa với việc 2,34 triệu đồng là "sàn cứng" cho mức tham chiếu thời điểm đầu năm 2026.

Phân tích lộ trình thực thi chính sách trong năm 2026 cho thấy có sự phân tách thành hai giai đoạn dựa trên các Nghị quyết của Quốc hội và chỉ đạo của Chính phủ :

• Giai đoạn từ tháng 1 đến hết tháng 2 năm 2026: Mức tham chiếu 2,34 triệu đồng tiếp tục được áp dụng chính thức. Đây là giai đoạn duy trì các tham số hiện hành theo Nghị định 73/2024/NĐ-CP trong khi các cơ quan chức năng hoàn thiện phương án điều chỉnh mới.
• Giai đoạn từ tháng 3 năm 2026 trở đi: Chính phủ đã giao Bộ Nội vụ chủ trì thực hiện việc điều chỉnh mức lương cơ sở và mức tham chiếu theo Công văn số 38/TTg-QHĐP ban hành ngày 09/01/2026. Việc điều chỉnh này dựa trên Nghị quyết 265/2025/QH15 và Kết luận 206 của Bộ Chính trị.

Sự hỗ trợ về mặt tài chính cho việc điều chỉnh mức tham chiếu trong năm 2026 được đảm bảo thông qua hai nghị quyết quan trọng của Quốc hội :

• Nghị quyết 245/2025/QH15: Cho phép sử dụng nguồn tích lũy cải cách tiền lương của ngân sách Trung ương và địa phương để điều chỉnh lương hưu và trợ cấp BHXH.
• Nghị quyết 246/2025/QH15: Xác định nguồn lực phân bổ ngân sách Trung ương năm 2026 để thực hiện điều chỉnh tiền lương và lương hưu.

Như vậy, con số 2,34 triệu đồng trong năm 2026 không phải là bất biến mà là một tham số chờ điều chỉnh. Sự linh hoạt của mức tham chiếu cho phép Chính phủ có thể tăng con số này vượt qua ngưỡng 2,34 triệu đồng vào thời điểm tháng 3/2026 nếu các chỉ số kinh tế vĩ mô cho phép.

3. Cách tính mức đóng BHXH tối đa và tối thiểu năm 2026 dựa trên con số 2,34 triệu

Việc xác định mức đóng BHXH trong năm 2026 đòi hỏi người lao động và doanh nghiệp phải phân biệt rõ ràng giữa "mức tham chiếu" và "lương tối thiểu vùng", bởi hai tham số này điều chỉnh các nhóm đối tượng và giới hạn khác nhau.

3.1. Hệ thống tỷ lệ trích đóng năm 2026

Dù tham số nền thay đổi, tỷ lệ trích đóng BHXH bắt buộc về cơ bản vẫn được duy trì ổn định theo Luật BHXH 2024. Tổng tỷ lệ đóng bảo hiểm (bao gồm BHXH, BHYT, BHTN) đối với lao động Việt Nam là 32%.

3.2. Cách tính mức đóng BHXH bắt buộc tối đa (Trần đóng)

Mức lương tháng đóng BHXH bắt buộc cao nhất bằng 20 lần mức tham chiếu tại thời điểm đóng. Với mức tham chiếu 2,34 triệu đồng, mức lương trần được tính như sau:

20 × 2.340.000 đồng = 46.800.000 đồng/tháng

Dựa trên con số này, mức đóng tối đa của các bên được xác định:

Người lao động: 8% × 46.800.000 = 3.744.000 đồng/tháng.

Người sử dụng lao động (cho quỹ hưu trí, tử tuất, ốm đau, thai sản): 17% × 46.800.000 = 7.956.000 đồng/tháng.

3.3. Cách tính mức đóng BHXH bắt buộc tối thiểu (Sàn đóng)

Sàn đóng BHXH năm 2026 có sự thay đổi quan trọng do việc tăng lương tối thiểu vùng từ ngày 01/01/2026 theo Nghị định 293/2025/NĐ-CP.

• Đối với người lao động hưởng lương từ ngân sách: Mức lương đóng thấp nhất bằng mức tham chiếu, tức là 2.340.000 đồng/tháng.
• Đối với người lao động trong doanh nghiệp: Mức lương đóng không được thấp hơn mức lương tối thiểu vùng.

3.4. Mức đóng BHXH tự nguyện năm 2026

Người tham gia BHXH tự nguyện được lựa chọn mức thu nhập làm căn cứ đóng tùy theo khả năng tài chính nhưng phải tuân thủ khung giới hạn.

• Sàn đóng: Bằng mức chuẩn hộ nghèo khu vực nông thôn là 1,5 triệu đồng/tháng. Mức đóng hằng tháng sau khi trừ hỗ trợ của Nhà nước đối với "đối tượng khác" là 264.000 đồng.
• Trần đóng: Bằng 20 lần mức tham chiếu, tức 46,8 triệu đồng/tháng. Mức đóng tối đa lên tới 10,296 triệu đồng/tháng.

Việc hiểu rõ các con số này giúp người lao động chủ động trong việc lập kế hoạch tài chính cá nhân và đảm bảo tuân thủ đúng nghĩa vụ đóng bảo hiểm theo luật định.

4. Quyền lợi lương hưu và trợ cấp BHXH một lần sẽ thay đổi ra sao trong năm 2026?

Luật Bảo hiểm xã hội 2024 mang đến những thay đổi sâu sắc về cấu trúc hưởng chế độ, đặc biệt là việc chuyển dịch từ cách tính dựa trên lương cơ sở sang mức tham chiếu.

4.1. Cải cách điều kiện và tỷ lệ hưởng lương hưu

Một trong những điểm mới nhân văn nhất của năm 2026 là người lao động chỉ cần đóng BHXH đủ 15 năm đã đủ điều kiện hưởng lương hưu khi đến tuổi nghỉ hưu, thay vì 20 năm như trước đây. Điều này mở ra cơ hội cho những người tham gia muộn hoặc có quá trình đóng gián đoạn được hưởng chế độ an sinh bền vững khi về già.

Tỷ lệ hưởng lương hưu năm 2026 được tính toán cụ thể :

• Lao động nam: Đóng đủ 15 năm tính tỷ lệ 40%, sau đó mỗi năm đóng thêm tính 1% cho đến khi đạt tối đa 75% (mốc 35 năm đóng).
• Lao động nữ: Đóng đủ 15 năm tính tỷ lệ 45%, sau đó mỗi năm đóng thêm tính 2% cho đến khi đạt tối đa 75% (mốc 30 năm đóng).

Mức lương hưu tối thiểu năm 2026 đối với cán bộ, công chức và người lao động làm việc theo HĐLĐ không xác định thời hạn sẽ được đảm bảo bằng mức tham chiếu, tức là không thấp hơn 2,34 triệu đồng/tháng (trong giai đoạn đầu năm).

4.2. Tác động của mức tham chiếu đến các khoản trợ cấp

Với việc mức tham chiếu 2,34 triệu đồng được áp dụng, giá trị các khoản trợ cấp một lần và trợ cấp ngắn hạn trong năm 2026 được thiết lập ở mức cao hơn so với giai đoạn trước năm 2024.

Đặc biệt, tiền lương đóng BHXH bắt buộc của người bắt đầu đóng trước ngày 01/01/2026 sẽ được điều chỉnh theo mức tham chiếu tại thời điểm người lao động hưởng chế độ hưu trí. Đây là một cơ chế "bảo hiểm giá trị" giúp lương hưu của người lao động không bị mất giá theo thời gian.

4.3. Trợ cấp hưu trí xã hội - Điểm mới của năm 2026

Từ năm 2026, Việt Nam bắt đầu thực hiện chế độ "trợ cấp hưu trí xã hội" cho người cao tuổi không có lương hưu. Theo Điều 21 Luật BHXH 2024, người từ đủ 75 tuổi trở lên (hoặc 70 tuổi đối với hộ nghèo, cận nghèo) sẽ được hưởng trợ cấp hàng tháng từ ngân sách nhà nước. Mức trợ cấp cơ bản là 500.000 đồng/tháng, tuy nhiên các địa phương có thể hỗ trợ thêm. Ví dụ, Hà Nội và TP.HCM dự kiến áp dụng mức 650.000 đồng/tháng từ ngày 01/01/2026.

5. Những lưu ý quan trọng cho người lao động khi lương cơ sở bị bãi bỏ hoàn toàn

Việc bãi bỏ hoàn toàn lương cơ sở là một tiến trình có lộ trình, dự kiến thực hiện toàn diện sau năm 2026 khi hệ thống vị trí việc làm đã được kiện toàn. Trong giai đoạn quá độ này, người lao động cần đặc biệt chú ý đến các thay đổi về mặt quản trị và pháp lý.

5.1. Sự chuyển đổi sang sổ bảo hiểm xã hội điện tử

Từ ngày 01/01/2026, Việt Nam chính thức triển khai cấp sổ bảo hiểm xã hội bản điện tử cho người tham gia. Sổ BHXH giấy vẫn có giá trị sử dụng nhưng người lao động nên chủ động đăng ký và sử dụng ứng dụng VssID để theo dõi quá trình đóng nộp. Việc này giúp minh bạch hóa các tham số đóng dựa trên mức tham chiếu mới, tránh các sai sót khi doanh nghiệp thực hiện điều chỉnh lương đóng bảo hiểm.

5.2. Mở rộng đối tượng tham gia bắt buộc

Luật BHXH 2024 mở rộng diện bao phủ đến nhiều nhóm đối tượng mới trong năm 2026 :

• Chủ hộ kinh doanh có đăng ký kinh doanh nộp thuế theo phương pháp kê khai.
• Người quản lý doanh nghiệp, người điều hành hợp tác xã không hưởng tiền lương.
• Người làm việc không trọn thời gian có mức lương bằng hoặc cao hơn sàn đóng BHXH.

Những đối tượng này cần lưu ý rằng mức đóng của họ sẽ được tính dựa trên mức tham chiếu hoặc mức thu nhập tự nguyện lựa chọn, tùy vào tư cách tham gia.

5.3. Khuyến nghị về việc rút BHXH một lần

Với quy định mới, những người bắt đầu tham gia BHXH từ ngày 01/7/2025 trở đi sẽ bị hạn chế quyền rút BHXH một lần nhằm hướng tới mục tiêu an sinh dài hạn. Tuy nhiên, người đã đóng BHXH trước ngày này vẫn giữ nguyên quyền lợi rút một lần sau 12 tháng nghỉ việc. Các chuyên gia khuyến nghị người lao động nên cân nhắc kỹ trước khi rút, bởi với mức tham chiếu 2,34 triệu và lộ trình điều chỉnh lương hưu ưu tiên, việc duy trì bảo hiểm để hưởng lương hưu sẽ mang lại lợi ích kinh tế và an sinh lớn hơn nhiều trong tương lai.

Sự chuyển dịch sang mức tham chiếu 2,34 triệu đồng trong năm 2026 không chỉ là một thay đổi kỹ thuật mà là biểu hiện của một triết lý an sinh hiện đại: Độc lập - Công bằng - Bền vững.

Việc tách BHXH ra khỏi lương cơ sở giúp hệ thống bảo hiểm thoát khỏi "vòng xoáy" của ngân sách hành chính. Trước đây, mỗi khi muốn tăng trợ cấp cho người nghèo hay người nghỉ hưu, Chính phủ phải cân nhắc áp lực tăng lương cho hàng triệu công chức, dẫn đến sự trì trệ trong việc điều chỉnh an sinh. Với mức tham chiếu, từ năm 2026, các nhóm yếu thế sẽ có cơ hội được điều chỉnh thu nhập nhanh chóng hơn, sát thực tế hơn.

Thêm vào đó, việc kết hợp giữa mức tham chiếu (cho trần đóng) và lương tối thiểu vùng (cho sàn đóng) tạo ra một "hành lang an toàn" cho Quỹ BHXH. Nó đảm bảo người giàu không thể đóng quá cao để hưởng quá mức (gây mất cân đối quỹ), đồng thời bảo vệ người thu nhập thấp không bị đẩy ra ngoài hệ thống bảo hiểm do mức sàn quá cao.

Cuối cùng, năm 2026 với sự xuất hiện của trợ cấp hưu trí xã hội và sổ BHXH điện tử sẽ hoàn thiện bức tranh an sinh số hóa. Người lao động Việt Nam giờ đây có thể nhìn thấy rõ tương lai hưu trí của mình qua từng con số tham chiếu, từ đó tạo dựng niềm tin và sự tự nguyện gắn bó với hệ thống bảo hiểm quốc gia.