Chính sách của Nhà nước đối với bảo hiểm xã hội theo Luật mới

Trong tiến trình phát triển kinh tế – xã hội, bảo đảm an sinh xã hội luôn được Nhà nước xác định là một trong những nhiệm vụ trọng tâm, xuyên suốt và lâu dài. Trong đó, bảo hiểm xã hội giữ vai trò là trụ cột nền tảng, góp phần bảo vệ thu nhập, ổn định đời sống cho người lao động khi gặp phải các rủi ro trong quá trình lao động như ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, hết tuổi lao động hoặc tử vong. Nhận thức rõ ý nghĩa đặc biệt quan trọng đó, Nhà nước không chỉ dừng lại ở việc ban hành các quy định về quyền và nghĩa vụ tham gia bảo hiểm xã hội, mà còn xây dựng một hệ thống chính sách đồng bộ nhằm phát triển, mở rộng và bảo đảm tính bền vững của bảo hiểm xã hội trong dài hạn.

1. Vai trò của Nhà nước đối với bảo hiểm xã hội

Theo quy định tại Điều 6 Luật Bảo hiểm xã hội 2024 (Luật BHXH 2024), chính sách của Nhà nước tập trung vào việc xây dựng hệ thống bảo hiểm xã hội (BHXH) đa tầng, bao phủ toàn dân theo lộ trình phù hợp với điều kiện phát triển kinh tế - xã hội.   

1.1. Chức năng quản lý vĩ mô và xây dựng hành lang pháp lý

Nhà nước thực hiện quản lý nhà nước về BHXH thông qua việc ban hành và tổ chức thực hiện các văn bản quy phạm pháp luật, chiến lược và quy hoạch phát triển. Điều 8 của Luật Bảo hiểm xã hội 2024 quy định rõ nội dung quản lý nhà nước bao gồm từ việc tuyên truyền, phổ biến chính sách đến việc thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm. Vai trò này đảm bảo rằng mọi cá nhân, tổ chức tham gia vào hệ thống đều tuân thủ các nguyên tắc đóng - hưởng, công bằng và chia sẻ.

Việc chuyển đổi từ "mức lương cơ sở" sang "mức tham chiếu" tại Điều 7 là một minh chứng cho sự linh hoạt của Nhà nước trong việc điều tiết các chỉ số an sinh xã hội sát với thực tiễn kinh tế, đảm bảo quyền lợi của người thụ hưởng không bị xói mòn bởi lạm phát.   

1.2. Vai trò bảo trợ tài chính và phát triển quỹ

Quỹ bảo hiểm xã hội là quỹ tài chính độc lập, nhưng Nhà nước có trách nhiệm bảo hộ, bảo toàn và tăng trưởng quỹ thông qua các chính sách đầu tư an toàn và hiệu quả. Điều 115 đến Điều 125 của Luật BHXH 2024 quy định về việc nâng cao hiệu quả đầu tư quỹ, cho phép mở rộng danh mục đầu tư bao gồm cả trái phiếu Chính phủ tại thị trường quốc tế và ủy thác đầu tư. 

Nghị định 212/2025/NĐ-CP hướng dẫn chi tiết về hoạt động đầu tư, nhấn mạnh nguyên tắc an toàn là trên hết, sau đó mới đến hiệu quả. Ngoài ra, Nhà nước còn trực tiếp đóng góp từ ngân sách để bảo đảm các chế độ của tầng trợ cấp hưu trí xã hội và hỗ trợ mức đóng cho người tham gia BHXH tự nguyện, thể hiện tính trách nhiệm của Chính phủ đối với sự ổn định an sinh.   

1.3. Vai trò tổ chức thực hiện và hiện đại hóa quản trị

Nhà nước ưu tiên đầu tư phát triển hạ tầng công nghệ thông tin nhằm đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số trong quản lý BHXH. Theo Điều 13 Luật Bảo hiểm xã hội 2024, từ ngày 01 tháng 01 năm 2026, sổ bảo hiểm xã hội sẽ được cấp dưới dạng bản điện tử, tạo điều kiện thuận lợi cho người lao động theo dõi quá trình đóng và hưởng. Việc vận hành cơ sở dữ liệu quốc gia về bảo hiểm (được hướng dẫn bởi Nghị định 164/2025/NĐ-CP) giúp giảm thiểu thủ tục hành chính, tăng cường tính minh bạch và ngăn chặn các hành vi gian lận, trục lợi quỹ. 

2. Các chính sách của Nhà nước đối với bảo hiểm xã hội theo Luật 2024

Điều 6 của Luật Bảo hiểm xã hội 2024 do Quốc hội Việt Nam ban hành đã thiết lập một hệ thống chính sách mang tính nền tảng, thể hiện rõ vai trò chủ đạo của Nhà nước trong việc xây dựng, vận hành và phát triển hệ thống bảo hiểm xã hội (BHXH) theo hướng hiện đại, bền vững và bao phủ toàn dân. Các chính sách này không chỉ mang ý nghĩa kỹ thuật pháp lý, mà còn phản ánh định hướng chiến lược về an sinh xã hội trong bối cảnh chuyển đổi cơ cấu dân số, phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế sâu rộng. 

2.1. Chính sách xây dựng hệ thống bảo hiểm xã hội đa tầng 

Chính sách xây dựng hệ thống bảo hiểm xã hội đa tầng hướng tới bao phủ toàn dân thể hiện bước chuyển đổi mang tính cấu trúc của hệ thống an sinh xã hội Việt Nam. Hệ thống đa tầng bao gồm trợ cấp hưu trí xã hội, bảo hiểm xã hội bắt buộc, bảo hiểm xã hội tự nguyện và bảo hiểm hưu trí bổ sung, tạo thành một mạng lưới bảo vệ nhiều lớp.

Tầng thứ nhất – trợ cấp hưu trí xã hội – mang bản chất là chế độ an sinh phi đóng góp, do ngân sách nhà nước bảo đảm, nhằm bảo vệ nhóm người cao tuổi không có khả năng tham gia hoặc không đủ điều kiện hưởng lương hưu.

Tầng thứ hai – BHXH bắt buộc – là trụ cột chính, vận hành theo nguyên tắc đóng – hưởng và chia sẻ rủi ro giữa các thế hệ.

Tầng thứ ba – BHXH tự nguyện – tạo cơ hội cho khu vực lao động phi chính thức tham gia hệ thống.

Tầng thứ tư – bảo hiểm hưu trí bổ sung – mang tính chất tự nguyện, bổ trợ, giúp nâng cao mức sống sau khi nghỉ hưu.

Cấu trúc đa tầng này phù hợp với thông lệ quốc tế, đặc biệt là mô hình an sinh xã hội ba trụ cột của Ngân hàng Thế giới, đồng thời giúp tăng khả năng bao phủ và giảm nguy cơ nghèo đói khi về già, nhất là trong bối cảnh già hóa dân số nhanh tại Việt Nam.

2.2. Chính sách bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người tham gia và hỗ trợ tín dụng 

Chính sách bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người tham gia và hỗ trợ tín dụng cho người lao động bị mất việc làm thể hiện sự mở rộng phạm vi bảo vệ của Nhà nước vượt ra ngoài khuôn khổ chi trả chế độ thuần túy. Nhà nước không chỉ đóng vai trò thiết lập cơ chế đóng – hưởng mà còn bảo vệ quyền lợi pháp lý của người tham gia thông qua việc hoàn thiện cơ chế giải quyết tranh chấp, tăng cường thanh tra, xử lý vi phạm và bảo đảm minh bạch thông tin.

Đặc biệt, việc bổ sung chính sách hỗ trợ tín dụng cho người lao động đã có thời gian đóng BHXH nhưng bị mất việc làm thể hiện sự tích hợp giữa chính sách bảo hiểm xã hội và chính sách thị trường lao động. Chính sách này giúp người lao động duy trì ổn định tài chính trong giai đoạn chuyển tiếp, tránh việc rút bảo hiểm xã hội một lần, từ đó góp phần bảo vệ mục tiêu dài hạn của hệ thống là bảo đảm thu nhập khi về già.

2.3. Chính sách ngân sách nhà nước bảo đảm chi trả trợ cấp hưu trí xã hội và một số chế độ khác 

Ngân sách nhà nước bảo đảm chi trả trợ cấp hưu trí xã hội và một số chế độ khác  phản ánh vai trò bảo trợ cuối cùng của Nhà nước trong hệ thống an sinh xã hội. Đây là biểu hiện rõ nét của nguyên tắc Nhà nước chịu trách nhiệm đối với các nhóm yếu thế, đặc biệt là những người không có khả năng tích lũy thông qua cơ chế đóng góp.

Chính sách này góp phần giảm bất bình đẳng xã hội, bảo đảm mức sống tối thiểu cho người cao tuổi, đồng thời tạo sự ổn định xã hội và giảm áp lực lên hệ thống trợ giúp xã hội khác. Ngoài ra, việc ngân sách nhà nước tham gia bảo đảm một số chế độ còn góp phần tăng niềm tin của người dân vào hệ thống BHXH, qua đó khuyến khích mở rộng diện bao phủ.

2.4. Chính sách bảo hộ, bảo toàn và tăng trưởng quỹ bảo hiểm xã hội

Chính sách bảo hộ, bảo toàn và tăng trưởng quỹ bảo hiểm xã hội thể hiện nguyên tắc quản trị tài chính bền vững và an toàn của hệ thống. Quỹ BHXH là quỹ tài chính công ngoài ngân sách, có quy mô lớn và có tính chất dài hạn, do đó việc bảo toàn và tăng trưởng quỹ là điều kiện tiên quyết để bảo đảm khả năng chi trả trong tương lai.

Nhà nước thực hiện bảo hộ quỹ thông qua cơ chế đầu tư an toàn, đa dạng hóa danh mục đầu tư, quản lý rủi ro và giám sát chặt chẽ. Đồng thời, chính sách tăng trưởng quỹ nhằm bảo đảm giá trị thực của quỹ không bị suy giảm do lạm phát, đồng thời tạo nguồn lực bổ sung để đáp ứng nhu cầu chi trả ngày càng tăng trong bối cảnh già hóa dân số.

2.5. Chính sách hỗ trợ người tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện

Hỗ trợ người tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện thể hiện định hướng mở rộng diện bao phủ sang khu vực lao động phi chính thức, vốn chiếm tỷ trọng lớn trong nền kinh tế Việt Nam. Nhà nước thực hiện hỗ trợ một phần mức đóng BHXH tự nguyện, đặc biệt đối với người thuộc hộ nghèo, cận nghèo và các nhóm yếu thế khác. Chính sách này có ý nghĩa quan trọng trong việc giảm rào cản tài chính, tạo động lực tham gia cho người lao động tự do, qua đó từng bước thực hiện mục tiêu bảo hiểm xã hội toàn dân. Đây cũng là sự chuyển đổi từ mô hình bảo hiểm xã hội mang tính bắt buộc đối với khu vực chính thức sang mô hình bao trùm toàn bộ lực lượng lao động.

2.6. Chính sách khuyến khích sự tham gia hỗ trợ của chính quyền địa phương và xã hội

Khuyến khích sự tham gia hỗ trợ của chính quyền địa phương và xã hội phản ánh xu hướng xã hội hóa và phân cấp trong quản lý an sinh xã hội. Việc cho phép các địa phương sử dụng ngân sách địa phương và huy động nguồn lực xã hội để hỗ trợ thêm cho người tham gia BHXH tự nguyện và người hưởng trợ cấp hưu trí xã hội giúp tăng tính linh hoạt và phù hợp với điều kiện kinh tế – xã hội của từng địa phương. Chính sách này không chỉ tăng khả năng tiếp cận BHXH mà còn thúc đẩy trách nhiệm của chính quyền địa phương trong việc bảo đảm an sinh xã hội.

2.7. Chính sách hoàn thiện pháp luật, phát triển hệ thống tổ chức và thúc đẩy chuyển đổi số

Hoàn thiện pháp luật, phát triển hệ thống tổ chức và thúc đẩy chuyển đổi số trong lĩnh vực bảo hiểm xã hội thể hiện định hướng hiện đại hóa quản trị hệ thống. Việc đầu tư phát triển hạ tầng công nghệ thông tin, thúc đẩy giao dịch điện tử và chuyển đổi số giúp tăng tính minh bạch, giảm chi phí quản lý, nâng cao hiệu quả phục vụ người dân và doanh nghiệp. Đồng thời, hệ thống quản lý hiện đại giúp cải thiện khả năng giám sát, phát hiện và xử lý vi phạm, qua đó nâng cao tính tuân thủ và hiệu quả vận hành của hệ thống BHXH.

2.8. Chính sách khuyến khích tham gia bảo hiểm hưu trí bổ sung

Khuyến khích tham gia bảo hiểm hưu trí bổ sung thể hiện sự phát triển của hệ thống bảo hiểm xã hội theo hướng đa dạng hóa và nâng cao chất lượng bảo vệ thu nhập khi về già. Bảo hiểm hưu trí bổ sung là cơ chế mang tính tự nguyện, thường được tổ chức bởi các doanh nghiệp hoặc tổ chức tài chính, nhằm cung cấp nguồn thu nhập bổ sung ngoài lương hưu cơ bản. Chính sách này giúp giảm áp lực lên quỹ BHXH bắt buộc, đồng thời nâng cao mức sống của người lao động sau khi nghỉ hưu, phù hợp với xu hướng phát triển của các nền kinh tế hiện đại.

Tóm lại, các chính sách của Nhà nước đối với bảo hiểm xã hội theo luật mới thể hiện sự chuyển đổi toàn diện từ mô hình bảo hiểm xã hội truyền thống sang mô hình an sinh xã hội hiện đại, đa tầng, bền vững và bao trùm. Nhà nước vừa đóng vai trò thiết lập khuôn khổ pháp lý, vừa bảo đảm tài chính cho các nhóm yếu thế, đồng thời thúc đẩy sự tham gia của toàn xã hội và ứng dụng công nghệ trong quản lý. Những chính sách này không chỉ góp phần bảo đảm quyền an sinh xã hội của người dân mà còn tạo nền tảng cho sự ổn định kinh tế – xã hội và phát triển bền vững của quốc gia trong dài hạn

3. Ý nghĩa của chính sách Nhà nước về BHXH đối với xã hội

Các chính sách của Nhà nước theo Luật Bảo hiểm xã hội 2024 mang lại những ý nghĩa sâu sắc, tác động đa chiều đến sự ổn định và phát triển của quốc gia.

- Đảm bảo an sinh xã hội toàn diện và bền vững

Hệ thống BHXH đa tầng giúp phủ rộng "lưới an sinh" đến mọi ngóc ngách của đời sống xã hội. Việc bổ sung trợ cấp hưu trí xã hội cho người từ 75 tuổi trở lên giúp giải quyết vấn đề nghèo đói ở người cao tuổi, giảm bớt gánh nặng kinh tế cho thế hệ trẻ và tạo ra sự an tâm xã hội. Khi người dân được đảm bảo một nguồn thu nhập tối thiểu và được cấp thẻ BHYT miễn phí khi về già, các rủi ro về sức khỏe và tài chính sẽ được giảm thiểu đáng kể.   

- Thúc đẩy công bằng và bình đẳng xã hội

Việc giảm thời gian đóng xuống 15 năm đặc biệt có ý nghĩa đối với lao động nữ và lao động trong khu vực phi chính thức, những người thường có quá trình đóng bảo hiểm bị gián đoạn do trách nhiệm gia đình hoặc tính chất công việc. Chính sách này thu hẹp khoảng cách về quyền lợi giữa các nhóm lao động, thực hiện nguyên tắc "đóng - hưởng" một cách công bằng hơn. Ngoài ra, việc điều chỉnh lương hưu dựa trên chỉ số giá tiêu dùng đảm bảo rằng người nghèo và người có thu nhập thấp vẫn giữ được sức mua tối thiểu, thực hiện chức năng tái phân phối thu nhập của hệ thống BHXH.   

- Chính thức hóa lao động và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia

Mở rộng BHXH bắt buộc đối với chủ hộ kinh doanh và các thỏa thuận làm việc linh hoạt giúp "chính thức hóa" một bộ phận lớn lực lượng lao động. Điều này không chỉ bảo vệ quyền lợi cho người lao động mà còn giúp Nhà nước quản lý tốt hơn thị trường lao động, tạo ra môi trường kinh doanh minh bạch và công bằng cho các doanh nghiệp tuân thủ pháp luật. Một hệ thống an sinh xã hội mạnh mẽ là nền tảng để ổn định chính trị, thu hút đầu tư nước ngoài và nâng cao vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế theo các tiêu chuẩn của ILO.   

- Tăng cường niềm tin vào hệ thống quản trị nhà nước

Công tác cải cách thủ tục hành chính, chuyển đổi số và quản lý quỹ minh bạch giúp củng cố niềm tin của người dân vào chính sách của Đảng và Nhà nước. Khi người lao động có thể dễ dàng kiểm tra quá trình đóng thông qua ứng dụng số và nhận thấy quyền lợi của mình được bảo vệ một cách nghiêm ngặt trước các hành vi trốn đóng của doanh nghiệp, họ sẽ có xu hướng tham gia và gắn bó lâu dài với hệ thống.

4. Thách thức và xu hướng hoàn thiện chính sách của Nhà nước đối với bảo hiểm xã hội

4.1. Những thách thức trong thực tế triển khai giai đoạn 2025-2030

Bên cạnh những ưu điểm, quá trình thực thi Luật mới sẽ đối mặt với không ít khó khăn cần được nhận diện:

• Áp lực đối với quỹ BHXH và ngân sách: Việc hạ độ tuổi hưởng trợ cấp hưu trí xã hội và tăng mức hỗ trợ cho BHXH tự nguyện đặt ra bài toán về khả năng cân đối của ngân sách nhà nước trong dài hạn, đặc biệt khi tỷ lệ người cao tuổi tăng nhanh.   
• Thách thức về tuân thủ pháp luật: Tình trạng trốn đóng, chậm đóng BHXH của các doanh nghiệp nhỏ và vừa, hoặc sự phản kháng của các chủ hộ kinh doanh khi bị đưa vào diện bắt buộc đòi hỏi các biện pháp chế tài cực kỳ mạnh mẽ và sự phối hợp liên ngành chặt chẽ.   
• Hệ quả của việc rút BHXH một lần: Dù có các quy định hạn chế, nhưng tâm lý muốn nhận "tiền tươi thóc thật" vẫn còn nặng nề trong một bộ phận lao động trẻ. Nếu không có các giải pháp truyền thông và hỗ trợ tài chính thay thế hiệu quả, mục tiêu bao phủ hưu trí sẽ khó đạt được.   
• Sự chênh lệch mức đóng: Thực trạng đóng BHXH trên mức lương tối thiểu thay vì thu nhập thực tế dẫn đến "lương hưu nghèo" là một vấn đề nhức nhối cần được giải quyết bằng các quy định cụ thể hơn về căn cứ đóng.   

4.2. Xu hướng hoàn thiện và kiến nghị giải pháp

Để hiện thực hóa mục tiêu tại Nghị quyết 28-NQ/TW và đáp ứng kỳ vọng của xã hội, chính sách BHXH cần tiếp tục hoàn thiện theo các hướng sau:

• Tiếp tục giảm thời gian đóng tối thiểu: Hướng tới mục tiêu chỉ cần đóng 10 năm là được hưởng lương hưu với mức hưởng được tính toán khoa học, nhằm thu hút tối đa lao động khu vực phi chính thức tham gia.   
• Đa dạng hóa chế độ BHXH tự nguyện: Không chỉ dừng lại ở hưu trí, tử tuất và thai sản, Nhà nước cần nghiên cứu bổ sung các chế độ ngắn hạn khác như ốm đau hoặc tai nạn lao động cho người tham gia tự nguyện để tăng tính cạnh tranh so với các loại hình bảo hiểm thương mại.   
• Phát triển bảo hiểm hưu trí bổ sung: Đây là tầng thứ 4 trong hệ thống đa tầng nhưng hiện tại vẫn còn sơ khai. Nhà nước cần có thêm các ưu đãi về thuế cho doanh nghiệp và cá nhân khi tham gia tầng này để nâng cao chất lượng đời sống cho người lao động khi về già.   
• Hoàn thiện cơ chế "Mức tham chiếu": Cần xây dựng một công thức tính toán mức tham chiếu công khai, minh bạch, dựa trên các chỉ số kinh tế vĩ mô cụ thể để người dân có thể dự báo được mức lương hưu tương lai của mình.   
• Chống trốn đóng bằng công nghệ: Tích hợp dữ liệu từ cơ quan Thuế, cơ quan đăng ký kinh doanh và cơ quan BHXH để tự động nhận diện các đối tượng thuộc diện bắt buộc nhưng chưa tham gia, thực hiện "truy thu" ngay tại nguồn lương nếu cần thiết.   

Kết luận

Các chính sách của Nhà nước đối với bảo hiểm xã hội theo Luật mới đã thể hiện rõ định hướng nhất quán trong việc xây dựng một hệ thống an sinh xã hội hiện đại, công bằng và bền vững. Thông qua việc phát triển bảo hiểm xã hội đa tầng, mở rộng đối tượng tham gia, tăng cường chính sách hỗ trợ đối với bảo hiểm xã hội tự nguyện, bảo đảm an toàn quỹ và đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính, Nhà nước không chỉ nâng cao khả năng tiếp cận bảo hiểm xã hội của người dân, mà còn củng cố niềm tin xã hội đối với chính sách an sinh.

 Nếu còn vướng mắc, chưa rõ hoặc cần hỗ trợ pháp lý khác bạn vui lòng liên hệ bộ phận tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài điện thoại gọi ngay số: 1900 6162 để được giải đáp.