Bảo hiểm xã hội bao gồm những loại bảo hiểm nào? Chế độ hưởng bảo hiểm xã hội mới nhất

Trong bối cảnh thị trường lao động ngày càng biến động, bảo hiểm xã hội không chỉ đơn thuần là một khoản khấu trừ hàng tháng trong tiền lương, mà còn là “tấm lưới an sinh” quan trọng bảo vệ người lao động trước những rủi ro khó lường của cuộc sống như ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, thất nghiệp, tuổi già hay tử tuất. Tuy nhiên, trên thực tế, không ít người vẫn còn mơ hồ về việc bảo hiểm xã hội bao gồm những loại bảo hiểm nào, mỗi loại hình có phạm vi bảo vệ ra sao và người tham gia sẽ được hưởng những chế độ gì theo quy định mới nhất của pháp luật.

1. Bảo hiểm xã hội là gì? 

Theo quy định tại Khoản 1 Điều 3 Luật Bảo hiểm xã hội 2024 (Luật 2024), bảo hiểm xã hội (BHXH) được định nghĩa là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của người tham gia khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, khi nghỉ hưu hoặc chết, trên cơ sở đóng vào quỹ bảo hiểm xã hội hoặc do ngân sách nhà nước bảo đảm. Định nghĩa này chứa đựng những hàm ý sâu sắc về mặt kinh tế - chính trị và xã hội học, khẳng định vai trò của BHXH như một lưới đỡ an toàn quan trọng nhất trong hệ thống an sinh xã hội quốc gia.   

Về bản chất, BHXH vận hành dựa trên cơ chế chia sẻ rủi ro giữa những người tham gia. Đây không phải là một hình thức tiết kiệm thông thường mà là một cơ chế xã hội hóa việc quản trị rủi ro đời sống. Khi một cá nhân tham gia vào hệ thống, họ không chỉ bảo vệ bản thân mà còn đóng góp vào sự ổn định của cộng đồng lao động. Luật 2024 đã làm rõ hơn nguồn tài chính của hệ thống này, không chỉ dựa trên nguyên tắc "đóng - hưởng" truyền thống mà còn tích hợp chặt chẽ với nguồn lực từ ngân sách nhà nước để hình thành hệ thống đa tầng.

2. Các loại hình bảo hiểm xã hội theo quy định mới nhất

Hệ thống bảo hiểm xã hội Việt Nam từ ngày 01/7/2025 gồm 05 loại hình chính sau:

- Trợ cấp hưu trí xã hội: Trợ cấp hưu trí xã hội được xây dựng dựa trên sự kế thừa chính sách trợ cấp xã hội hằng tháng cho người cao tuổi, nhằm đảm bảo mọi công dân khi về già, không có lương hưu hay trợ cấp BHXH khác, đều có một mức thu nhập tối thiểu để duy trì cuộc sống.

- Bảo hiểm xã hội bắt buộc: Đây là loại hình cốt lõi áp dụng cho người lao động và người sử dụng lao động trong khu vực kinh tế chính thức. Tính bắt buộc ở đây thể hiện trách nhiệm pháp lý của cả doanh nghiệp và cá nhân trong việc tích lũy các nguồn lực cho các biến cố ngắn hạn và dài hạn.

- Bảo hiểm xã hội tự nguyện: Dành cho những đối tượng không thuộc diện bắt buộc như lao động tự do, nông dân, hay người làm việc không trọn thời gian có mức thu nhập thấp. Luật 2024 đã bổ sung thêm nhiều quyền lợi để tăng sức hấp dẫn cho loại hình này, đặc biệt là chế độ thai sản.

- Bảo hiểm thất nghiệp: Được điều chỉnh bởi Luật Việc làm, nhưng là một phần không thể tách rời của hệ thống bảo hiểm lao động, giúp hỗ trợ người lao động khi bị mất việc làm, đồng thời đào tạo lại để họ sớm quay lại thị trường lao động.

- Bảo hiểm hưu trí bổ sung: Đây là loại hình tự nguyện mang tính chất thị trường, cho phép người lao động và người sử dụng lao động thỏa thuận đóng thêm để gia tăng mức lương hưu sau này. Đây là bước đi nhằm hướng tới các tiêu chuẩn quốc tế về hưu trí đa tầng.

3. Các chế độ hưởng bảo hiểm xã hội mới nhất 

Điều 4 của Luật Bảo hiểm xã hội 2024 quy định chi tiết các chế độ mà người tham gia được hưởng tùy theo loại hình bảo hiểm mà họ lựa chọn hoặc bắt buộc phải tham gia như sau:

3.1. Đối với bảo hiểm xã hội bắt buộc

Người tham gia BHXH bắt buộc được hưởng trọn vẹn 05 chế độ, bao quát toàn bộ các rủi ro từ ngắn hạn đến dài hạn:   

• Chế độ ốm đau: Bảo vệ thu nhập khi người lao động hoặc con của họ bị bệnh. Luật mới bổ sung chế độ nghỉ ốm đau nửa ngày để phù hợp với thực tế khám chữa bệnh.   
• Chế độ thai sản: Hỗ trợ lao động nữ khi mang thai, sinh con, nuôi con nuôi và cả lao động nam khi vợ sinh con. Mức hưởng tính trên mức tham chiếu và bình quân lương đóng.   
• Chế độ tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp: Thực hiện theo Luật An toàn, vệ sinh lao động, bao gồm trợ cấp một lần hoặc hằng tháng và hỗ trợ phục hồi chức năng.   
• Chế độ hưu trí: Đảm bảo thu nhập khi hết tuổi lao động. Đây là chế độ quan trọng nhất với sự thay đổi về số năm đóng tối thiểu xuống 15 năm.   
• Chế độ tử tuất: Hỗ trợ chi phí mai táng và trợ cấp cho thân nhân khi người lao động qua đời.   

3.2. Đối với bảo hiểm xã hội tự nguyện

Trước đây chỉ có 02 chế độ, nhưng theo Luật 2024, quyền lợi đã được mở rộng đáng kể:   

• Trợ cấp thai sản: Đây là điểm mới đột phá, người tham gia được hưởng 2 triệu đồng cho mỗi con mới sinh từ ngân sách nhà nước.   
• Chế độ hưu trí: Tính toán tương tự như BHXH bắt buộc nhưng căn cứ trên mức thu nhập do người lao động lựa chọn đóng.   
• Chế độ tử tuất: Bao gồm trợ cấp mai táng phí và trợ cấp tuất một lần cho thân nhân.   
• Bảo hiểm tai nạn lao động: Thực hiện theo hình thức tự nguyện đối với lao động không theo hợp đồng lao động.   

3.3. Đối với trợ cấp hưu trí xã hội

Các chế độ bao gồm:   

• Trợ cấp hưu trí xã hội hằng tháng (hiện hành quy định là 500.000 VNĐ).   
• Hỗ trợ chi phí mai táng khi qua đời.   
• Hưởng bảo hiểm y tế do ngân sách nhà nước đóng trong suốt quá trình hưởng trợ cấp.

4. Những điểm mới quan trọng của Luật BHXH 2024

Luật Bảo hiểm xã hội 2024 mang đến 14 điểm mới trọng tâm, tạo ra những tác động sâu rộng đến hàng chục triệu người lao động và hàng trăm nghìn doanh nghiệp.

4.1. Giảm điều kiện số năm đóng BHXH tối thiểu để hưởng lương hưu

Một trong những thay đổi mang tính nhân văn nhất là việc giảm thời gian đóng BHXH tối thiểu từ 20 năm xuống còn 15 năm. Quy định này mở ra cơ hội nhận lương hưu hằng tháng cho những người tham gia muộn (ví dụ 45-47 tuổi mới bắt đầu tham gia) hoặc những người lao động có quá trình đóng gián đoạn. Điều này trực tiếp làm giảm áp lực phải rút BHXH một lần và gia tăng niềm tin vào hệ thống an sinh lâu dài.

4.2. Xây dựng hệ thống bảo hiểm xã hội đa tầng thông qua Trợ cấp hưu trí xã hội

Việc luật hóa trợ cấp hưu trí xã hội và hạ độ tuổi hưởng từ 80 xuống 75 tuổi (đối với hộ nghèo, cận nghèo là từ 70 tuổi) là bước đi chiến lược nhằm tiến tới bao phủ lương hưu toàn dân. Hệ thống này tạo ra sự liên kết: người lao động nếu không đủ điều kiện hưởng lương hưu và chưa đủ tuổi hưởng trợ cấp hưu trí xã hội có thể chọn hưởng trợ cấp hằng tháng từ chính khoản đóng của mình trước khi chuyển sang tầng trợ cấp xã hội do Nhà nước đảm bảo.

4.3. Thay thế "Mức lương cơ sở" bằng "Mức tham chiếu"

Kể từ khi thực hiện cải cách tiền lương, mức lương cơ sở bị bãi bỏ. Luật 2024 sử dụng khái niệm "Mức tham chiếu" để làm căn cứ tính mức đóng và mức hưởng. Mức tham chiếu này được Chính phủ quyết định và điều chỉnh dựa trên chỉ số giá tiêu dùng (CPI) và tăng trưởng kinh tế, đảm bảo quyền lợi của người lao động không bị xói mòn bởi lạm phát.

4.4. Mở rộng đối tượng tham gia BHXH bắt buộc

Luật mới bổ sung thêm các nhóm đối tượng mà thực tiễn cho thấy họ có nhu cầu và khả năng tham gia an sinh, bao gồm:

• Chủ hộ kinh doanh có đăng ký kinh doanh.
• Người hoạt động không chuyên trách ở cấp xã, ở thôn, tổ dân phố.
• Người lao động làm việc không trọn thời gian nhưng có mức lương tháng từ mức thấp nhất làm căn cứ đóng BHXH trở lên.
• Người quản lý doanh nghiệp, người đại diện phần vốn nhà nước dù không hưởng tiền lương vẫn thuộc diện bắt buộc để đảm bảo quyền lợi hưu trí.

4.5. Bổ sung chế độ thai sản vào BHXH tự nguyện

Người tham gia BHXH tự nguyện khi sinh con sẽ được hưởng trợ cấp 2 triệu đồng cho mỗi con. Đây là một nỗ lực lớn của Chính phủ nhằm thu hút lao động tự do, đặc biệt là phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ, tham gia vào hệ thống BHXH. Khoản tiền này do ngân sách chi trả, thể hiện sự quan tâm của Nhà nước đối với việc chăm sóc sức khỏe sinh sản cho mọi nhóm lao động.

4.6. Gia tăng quyền lợi cho người hoạt động không chuyên trách ở cấp xã

Thay vì chỉ hưởng chế độ hưu trí và tử tuất như trước đây, nhóm đối tượng này từ ngày 01/7/2025 sẽ được hưởng thêm chế độ ốm đau và thai sản. Đáng chú ý, người lao động không phải đóng vào quỹ này mà kinh phí do người sử dụng lao động (ngân sách nhà nước) đảm bảo mức đóng $3\%$.

4.7. Quy định về bảo hiểm hưu trí bổ sung

Lần đầu tiên, một chương riêng biệt được dành để quy định về bảo hiểm hưu trí bổ sung, tạo cơ sở pháp lý cho việc đa dạng hóa nguồn thu nhập khi về già. Điều này cho phép doanh nghiệp và người lao động có thể tích lũy thêm thông qua các quỹ đầu tư hưu trí chuyên nghiệp dưới sự giám sát của Nhà nước.

4.8. Siết chặt việc rút BHXH một lần nhưng bảo vệ quyền lợi chuyển tiếp

Luật 2024 có những quy định nhằm hạn chế tình trạng rút BHXH một lần để bảo vệ quyền lợi hưu trí lâu dài. Tuy nhiên, để đảm bảo tính ổn định, Nhà nước cho phép những người đã tham gia BHXH trước ngày 01/7/2025 vẫn được rút một lần nếu có nhu cầu sau 12 tháng nghỉ việc. Đối với những người bắt đầu tham gia từ 01/7/2025, điều kiện rút một lần sẽ khắt khe hơn, chủ yếu tập trung vào các trường hợp định cư nước ngoài hoặc mắc bệnh hiểm nghèo.

5. Ai nên quan tâm đến từng loại BHXH?

5.1. Người lao động làm việc theo hợp đồng 

Nhóm này thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc. Họ cần quan tâm sát sao đến việc doanh nghiệp có đóng đủ và đúng thời hạn hay không. Với Luật 2024, hành vi trốn đóng BHXH sẽ bị xử lý nghiêm khắc hơn, bao gồm cả biện pháp ngừng sử dụng hóa đơn hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự. Người lao động trong nhóm này cũng nên tìm hiểu về "Bảo hiểm hưu trí bổ sung" nếu có thu nhập dư dả để nâng cao mức sống khi nghỉ hưu.   

5.2. Chủ hộ kinh doanh và Lao động tự do

Đây là nhóm đối tượng có sự thay đổi lớn nhất. Chủ hộ kinh doanh có đăng ký kinh doanh hiện nay bắt buộc phải tham gia BHXH để được hưởng đầy đủ 05 chế độ. Trong khi đó, những người bán hàng online, xe ôm công nghệ, nông dân nên chủ động tham gia BHXH tự nguyện. Với mức hỗ trợ từ ngân sách và chế độ thai sản mới, đây là "của để dành" vô cùng giá trị.   

5.3. Cán bộ không chuyên trách cấp xã, thôn, tổ dân phố

Nhóm này cần cập nhật các quy định mới về chế độ ốm đau và thai sản. Đây là một sự công bằng lớn lao dành cho những người "vác tù và hàng tổng", giúp họ yên tâm công tác tại cơ sở.   

5.4. Người lao động di cư và Lao động nước ngoài

Luật 2024 bảo đảm tốt hơn quyền lợi cho người Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài và người nước ngoài vào Việt Nam thông qua việc thực hiện các Hiệp định song phương về bảo hiểm xã hội. Thời gian đóng BHXH ở hai quốc gia có thể được tính cộng dồn để xét điều kiện hưởng lương hưu.

6. Câu hỏi thường gặp

6.1. Tôi đã đóng BHXH 16 năm và chuẩn bị nghỉ việc, tôi có được rút BHXH một lần không? 

Nếu bạn đã tham gia BHXH trước ngày 01/07/2025 và sau 12 tháng nghỉ việc bạn không tiếp tục đóng BHXH, bạn vẫn có quyền rút một lần do thời gian đóng chưa đủ 20 năm. Tuy nhiên, chuyên gia khuyên bạn nên bảo lưu hoặc đóng thêm để hưởng lương hưu vì bạn đã vượt qua ngưỡng 15 năm - điều kiện đủ để hưởng hưu trí theo luật mới.   

6.2. Tiền trợ cấp thai sản 2 triệu đồng đối với BHXH tự nguyện nhận ở đâu? 

Bạn chuẩn bị hồ sơ gồm giấy khai sinh/trứng sinh của con và nộp tại cơ quan BHXH cấp huyện hoặc nộp trực tuyến qua Cổng Dịch vụ công Quốc gia trong vòng 60 ngày kể từ ngày sinh con. Tiền sẽ được chi trả trực tiếp vào tài khoản ngân hàng của bạn.   

6.3. Mức tham chiếu 2,34 triệu đồng áp dụng cho tất cả các tỉnh thành hay mỗi tỉnh mỗi khác? 

Mức tham chiếu do Chính phủ quy định thống nhất trên toàn quốc. Hiện nay, khi chưa bãi bỏ lương cơ sở, mức tham chiếu được tính bằng mức lương cơ sở là 2,34 triệu đồng/tháng.   

6.4. Nếu tôi vừa có thời gian đóng BHXH bắt buộc vừa có thời gian đóng tự nguyện thì tính lương hưu thế nào? 

Bạn sẽ được cộng dồn toàn bộ thời gian đóng. Thời điểm hưởng và cách tính tỷ lệ sẽ thực hiện theo quy định chung, mức lương hưu sẽ được tính dựa trên bình quân của tổng tiền lương/thu nhập đã đóng của cả hai giai đoạn.   

6.5. Tôi là chủ hộ kinh doanh, tôi có phải đóng BHXH cho chính mình không? 

Theo Luật 2024, nếu hộ kinh doanh của bạn có đăng ký kinh doanh thì bạn thuộc đối tượng tham gia BHXH bắt buộc. Việc này giúp bạn được bảo vệ bởi 05 chế độ, đặc biệt là ốm đau và thai sản vốn trước đây chủ hộ không được hưởng.

Kết luận

Có thể thấy rằng, bảo hiểm xã hội không chỉ bao gồm một hình thức duy nhất mà được thiết kế với nhiều loại hình khác nhau, trong đó chủ yếu là bảo hiểm xã hội bắt buộc và bảo hiểm xã hội tự nguyện, tương ứng với từng nhóm đối tượng và điều kiện tham gia cụ thể. Mỗi loại hình bảo hiểm xã hội lại gắn liền với những chế độ hưởng riêng biệt, từ ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp cho đến hưu trí và tử tuất, nhằm bảo đảm cho người tham gia có nguồn hỗ trợ tài chính khi gặp rủi ro hoặc khi không còn khả năng lao động.

Mọi vướng mắc bạn về Bảo hiểm xã hội, bao gồm những loại bảo hiểm nào? Chế độ hưởng? vui lòng trao đổi trực tiếp với bộ phận luật sư tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài 24/7 gọi số: 1900.6162 hoặc liên hệ văn phòng để nhận được sự tư vấn, hỗ trợ từ Luật Minh Khuê.

Rất mong nhận được sự hợp tác!

Trân trọng./.