Bảo quản vật chứng thu được là động vật, thực vật từ tội phạm buôn lậu thế nào?

Đối với các vụ án buôn lậu, đặc biệt là buôn lậu động vật hoang dã và thực vật quý hiếm, vật chứng thường mang tính chất đặc thù về sinh học, đòi hỏi chế độ chăm sóc và bảo quản cực kỳ khắt khe nhằm duy trì sự sống hoặc tình trạng nguyên vẹn về giá trị khoa học và giá trị chứng minh.

Tính chất phức tạp của các vụ án buôn lậu xuyên quốc gia đặt ra yêu cầu về một quy trình bảo quản mang tính hệ thống, từ giai đoạn thu thập ban đầu tại biên giới cho đến khi có bản án có hiệu lực pháp luật. Nếu vật chứng bị hư hỏng, biến chất hoặc tiêu hủy trái pháp luật, toàn bộ quá trình tố tụng có thể bị đình trệ, gây khó khăn cho việc đánh giá chứng cứ và xác định trách nhiệm hình sự của các đối tượng liên quan. Hơn nữa, việc bảo quản không đúng cách dẫn đến chết chóc hoặc hư hỏng vật chứng còn kéo theo trách nhiệm bồi thường của Nhà nước, gây thiệt hại lớn cho ngân sách quốc gia và uy tín của các cơ quan tiến hành tố tụng.

Hệ thống pháp luật Việt Nam đã có những bước tiến đáng kể trong việc hoàn thiện khung pháp lý về quản lý vật chứng, đặc biệt là sự chuyển dịch từ Bộ luật Tố tụng hình sự (BLTTHS) 2003 sang BLTTHS 2015. Những thay đổi này không chỉ làm rõ trách nhiệm của từng cơ quan mà còn bổ sung các quy định cụ thể cho từng loại vật chứng đặc thù.

1. Phân định trách nhiệm bảo quản theo giai đoạn tố tụng

Điều 90 BLTTHS 2015 đã thiết lập một lộ trình chuyển giao vật chứng tương đối rõ ràng giữa các cơ quan. Trong giai đoạn điều tra và truy tố, trách nhiệm chính thuộc về các cơ quan Công an nhân dân, Quân đội nhân dân và các cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra. Khi vụ án chuyển sang giai đoạn xét xử và thi hành án, trách nhiệm này được chuyển giao cho cơ quan thi hành án dân sự (THADS).

Sự phân định này nhằm mục đích chuyên môn hóa công tác quản lý, tuy nhiên thực tế lại nảy sinh những xung đột về thẩm quyền tiếp nhận. Theo quy định của liên ngành, khi ra quyết định truy tố, Viện kiểm sát có quyền quyết định chuyển vật chứng sang kho của cơ quan thi hành án. Thế nhưng, một số hướng dẫn của Bộ Tư pháp lại quy định cơ quan thi hành án chỉ tiếp nhận vật chứng kể từ khi có quyết định đưa vụ án ra xét xử. Sự chênh lệch về thời điểm tiếp nhận giữa hai văn bản này tạo ra một "khoảng chân không" trách nhiệm, gây khó khăn cho các điều tra viên và chấp hành viên trong việc xác định ai là người chịu trách nhiệm cuối cùng nếu vật chứng bị hư hỏng trong giai đoạn chuẩn bị xét xử.

1.1. Những điểm mới về bảo quản vật chứng theo BLTTHS 2015:

BLTTHS 2015 đã bổ sung nhiều quy định chặt chẽ hơn nhằm ngăn chặn sự thất thoát và hư hỏng vật chứng. Một trong những thay đổi quan trọng nhất là việc chuyển nơi bảo quản các loại vật chứng giá trị cao như tiền, vàng, đá quý từ hệ thống ngân hàng sang Kho bạc Nhà nước. Đối với vật chứng là động vật hoang dã và thực vật ngoại lai, Điều 106 quy định rằng ngay sau khi có kết luận giám định, các vật chứng này phải được giao cho cơ quan quản lý chuyên ngành để xử lý theo pháp luật.

Bảng dưới đây so sánh sự khác biệt trong quy định bảo quản vật chứng giữa hai giai đoạn pháp luật:

1.2. Bảo quản Vật chứng thu được là động vật, thực vật từ tội phạm buôn lậu

Trong quá trình xử lý các vụ án liên quan đến tội phạm buôn lậu, việc thu giữ và bảo quản vật chứng, đặc biệt là các động vật và thực vật, đòi hỏi sự chăm sóc và xử lý đặc biệt để đảm bảo tính toàn vẹn và bảo quản hiệu quả. Các quy định tại điểm d khoản 1 Điều 8 của Quy chế quản lý kho vật chứng ban hành kèm theo Nghị định 18/2002/NĐ-CP, được sửa đổi bởi khoản 6 Điều 1 Nghị định 70/2013/NĐ-CP đã được đề ra để hướng dẫn cách thức bảo quản và lưu giữ những vật chứng đặc biệt này một cách đúng đắn và an toàn.

Theo quy định này, vật chứng như động vật và thực vật thu được từ các vụ án buôn lậu không được bảo quản bình thường trong kho vật chứng như các loại khác mà phải được xử lý theo quy trình cụ thể. Đối với động vật, chúng sẽ được gửi tại các cơ sở chuyên biệt như Vườn thú, Trung tâm cứu hộ động vật hoang dã hoặc các cơ sở chăn nuôi thuộc ngành Nông nghiệp trên địa bàn. Điều này đảm bảo rằng những sinh vật này sẽ được chăm sóc một cách an toàn và có môi trường sống phù hợp nhất.

Còn với vật chứng là thực vật, quy trình sẽ là gửi tại các cơ quan lâm nghiệp, Công ty cây trồng trên địa bàn. Điều này giúp đảm bảo rằng các loại thực vật này sẽ được chăm sóc và bảo quản một cách chuyên nghiệp, đồng thời tạo điều kiện cho việc nghiên cứu và phân tích về chúng để hỗ trợ quá trình điều tra và xử lý vụ án.

Quy định này không chỉ đảm bảo việc bảo quản hiệu quả vật chứng mà còn giúp bảo vệ môi trường sống và loài vật hoang dã. Bằng cách này, cơ quan chức năng không chỉ thể hiện sự chuyên nghiệp và trách nhiệm trong việc xử lý các vụ án mà còn góp phần vào việc bảo tồn và bảo vệ nguồn tài nguyên thiên nhiên.

Tổ chức và cơ sở chịu trách nhiệm tiếp nhận và bảo quản vật chứng theo quy định của pháp luật và Quy chế quản lý kho vật chứng. Đồng thời, kinh phí để thực hiện việc bảo quản được chi từ nguồn ngân sách nhà nước, đảm bảo rằng quá trình này diễn ra một cách mạch lạc và chuyên nghiệp nhất.

Tóm lại, quy định về việc bảo quản và lưu giữ vật chứng động vật và thực vật từ tội phạm buôn lậu là một phần quan trọng của quy trình xử lý vụ án. Việc thực hiện đúng đắn và chính xác các quy định này không chỉ đảm bảo tính minh bạch và công bằng trong quá trình tố tụng mà còn góp phần vào việc bảo vệ môi trường và nguồn tài nguyên thiên nhiên.

1.3. Sử dụng những vật chứng đang được lưu giữ trong kho vật chứng 

Khi nhu cầu sử dụng những vật chứng được lưu giữ trong kho vật chứng để phục vụ cho việc xử lý vụ án trở nên cần thiết, quy trình và các quy định cụ thể cần được tuân thủ một cách chặt chẽ. Theo Điều 9 của Quy chế quản lý kho vật chứng, các bước cụ thể và trách nhiệm được xác định rõ ràng để đảm bảo tính chính xác và minh bạch trong quá trình này.

Trước hết, quy trình nhập kho và xuất kho phải được thực hiện thông qua việc có lệnh nhập kho hoặc lệnh xuất kho do Thủ trưởng cơ quan đang thụ lý vụ án ban hành. Điều này bao gồm việc ghi rõ thông tin chi tiết về vật chứng, đồ vật, tài liệu cần nhập hoặc xuất kho, cũng như lý do và thời gian thực hiện. Lệnh này phải được ký và đóng dấu bởi Thủ trưởng cơ quan thụ lý vụ án, đảm bảo tính pháp lý và xác thực của quá trình.

Khi giao nhận vật chứng tại kho, việc xuất trình lệnh nhập kho hoặc xuất kho cùng giấy tờ tùy thân là điều bắt buộc. Điều này giúp đảm bảo rằng mọi hoạt động liên quan đến vật chứng được thực hiện theo quy định và không có sự can thiệp trái phép từ bên ngoài. Thủ kho vật chứng chỉ được phép thực hiện việc nhập hoặc xuất kho khi tất cả các thủ tục và giấy tờ được cung cấp đầy đủ và đúng quy định.

Một phần quan trọng của quy trình này là trách nhiệm của cơ quan đang thụ lý vụ án trong việc chủ trì, phối hợp với cơ quan bảo quản vật chứng để thực hiện các hoạt động vận chuyển, bảo quản và bảo vệ vật chứng. Điều này đòi hỏi sự chuyên nghiệp và cẩn thận trong việc xử lý và bảo quản các bằng chứng, đảm bảo tính toàn vẹn và tin cậy của chúng trong quá trình điều tra, truy tố, và xét xử.

Qua đó, rõ ràng thấy rằng việc sử dụng vật chứng từ kho vật chứng là một quy trình phức tạp và cần sự chặt chẽ trong việc tuân thủ các quy định và quy trình. Điều này không chỉ đảm bảo tính minh bạch và công bằng trong quá trình tố tụng mà còn đảm bảo tính chính xác và hiệu quả của việc sử dụng bằng chứng để làm rõ sự thật và phân xử công bằng cho các bên liên quan trong vụ án

1.4. Nguồn kinh phí nâng cấp, sửa chữa kho vật chứng lấy từ đâu?

Quy định về nguồn kinh phí để nâng cấp, sửa chữa, và mở rộng kho vật chứng là một phần quan trọng trong việc đảm bảo hoạt động quản lý và bảo quản các vật chứng trong quá trình điều tra và xử lý vụ án. Theo quy định tại Điều 12 của Quy chế quản lý kho vật chứng, nguồn kinh phí cho các hoạt động này được bảo đảm từ ngân sách nhà nước và được bố trí trong dự toán ngân sách hàng năm.

Theo đó, Điều 12 quy định rõ ràng rằng kinh phí phục vụ cho việc quản lý, xây dựng, sửa chữa, mở rộng, và nâng cấp kho vật chứng, cũng như mua sắm trang thiết bị, phương tiện, và các chi phí khác liên quan đến vật chứng của vụ án sẽ được cung cấp từ ngân sách nhà nước. Điều này bảo đảm rằng các hoạt động quản lý vật chứng được thực hiện một cách chuyên nghiệp và hiệu quả nhất, không gặp phải rủi ro do thiếu hụt nguồn lực tài chính.

Quy định cũng chỉ định rõ các bộ ngành và cơ quan có trách nhiệm chủ trì, phối hợp trong việc kiểm tra và đôn đốc thực hiện quy định này. Theo đó, Bộ Tài chính sẽ chủ trì, phối hợp với các bộ ngành như Bộ Công an, Bộ Quốc phòng, Bộ Tư pháp, và Viện Kiểm sát nhân dân tối cao để đảm bảo việc cung cấp nguồn kinh phí cho các hoạt động liên quan đến quản lý và bảo quản vật chứng được thực hiện đúng theo quy định.

Tuy nhiên, việc sử dụng nguồn kinh phí từ ngân sách nhà nước cũng phải tuân thủ các quy định và quy trình quản lý tài chính của nhà nước. Các cơ quan có thẩm quyền phải đảm bảo rằng các khoản chi tiêu được sử dụng một cách hợp lý, công bằng và minh bạch, đồng thời phải có các biện pháp kiểm tra, giám sát để đảm bảo tính chính xác và hiệu quả trong việc sử dụng nguồn kinh phí này.

Tóm lại, việc đảm bảo nguồn kinh phí để nâng cấp, sửa chữa và mở rộng kho vật chứng là một phần quan trọng trong quá trình quản lý và bảo quản các vật chứng trong hoạt động pháp luật. Quy định rõ ràng và sự phối hợp giữa các cơ quan liên quan trong việc bảo đảm nguồn kinh phí này giúp đảm bảo tính minh bạch, công bằng và hiệu quả trong việc sử dụng nguồn lực tài chính của nhà nước

2. Phân tích chuyên sâu quy trình bảo quản vật chứng sinh học 

Quy trình bảo quản vật chứng là động vật, thực vật trong vụ án buôn lậu đòi hỏi sự kết hợp giữa kiến thức pháp lý và kỹ thuật chuyên môn sinh học. Dựa trên các quy định hiện hành và thực tiễn điều tra, quy trình này có thể được mô hình hóa thành các bước nghiêm ngặt.

Bước 1: Thu thập, phân loại và niêm phong tại hiện trường

Ngay khi phát hiện hành vi buôn lậu, cơ quan chức năng phải tiến hành thu giữ và lập biên bản mô tả chi tiết tình trạng vật chứng. Đối với thực vật và động vật sống, việc niêm phong phải tuân thủ Nghị định 127/2017/NĐ-CP để không làm ảnh hưởng đến khả năng sinh tồn của sinh vật.

• Đối với động vật: Niêm phong được thực hiện trên lồng, cũi hoặc dụng cụ chứa đựng. Cần dán giấy niêm phong tại các chốt mở nhưng phải để lại các khoảng trống cho không khí và thức ăn.
• Đối với thực vật: Nếu là gỗ hoặc sản phẩm từ thực vật, niêm phong trực tiếp trên từng khối hoặc kiện hàng. Nếu là cây xanh tươi sống, niêm phong tại gốc hoặc chậu cây, đồng thời ghi nhận các đặc điểm sinh trưởng để đối chiếu.

Bước 2: Giám định và xác định danh mục ưu tiên

Đây là bước then chốt để xác định hướng xử lý tiếp theo. Các chuyên gia từ viện nghiên cứu hoặc cơ quan kiểm dịch thực vật sẽ xác định loài dựa trên Danh mục thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm hoặc Phụ lục Công ước CITES.

• Động vật thuộc Nhóm IB hoặc Phụ lục I CITES: Yêu cầu bảo quản đặc biệt nghiêm ngặt vì đây là các loài có nguy cơ tuyệt chủng cao.
• Thực vật và động vật thông thường: Quy trình có thể linh hoạt hơn, tập trung vào việc duy trì giá trị thương mại và ngăn ngừa dịch bệnh.

Bước 3: Lưu trữ tạm thời và chăm sóc chuyên dụng

Do kho vật chứng của các cơ quan tố tụng thường không đáp ứng được yêu cầu về môi trường sinh học (nhiệt độ, độ ẩm, dinh dưỡng), pháp luật cho phép thuê các tổ chức, cá nhân có điều kiện phù hợp để bảo quản.

• Hợp đồng thuê trông giữ: Thủ trưởng cơ quan THADS hoặc cơ quan điều tra phải ký hợp đồng với các vườn thú, khu bảo tồn hoặc trung tâm cứu hộ. Trong hợp đồng phải quy định rõ trách nhiệm nếu để sinh vật chết hoặc mất mát.
• Chế độ báo cáo: Đơn vị nhận bảo quản phải báo cáo định kỳ về tình trạng sức khỏe của vật chứng cho cơ quan tố tụng.

Bước 4: Chuyển giao và xử lý sớm

Để tối ưu hóa chi phí và bảo vệ môi trường, BLTTHS 2015 khuyến khích xử lý sớm các vật chứng sinh học. Theo Điều 106, sau khi có kết luận giám định, động vật hoang dã và thực vật ngoại lai có thể được giao cho cơ quan chuyên ngành để thả về tự nhiên hoặc cứu hộ.

3. Những vướng mắc thực tiễn và rủi ro pháp lý trong quản lý vật chứng sinh học

Dù quy trình đã được quy định, nhưng thực tế triển khai gặp không ít rào cản, dẫn đến những hậu quả đáng tiếc về cả kinh tế và pháp lý.

Thứ nhất, xung đột trong quy định về trách nhiệm tiếp nhận. Một trong những vướng mắc lớn nhất là sự bất nhất giữa BLTTHS và các văn bản hướng dẫn về thi hành án. Theo BLTTHS, cơ quan Công an bảo quản trong giai đoạn điều tra và truy tố, còn cơ quan THADS bảo quản trong giai đoạn xét xử. Tuy nhiên, các thông tư hướng dẫn của Bộ Tư pháp lại xếp động vật, thực vật vào nhóm vật chứng đặc thù cần điều kiện bảo quản đặc biệt, thường nằm ngoài khả năng của kho vật chứng THADS.

Hệ quả là cán bộ THADS (thủ kho, kế toán) thường phải chịu trách nhiệm pháp lý đối với những vật chứng mà họ không thực sự trực tiếp quản lý (do đang gửi tại các trung tâm cứu hộ). Nếu vật chứng bị chết hoặc hư hỏng trong quá trình này, việc xác định lỗi thuộc về cơ quan ra quyết định gửi giữ hay cơ quan trực tiếp chăm sóc trở nên vô cùng phức tạp.

Thứ hai, bài học từ thực tiễn từ vụ án 17 cá thể hổ tại Nghệ An. Thực trạng thiếu cơ sở hạ tầng đã dẫn đến những thảm kịch sinh học. Trong một vụ án tại Nghệ An năm 2021, lực lượng chức năng đã phát hiện và thu giữ 17 cá thể hổ trưởng thành nuôi nhốt trái phép. Để phục vụ điều tra, các cá thể này được gây mê và vận chuyển đến khu sinh thái. Tuy nhiên, 08 cá thể đã chết trong quá trình vận chuyển và tiếp nhận ban đầu.

Nguyên nhân được xác định là do thiếu nhân viên chuyên môn chăm sóc ngay từ giai đoạn tạm giữ và quy trình vận chuyển không đảm bảo tiêu chuẩn cho động vật nguy cấp. Vụ việc này minh chứng cho sự cần thiết phải có sự phối hợp tức thời giữa cơ quan điều tra và các chuyên gia sinh học ngay từ giây phút đầu tiên thu giữ vật chứng.

Thứ ba, Nguy cơ dịch bệnh và an toàn sinh học.  Vật chứng là thực vật và động vật trong vụ án buôn lậu thường không qua kiểm dịch, tiềm ẩn nguy cơ mang theo các loài sinh vật gây hại lạ hoặc mầm bệnh nguy hiểm. Luật Bảo vệ và Kiểm dịch thực vật 2013 yêu cầu phải phát hiện sớm và xử lý triệt để các đối tượng kiểm dịch thực vật để tránh lây lan. Tuy nhiên, việc giữ lại các vật chứng này trong kho lâu ngày để chờ xét xử vô hình trung biến kho vật chứng thành các ổ dịch tiềm tàng, đe dọa an ninh sinh học quốc gia.

4. Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước khi vật chứng bị hư hỏng

Khi cơ quan tiến hành tố tụng làm mất mát hoặc hư hỏng vật chứng sinh học do thiếu trách nhiệm, họ phải đối mặt với các chế tài theo Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước.

Căn cứ xác định thiệt hại

Thiệt hại đối với tài sản bị xâm phạm trong hoạt động tố tụng được tính dựa trên giá thị trường tại thời điểm giải quyết bồi thường.

• Trường hợp vật chứng chết hoặc hỏng hoàn toàn: Bồi thường theo giá trị tài sản cùng loại hoặc tài sản có cùng tính năng, tiêu chuẩn kỹ thuật.
• Trường hợp tài sản bị giảm giá trị: Chi phí hợp lý để sửa chữa, phục hồi lại tình trạng ban đầu hoặc bù đắp phần giá trị bị mất.

Quy trình yêu cầu bồi thường

Người bị thiệt hại (chủ sở hữu vật chứng được xác định là không phạm tội) cần chuẩn bị hồ sơ bao gồm văn bản yêu cầu bồi thường, chứng minh hành vi gây thiệt hại của người thi hành công vụ và mối quan hệ nhân quả giữa hành vi đó với thiệt hại thực tế. Nhà nước có trách nhiệm bố trí kinh phí từ ngân sách để chi trả, đồng thời yêu cầu người thi hành công vụ có lỗi phải hoàn trả một phần hoặc toàn bộ số tiền đã bồi thường.

5. Đề xuất hoàn thiện quy trình bảo quản vật chứng trong vụ án buôn lậu

Để khắc phục các bất cập hiện tại và nâng cao hiệu quả quản lý, một Blueprint mới cần được triển khai dựa trên ba trụ cột: Chuyên môn hóa, Số hóa và Linh hoạt hóa.

Chuyên môn hóa mạng lưới cơ sở lưu giữ

Thay vì dựa dẫm vào kho vật chứng truyền thống, các cơ quan tố tụng nên thiết lập các thỏa thuận đối tác chiến lược với các tổ chức khoa học.

• Thành lập Hội đồng định giá và giám định nhanh: Hội đồng này có mặt tại các cửa khẩu trọng điểm để xác định loài và tình trạng vật chứng ngay trong 24 giờ đầu tiên sau khi bắt giữ.
• Mô hình "Kho vật chứng ảo": Vật chứng sinh học sẽ không được chuyển về cơ quan công an mà chuyển thẳng đến các trung tâm cứu hộ chuyên ngành. Cơ quan công an chỉ quản lý về mặt hồ sơ và niêm phong giấy tờ, còn việc chăm sóc thuộc về chuyên gia.

Số hóa quy trình theo dõi vật chứng

Sử dụng công nghệ để đảm bảo tính minh bạch và ngăn chặn các sai sót trong quản lý kho.

• Hệ thống mã vạch và RFID: Mỗi vật chứng (hoặc lồng chứa) được gắn mã QR hoặc chip RFID chứa thông tin về nguồn gốc, loài, thời điểm thu giữ và nhật ký chăm sóc.
• Giám sát trực tuyến: Các kho lưu giữ hoặc trung tâm cứu hộ phải có hệ thống camera giám sát kết nối trực tiếp với cơ quan điều tra và Viện kiểm sát để theo dõi hiện trạng vật chứng 24/7, giảm thiểu việc phải kiểm tra trực tiếp gây stress cho sinh vật.

Linh hoạt hóa cơ chế tài chính và xử lý

• Quỹ khẩn cấp bảo quản vật chứng: Chính phủ cần cấp một khoản ngân sách dự phòng cho các cơ quan điều tra tại biên giới để chi trả ngay các chi phí thức ăn, thuốc thú y cho vật chứng sinh học trong những ngày đầu.
• Rút ngắn quy trình thanh lý: Đối với vật chứng không thuộc danh mục nguy cấp, cho phép bán đấu giá công khai ngay sau khi giám định và giữ tiền vào tài khoản tạm giữ để bảo toàn giá trị tài sản.

Kết luận

Bảo quản vật chứng là động vật, thực vật trong vụ án buôn lậu là một thách thức lớn đối với các cơ quan tiến hành tố tụng tại Việt Nam. Sự chuyển dịch từ mô hình lưu kho truyền thống sang mô hình phối hợp chuyên ngành là hướng đi bắt buộc để đáp ứng các yêu cầu của BLTTHS 2015 và bảo vệ đa dạng sinh học. Việc nắm vững các quy định về niêm phong, giám định và trách nhiệm bồi thường của Nhà nước sẽ giúp các cán bộ thực thi công vụ hạn chế tối đa sai sót và rủi ro pháp lý.

Việc áp dụng các biện pháp bảo quản vật chứng mới với sự hỗ trợ của công nghệ và sự phối hợp liên ngành chặt chẽ sẽ tạo ra một bước đột phá trong công tác đấu tranh chống tội phạm buôn lậu, góp phần thực thi nghiêm minh pháp luật và bảo vệ uy tín của Nhà nước trong các cam kết quốc tế về bảo tồn thiên nhiên.

Trường hợp nếu quý khách còn vướng mắc về vấn đề trên hoặc mọi vấn đề pháp lý khác, quý khách hãy vui lòng liên hệ trực tiếp với chúng tôi qua Luật sư tư vấn pháp luật trực tuyến theo số điện thoại: 1900.6162 để được Luật sư tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài kịp thời hỗ trợ và giải đáp mọi thắc mắc.