Thẩm quyền xử lý vật chứng trong vụ án hình sự

1. Hiểu như thế nào về vật chứng trong vụ án hình sự?

Hiện nay theo quy định tại Điều 89 Bộ luật tố tụng hình sự 2015 có nêu ra định nghĩa về vật chứng trong Bộ luật hình sự như sau: "Vật chứng là vật được dùng làm công cụ, phương tiện phạm tội, vật mang dấu vết tội phạm, vật là đối tượng của tội phạm, tiền hoặc vật khác có giá trị chứng minh tội phạm và người phạm tội hoặc có ý nghĩa trong việc giải quyết vụ án." 

Theo quy định tại Điều 87 của Bộ luật tổ tụng hình sự, vật chứng là một nguồn chứng cứ (là những gì có thật, được thu thập theo trình tự, thủ tục do Bộ Luật tố tụng hình sự quy định, được dùng làm căn cứ để xác định cí hay không có hành vi phạm tội, người thực hiện hành vi phạm tội và những tình tiết khác có ý nghĩa trong việc giải quyết vụ án). Như vậy, để giải quyết một vụ việc, xác minh một vụ viếc có dấu hiệu của tội phạm hay không, xác định người phạm tội, mức độ của tội phạm, việc thu thập chứng cứ là bắt buộc, bởi việc khởi tố vụ án hình sự, hay ra bản án quyết định một người, một tổ chức là tội phạm cần phải có chứng cứ và lập luận thuyết phục dựa trên các quy định của pháp luật để đảm bảo tính pháp quyền và sự bình đẳng, an ninh trật tự của một quốc gia. Trong chứng cứ, vật chứng là một nguồn chứng cứ rất quan trọng và rất phổ biến. Hiện nay, căn cứ vào giá trị chứng minh và ý nghĩa của vật chứng, có thể chia vật chứng thành ba nhóm bao gồm: vật chứng có giá trị chứng minh tội phạm; vâth chứng có giá trị chứng minh người phạm tội; vật chứng có ý nghĩa trong việc giải quyết vụ án.

2. Quy định của pháp luật về thẩm quyền xử lý vật chứng trong vụ án hình sự

Thẩm quyền xử lý vật chứng được quy định cụ thể tại khoản 1 Điều 106 Bộ luật tố tụng hình sự 2015 quy định:

- Trong trường hợp vụ án được đình chỉ ở giai đoạn điều tra, việc xử lý vật chứng do cơ quan điều tra, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra quyết định.

- Trong trường hợp vụ án được đình chỉ ở giai đoạn truy tố thẩm quyền việc xử lý vật chứng thuộc về Viện kiểm sát nhân dân

- Trường hợp vụ án được đình chỉ ở giai đoạn xét xử, thẩm quyền xử lý vật chứng thuộc về Chánh án Tòa án nhân dân

- Trong trường hợp vụ án đã được đưa ra xét xử việc xử lý vật chứng do Hội đồng xét xử quyết định.

Như vậy, việc xử lý vật chứng không được giao cho một cơ quan, cá nhân cố định mà tùy vào từng trường hợp cụ thể mà được giao cho cá nhân, cơ quan nhất định nhằm đảm bảo việc xử lý vật chứng được bảo đảm, không làm ảnh hưởng đến vật chứng, bởi nếu không xử lý vật chứng đúng cách có thể sẽ làm mất đi những tính chất quan trọng của vật chứng trong việc xác minh dấu hiệu phạm tội, truy cứu trách nhiệm hình sự đối với cá nhân, tổ chức, gây ảnh hưởng nghiêm trọng trong quá trình chứng minh tội phạm của cơ quan điều tra. Vì vậy, để đảm bảo vật chứng được xử lý sao cho giữ nguyên được tính chất của nó, đảm bảo giá trị chứng minh của vật chất, pháp luật quy định thẩm quyền cho từng cá nhân, cơ quan trong việc xử lý vật chứng phù hợp với từng giai đoạn tố tụng hình sự.

Ngoài ra, có thể thấy việc xử lý vật chứng có thể tiến hành trong bất cứ giai đoạn tố tụng nào (điều tra, khởi tố, truy tố, xét xử) 

3. Quy định của pháp luật về quy trình xử lý vật chứng trong vụ án hình sự

Tại khoản 2 Điều 106 Bộ luật tố tụng hình sự có quy định về việc xử lý vật chứng, cụ thể như sau:

- Trong trường hợp vật chứng là công cụ, phương tiện phạm tội, vật cấm tàng trữ, lưu hành bị tịch thu, nộp sách nhà nước hoặc tiêu hủy. Đối với các vật chứng này, trong quá trình giải quyết vụ án, cơ quan có thẩm quyền có thể áp dụng việc xử lý là nộp vào ngân sách nhà nước và đối với các vật cấm tàng trữ, lưu hành, cơ quan có thẩm quyền có thể thực hiện xử lý dưới hình thức tiêu hủy.

- Trong trường hợp vật chứng là tiền bạc hoặc tài sản do phạm tội mà có bị tịch thu, nộp ngân sách nhà nước. Vật chứng theo quy định của pháp luật bao gồm cả tiền và tài sản, đối với loại vật chứng này, hình thức xử lý có thể được áp dụng là tịch thu, nộp ngân sách nhà nước.

-  Trong trường hợp vật chứng không có giá trị hoặc không sử dụng được thì sẽ bị tịch thu và tiêu hủy. Trong một số trường hợp, vật chứng không có giá trị hoặc không còn giá trị trên thực tế hoặc không còn sử dụng được thì sẽ bị tịch thu và tiêu hủy theo trình tự, thủ tục mà pháp luật quy định.

Theo quy định tại khoản 3 Điều 106 Bộ luật tố tụng hình sự quy định trong quá trình điều tra, khởi tố, truy tố, xét xử, cơ quan, người có thẩm quyền được pháp luật quy định có quyền:

- Trả lại ngay tài sản đã thu giữ, tạm giữ nhưng không phải là vật chứng cho chủ sở hữu hoặc người quản lý hợp pháp tài sản đó. Trong một số trường hợp, trong qua trình xử lý vụ việc, cơ quan có thẩm quyền có thu giữ được tài sản không thuộc trường hợp là vật chứng, cơ quan có thẩm quyền có thể tiến hành việc trả lại tài sản này cho chủ sở hữu hoặc trả lại cho người quản lý tài sản đó.

- Trong trường hợp cơ quan có thẩm quyền xét thấy không ảnh hưởng đến việc xử lý vụ án và thi hành án cơ quan có thẩm quyền có thể trả lại ngay vật chứng cho chủ sở hữu hoặc người quản lý hợp pháp. Việc cơ quan có thẩm quyền được phép trả lại vật chứng cho chủ sở hữu hoặc người quản lý hợp pháp là hoàn toàn hợp lý, bởi đây là tài sản thuộc sở hữu và quản lý của một cá nhân, tổ chức nhất định, việc tịch thu và tạm giữ những tài sản này trong một số tình huống không có nhiều ý nghĩa trong việc giải quyết vụ án, cơ quan có thẩm quyền có thể trả lại tài sản này cho chủ sở hữu hoặc người quản lý để đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của chủ sở hữu, người quản lý tài sản.

- Vật chứng thuộc loại mau hỏng hoặc khó bảo quản thì có thể được bán theo quy định của pháp luật; trong trường hợp không bán được thì tiêu hủy. Đối với các vật chứng do tính chất đặc thù rất mau hỏng và điều kiện bảo quản khó khăn thì cơ quan có thẩm quyền có thể được phép bán theo quy định của pháp luật nhằm tránh gây lãng phí và nếu không bán được, hình thức xử lý sẽ là tiêu hủy.

- Đối với vật chứng là động vật hoang dã và thực vật ngoại lai thì ngay sau khi có kết luận giám định phải giao cho cơ quan quản lý chuyên môn chuyên ngành có thẩm quyền xử lý theo quy định của pháp luật.  Việc xử lý vật chứng là động vật hoang dã và thực vật ngoại lai trên thực tế là khá phức tạp bởi tính chất đặc thù của loại vật chứng này. Hiện nay, pháp luật quy định, sau khi có kết luận giám định vật chứng là động vật hoang dã và thực vật ngoại lai sẽ được giao cho cơ quan quản lý chuyên môn chuyên ngành có thẩm quyền xử lý theo quy định của pháp luật. Bởi cơ quan chuyên ngành là cơ quan có những kiến thức chuyên sâu về động vật hoang dã và thực vật ngoại lai, do đó, việc giao cho cơ quan này thực hiện việc xử lý vật chứng đối với động vật hoang dã và thực vật ngoại lai là toàn hợp lý.

Trong trường hợp nếu có sự tranh chấp về quyền sở hữu đối với vật chứng thì việc xác định chủ sở hữu thật sự của vật chứng sẽ được thực hiện theo quy định của pháp luật về tố tụng dân sự.

Trên đây là một số vấn đề liên quan đến việc thẩm quyền xử lý vật chứng theo quy định của pháp luật hiện nay. Để có thể hiểu rõ hơn về các nội dung liên quan đến vấn đề này, tham khảo bài viết: Các nguồn chứng cứ trong luật hình sự 

Mọi vấn đề thắc mắc liên hệ 19006162 hoặc email lienhe@luatminhkhue.vn để được giải đáp chi tiết.

Trân trọng