1. Quy định chung về các biện pháp tư pháp qua các thời kỳ

Cùng với hệ thống hình phạt, biện pháp tư pháp là hệ thống biện pháp cưỡng chế nhà nước thứ hai được quy định trong luật hình sự nhằm thay thế cho hình phạt trong những trường hợp đặc biệt nhất định hoặc nhằm hỗ trợ làm tăng hiệu quả của hình phạt. Trong luật hình sự Việt Nam, hệ thống các biện pháp tư pháp được quy định kể từ khi có Bộ luật hình sự năm 1985. Hệ thống này về cơ bản được giữ nguyên trong Bộ luật hình sự năm 1999 (trừ trường hợp đổi tên của biện pháp tư pháp “buộc phải chịu thử thách" thành “giáo dục tại xã, phường, thị trấn").

Theo Bộ luật hình sự năm 1999, biện pháp tư pháp gồm: 4jch thu vật, tiền trực tiếp liên quan đến tội phạm; trả lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại; buộc công khai xin lỗi; bắt buộc chữa bệnh; giáo dục tại xã, phường, thị trấn; đưa vào trường giáo dưỡng.

Trong các biện pháp trên, biện pháp bắt buộc chữa bệnh; biện pháp giáo dục tại xã, phường, thị trấn; biện pháp đưa vào trường giáo dưỡng là những biện pháp thay thế hình phạt. Các biện pháp còn lại gồm tịch thu vật, tiền trực tiếp liên quan đến tội phạm; trả lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại; buộc công khai xin lỗi là các biện pháp có tính chất hỗ trợ cho hình phạt.

2. Các biện pháp tư pháp là gì ?

Các biện pháp tư pháp là các biện pháp hình sự được áp dụng đối với người phạm tội, có tác dụng hỗ trợ hoặc thay thế hình phạt

Cùng với hình phạt, các biện pháp tư pháp thể hiện chính sách hình sự của Nhà nước. Các biện pháp tư pháp mang tính chất hỗ trợ cho hình phạt trong trường hợp cần thiết phải xử lí cơ bản, toàn diện người phạm tội về hành vi nguy hiểm cho xã hội của họ, thể hiện sự công minh của pháp luật đồng thời loại bỏ những điều kiện phạm tội, đảm bảo trật tự, an toàn cho xã hội. Trong những trường hợp nhất định như trường hợp người mắc bệnh tâm thần mất khả năng nhận thức hoặc điều khiển hành vi, các biện pháp tư pháp đóng vai trò loại bỏ khả năng dẫn đến hành vi nguy hiểm cho xã hội và là thể hiện cụ thể của nguyên tắc nhân đạo.

Các biện pháp tư pháp được áp dụng với những người có hành vi nguy hiểm cho xã hội, gây thiệt hại đến lợi ích của Nhà nước, tập thể, lợi ích chính đáng của công dân trong xã hội không nằm ngoài mục đích giáo dục, cải tạo họ và ngăn ngừa khả năng gây thiệt hại đến các lọi ích ttên trong tương lai. Nhận thức và áp dụng đúng các biện pháp tư pháp có ý nghĩa quan trọng ttong việc thể hiện chính sách hình sự của Nhà nước trong cuộc sống, đảm bảo cho an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội.

Biện pháp tư pháp đối với người phạm tội bao gồm: Tịch thu vật, tiền trực tiếp liên quan đến tội phạm; trả lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại; buộc công khai xin lỗi và bắt buộc chữa bệnh.

3. Các biện pháp tư pháp đối với người phạm tội hiện nay

3.1 Tịch thu vật, tiền trực tiếp liên quan đến tội phạm

Tịch thu vật, tiền trực tiếp liên quan đến tội phạm là thu vật, tiền để sung vào ngân sách nhà nước hoặc để tiêu hủy. (Điều 47 bộ luật hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017)

Đối tượng bị thu gồm: công cụ, phương tiện dùng vào việc phạm tội; vật, tiền do phạm tội hoặc do mua bán, đổi chác các thứ này mà có; khoản thu lợi bất chính từ việc phạm tội; vật thuộc loại Nhà nước cấm tàng trữ, lưu hành như các chất ma tuý, hàng giả, văn hoá phẩm đồi trụy...

Vật, tiền bị chiếm đoạt hoặc bị sử dụng trái phép không bị tịch thu mà được trả lại cho chủ sở hữu hoặc người quản lí họp pháp.

Vật, tiền là tài sản của người khác chỉ có thể bị tịch thu nếu người này có lỗi ttong việc để cho người phạm tội sử dụng vào việc phạm tội. Thông thường ttong thực tiễn, lỗi của họ xuất phát từ sự thiếu ttách nhiệm trong quản lí, trông coi, sử dụng và bảo vệ tài sản.

Tịch thu vật, tiền bạc trực tiếp liên quan đến tội phạm không những loại bỏ điều kiện vật chất của tội phạm mà còn góp phần cải tạo, giáo dục người phạm tội, ngăn ngừa tội phạm, ổn định và đảm bảo trật tự xã hội.

3.2 Trả lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại

Trả lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại là biện pháp tư pháp buộc người phạm tội phải trả lại tài sản hoặc tiến hành hoạt động khắc phục những thiệt hại vật chất gây ra cho người bị hại (Điều48 bộ luật hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017).

Nhằm khôi phục lại tình trạng sở hữu như trước khi tội phạm xảy ra, BLHS quy định người phạm tội phải trả lại tài sản cho chủ sở hữu hoặc người quản lí hợp pháp. Trong trường hợp người phạm tội đã làm cho tài sản này bị hư hỏng thì phải sửa chữa. Nếu tài sản không hoàn trả lại được vì những lí do nhất định như đã mất, thất lạc hay không còn nữa thì người phạm tội phải bồi thường thiệt hại cho chủ sở hữu hoặc người quản lí hợp pháp.

3.3 Buộc công khai xin lỗi

Buộc công khai xin lỗi là biện pháp tư pháp buộc người phạm tội chính thức, công khai nhận lỗi của mình về hành vi phạm tội và xin loi người bị hại (Điều 48 bộ luật hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017).

Trong trường hợp gây thiệt hại về tinh thần như gây thiệt hại đến danh dự, nhân phẩm... toà án buộc người phạm tội phải công khai xin lỗi người bị hại và phải bồi thường về vật chất những thiệt hại về tinh thần đã gây ra cho họ.

3.4 Bắt buộc chữa bệnh

Bắt buộc chữa bệnh là biện pháp tư pháp, buộc người đã thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội phải chữa bệnh tâm thần hoặc bệnh khác tại cơ sở điều trị chuyên khoa (Điều 49 BLHS).

Bắt buộc chữa bệnh có mục đích phòng ngừa người mắc bệnh tâm thần hoặc bệnh khác gây rối loạn hoạt động tâm thần có hành vi gây thiệt hại cho xã hội. Đồng thời, biện pháp này cũng là biểu hiện cụ thể của sự nhân đạo.

Bắt buộc chữa bệnh được áp dụng đối với:

- Người có hành vi nguy hiểm cho xã hội trong khi mắc bệnh tâm thần hoặc bệnh khác làm mất khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi của mình;

- Người phạm tội trong khi có năng lực trách nhiệm hình sự nhưng trước khi bị kết án đã mắc bệnh làm mất khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi của mình;

- Người đang chấp hành hình phạt tù đã mắc bệnh làm mẩt khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi của mình.

Thời gian bắt buộc chữa bệnh được trừ vào thòi hạn chấp hành hình phạt tù.

4. Thi hành biện pháp tư pháp đưa vào trường giáo dưỡng là gì?

Thi hành biện pháp tư pháp đưa vào trường giáo dưỡng là việc cơ quan, người có thẩm quyền theo quy định đưa người chưa thành niên phạm tội nhưng không phải chịu hình phạt vào trường giáo dưỡng để giáo dục theo bản án, quyết định của Tòa án.

Theo điểm 14 Điều 3 Luật thi hành án hình sự năm 2010 thì thi hành biện pháp tư pháp đưa vào trường giáo dưỡng là việc cơ quan, người có thẩm quyền theo quy định của Luật thi hành án hình sự đưa người chưa thành niên phạm tội nhưng không phải chịu hình phạt vào trường giáo dưỡng để giáo dục theo bản án, quyết định của Tòa án.
Về thủ tục thi hành biện pháp đưa vào trường giáo dưỡng được pháp luật quy định (Điều 124 Luật thi hành án hình sự) như sau:
a) Trong thời hạn ba ngày làm việc, kể từ ngày ra quyết định áp dụng biện pháp đưa vào trường giáo dưỡng đối vối người chưa thành niên, Tòa án phải gửi quyết định cho người đó và Cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp huyện nơi người chưa thành niên cư trú.
b) Trong thời hạn ba ngày làm việc, kể từ ngày nhận được quyết định của Toà án, Cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp huyện nơi người chưa thành niên cư trú phải báo cáo cơ quan quản lý thi hành án hình sự thuộc Bộ Công an để ra quyết định đưa người chưa thành niên vào trường giáo dưỡng.
c) Trong thời hạn ba ngày làm việc, kể từ ngày nhận được báo cáo của Cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp huyện, cơ quan quản lý thi hành án hình sự thuộc Bộ Công an ra quyết định đưa người chưa thành niên vào trường giáo dưỡng và gửi cho Cợ quan thi hành án hình sự Công an cấp huyện.
d) Trong thời hạn năm ngày làm việc, kể từ ngày nhận được quyết định của cơ quan quản lý thi hành án hình sự thuộc Bộ Công an, Cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp huyện phải lập hồ sơ và bàn giao người chưa thành niên vào trường giáo dưỡng.

5. Hồ sơ thực hiện biện pháp đưa người chưa thành niên vào trường giáo dưỡng

Hồ sơ gồm có
Bản sao quyết định của Toà án;
Quyết định đưa người chưa thành niên vào trường giáo dưỡng;
Sơ yếu lý lịch có xác nhận của ủy ban nhân dân cấp xã;
Danh bản;
Tài liệu khác có liên quan.
đ) Khi tiếp nhận người phải chấp hành biện pháp đưa vào trường giáo dưỡng, Hiệu trưởng trường giáo dưỡng phải kiểm tra hồ sơ và lập biên bản giao nhận. Trong thời hạn 5 ngày làm việc kể từ ngày tiếp nhận, Hiệu trưởng trường giáo dường phải thông báo việc đã tiếp nhận người phải chấp hành biện pháp đưa vào trường giáo dưỡng cho cha, mẹ hoặc người đại diện hợp pháp của người đó.

7. Những trường hợp được hoãn chấp hành biện pháp đưa vào trường giáo dưỡng

Theo quy định tại điều 125 Luật thi hành án hình sự, có hai trường hợp được hoãn chấp hành biện pháp đưa vào trường giáo dưỡng, cụ thể như sau: i) Đang ốm nặng, đang phải cấp cứu hoặc vì lý do sức khoẻ khác mà không thể đi lại được và được cơ sở chữa bệnh hoặc bệnh viện từ cấp huyện trở lên.
ii) Có lý do chính đáng khác được thủ trưởng Cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp huyện xác nhận.
Trên đây là nội dung tư vấn của Luật Minh Khuê về biện pháp tư pháp.

Mọi vướng mắc pháp lý liên quan đến lĩnh vực hình sự về trách nhiệm hình sự, Hãy gọi ngay: 1900.6162 để được Luật sư tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến qua tổng đài. Đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm trong lĩnh vực hình sự luôn sẵn sàng lắng nghe và giải đáp cụ thể.

Trân trọng./.

Bộ phận tư vấn pháp luật hình sự - Công ty luật Minh Khuê