Biện pháp tư pháp là biện pháp có tính cưỡng chế do Bộ luật hình sự quy định, được áp dụng đối với người phạm tội hoặc người có hành vi nguy hiểm cho xã hội khi không có năng lực trách nhiệm hình sự. Biện pháp tư pháp có tác dụng hỗ trợ thay thế hình phạt hoặc là biện pháp có tính chất phòng ngừa, ngăn ngừa hành vi nguy hiểm cho xã hội có thể tiếp tục xảy ra.

1. Các biện pháp tư pháp là gì ?

Các biện pháp tư pháp là các biện pháp hình sự được áp dụng đối với người phạm tội, có tác dụng hỗ trợ hoặc thay thế hình phạt

Cùng với hình phạt, các biện pháp tư pháp thể hiện chính sách hình sự của Nhà nước. Các biện pháp tư pháp mang tính chất hỗ trợ cho hình phạt trong trường hợp cần thiết phải xử lí cơ bản, toàn diện người phạm tội về hành vi nguy hiểm cho xã hội của họ, thể hiện sự công minh của pháp luật đồng thời loại bỏ những điều kiện phạm tội, đảm bảo trật tự, an toàn cho xã hội. Trong những trường hợp nhất định như trường hợp người mắc bệnh tâm thần mất khả năng nhận thức hoặc điều khiển hành vi, các biện pháp tư pháp đóng vai trò loại bỏ khả năng dẫn đến hành vi nguy hiểm cho xã hội và là thể hiện cụ thể của nguyên tắc nhân đạo.

Các biện pháp tư pháp được áp dụng với những người có hành vi nguy hiểm cho xã hội, gây thiệt hại đến lợi ích của Nhà nước, tập thể, lợi ích chính đáng của công dân trong xã hội không nằm ngoài mục đích giáo dục, cải tạo họ và ngăn ngừa khả năng gây thiệt hại đến các lọi ích ttên trong tương lai. Nhận thức và áp dụng đúng các biện pháp tư pháp có ý nghĩa quan trọng ttong việc thể hiện chính sách hình sự của Nhà nước trong cuộc sống, đảm bảo cho an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội.

Biện pháp tư pháp đối với người phạm tội bao gồm: Tịch thu vật, tiền trực tiếp liên quan đến tội phạm; trả lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại; buộc công khai xin lỗi và bắt buộc chữa bệnh.

2. Các biện pháp tư pháp đối với người phạm tội hiện nay

2.1 Tịch thu vật, tiền trực tiếp liên quan đến tội phạm

Tịch thu vật, tiền trực tiếp liên quan đến tội phạm là thu vật, tiền để sung vào ngân sách nhà nước hoặc để tiêu hủy. (Điều 47 bộ luật hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017)

Đối tượng bị thu gồm: công cụ, phương tiện dùng vào việc phạm tội; vật, tiền do phạm tội hoặc do mua bán, đổi chác các thứ này mà có; khoản thu lợi bất chính từ việc phạm tội; vật thuộc loại Nhà nước cấm tàng trữ, lưu hành như các chất ma tuý, hàng giả, văn hoá phẩm đồi trụy...

Vật, tiền bị chiếm đoạt hoặc bị sử dụng trái phép không bị tịch thu mà được trả lại cho chủ sở hữu hoặc người quản lí họp pháp.

Vật, tiền là tài sản của người khác chỉ có thể bị tịch thu nếu người này có lỗi ttong việc để cho người phạm tội sử dụng vào việc phạm tội. Thông thường ttong thực tiễn, lỗi của họ xuất phát từ sự thiếu ttách nhiệm trong quản lí, trông coi, sử dụng và bảo vệ tài sản.

Tịch thu vật, tiền bạc trực tiếp liên quan đến tội phạm không những loại bỏ điều kiện vật chất của tội phạm mà còn góp phần cải tạo, giáo dục người phạm tội, ngăn ngừa tội phạm, ổn định và đảm bảo trật tự xã hội.

2.2 Trả lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại

Trả lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại là biện pháp tư pháp buộc người phạm tội phải trả lại tài sản hoặc tiến hành hoạt động khắc phục những thiệt hại vật chất gây ra cho người bị hại (Điều48 bộ luật hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017).

Nhằm khôi phục lại tình trạng sở hữu như trước khi tội phạm xảy ra, BLHS quy định người phạm tội phải trả lại tài sản cho chủ sở hữu hoặc người quản lí hợp pháp. Trong trường hợp người phạm tội đã làm cho tài sản này bị hư hỏng thì phải sửa chữa. Nếu tài sản không hoàn trả lại được vì những lí do nhất định như đã mất, thất lạc hay không còn nữa thì người phạm tội phải bồi thường thiệt hại cho chủ sở hữu hoặc người quản lí hợp pháp.

2.3 Buộc công khai xin lỗi

Buộc công khai xin lỗi là biện pháp tư pháp buộc người phạm tội chính thức, công khai nhận lỗi của mình về hành vi phạm tội và xin loi người bị hại (Điều 48 bộ luật hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017).

Trong trường hợp gây thiệt hại về tinh thần như gây thiệt hại đến danh dự, nhân phẩm... toà án buộc người phạm tội phải công khai xin lỗi người bị hại và phải bồi thường về vật chất những thiệt hại về tinh thần đã gây ra cho họ.

2.4 Bắt buộc chữa bệnh

Bắt buộc chữa bệnh là biện pháp tư pháp, buộc người đã thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội phải chữa bệnh tâm thần hoặc bệnh khác tại cơ sở điều trị chuyên khoa (Điều 49 BLHS).

Bắt buộc chữa bệnh có mục đích phòng ngừa người mắc bệnh tâm thần hoặc bệnh khác gây rối loạn hoạt động tâm thần có hành vi gây thiệt hại cho xã hội. Đồng thời, biện pháp này cũng là biểu hiện cụ thể của sự nhân đạo.

Bắt buộc chữa bệnh được áp dụng đối với:

- Người có hành vi nguy hiểm cho xã hội trong khi mắc bệnh tâm thần hoặc bệnh khác làm mất khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi của mình;

- Người phạm tội trong khi có năng lực trách nhiệm hình sự nhưng trước khi bị kết án đã mắc bệnh làm mất khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi của mình;

- Người đang chấp hành hình phạt tù đã mắc bệnh làm mẩt khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi của mình.

Thời gian bắt buộc chữa bệnh được trừ vào thòi hạn chấp hành hình phạt tù.

3. Một số lưu ý khi kiểm sát việc áp dụng các biện pháp tư pháp theo quy định của Bộ luật hình sự

Theo quy định của Bộ luật hình sự năm 2015 (BLHS) thì các biện pháp tư pháp được quy định tại Chương VII và Mục 3 Chương XII, bao gồm 2 nhóm:  Nhóm các biện pháp tư pháp áp dụng đối với người phạm tội hoặc người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội trong tình trạng không có năng lực trách nhiệm hình sự và nhóm biện pháp tư pháp đối với pháp nhân thương mại phạm tội.

Để thực hiện các biện pháp tư pháp được tuân thủ đúng quy định của pháp luật, Kiểm sát viên, Kiểm tra viên cần lưu ý một số vấn đề về các biện pháp tư pháp như sau:

Nhóm các biện pháp tư pháp áp dụng đối với người phạm tội hoặc người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội trong tình trạng không có năng lực trách nhiệm hình sự gồm các biện pháp sau: Tịch thu vật, tiền trực tiếp liên quan đến tội phạm; Trả lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại; buộc công khai xin lỗi; Bắt buộc chữa bệnh; Giáo dục tại trường giáo dưỡng.

Mỗi biện pháp tư pháp khi được áp dụng có những trình tự, cách thức thi hành khác nhau và được điều chỉnh bởi các văn bản quy phạm pháp luật khác nhau. Trong các biện pháp trên, Luật thi hành án hình sự (Luật THAHS) chỉ quy định trình tự, thủ tục thi hành biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh (Điều 116 Luật THAHS), biện pháp giáo dục tại Trường giáo dưỡng (Điều 124 Luật THAHS).

Đối với biện pháp “Giáo dục tại xã, phường, thị trấn đối với người chưa thành niên phạm tội” đã chuyển thành “biện pháp giám sát, giáo dục áp dụng đối với người dưới 18 tuổi phạm tội trong trường hợp được miễn trách nhiệm hình sự” (quy định có lợi cho người phạm tội). Như vậy, biện pháp “Giáo dục tại xã, phường, thị trấn đối với người chưa thành niên phạm tội” không còn là biện pháp tư pháp mà chuyển thành biện pháp giám sát và Tòa án chỉ áp dụng trong trường hợp người phạm tội dưới 18 tuổi được miễn trách nhiệm hình sự.

Những biện pháp tư pháp còn lại được điều chỉnh bởi pháp luật thi hành án dân sự hoặc được thực hiện ngay tại phiên tòa xét xử vụ án hình sự.

+ Về biện pháp bắt buộc chữa bệnh (Điều 49 BLHS).

Bắt buộc chữa bệnh được thực hiện như sau:

Đối với người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội trong khi mắc bệnh quy định tại Điều 21 của BLHS, Viện kiểm sát hoặc Tòa án căn cứ vào kết luận giám định pháp y, giám định pháp y tâm thần có thể quyết định đưa họ vào một cơ sở điều trị chuyên khoa để bắt buộc chữa bệnh.

Đối với người phạm tội trong khi có năng lực trách nhiệm hình sự nhưng trước khi bị kết án đã mắc bệnh tới mức mất khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi của mình, thì căn cứ vào kết luận giám định pháp y, giám định pháp y tâm thần, Tòa án có thể quyết định đưa họ vào một cơ sở điều trị chuyên khoa để bắt buộc chữa bệnh. Sau khi khỏi bệnh, người đó có thể phải chịu trách nhiệm hình sự.

Đối với người đang chấp hành hình phạt tù mà bị bệnh tới mức mất khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi của mình, thì căn cứ vào kết luận giám định pháp y, giám định pháp y tâm thần, Tòa án có thể quyết định đưa họ vào một cơ sở điều trị chuyên khoa để bắt buộc chữa bệnh. Sau khi khỏi bệnh, nếu không có lý do khác để miễn chấp hành hình phạt tù, thì người đó phải tiếp tục chấp hành hình phạt. Thời gian bắt buộc chữa bệnh được trừ vào thời hạn chấp hành hình phạt tù.

Theo đó, biện pháp bắt buộc chữa bệnh do Viện kiểm sát và Tòa án áp dụng đối với người phạm tội hoặc người có hành vi nguy hiểm cho xã hội trong tình trạng không có năng lực trách nhiệm hình sự trong các giai đoạn giải quyết vụ án hình sự hoặc thi hành án hình sự. Người bị áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh phải điều trị bệnh tại cơ sở chữa bệnh bắt buộc theo bản án, quyết định của Tòa án hoặc quyết định của Viện kiểm sát. Sở dĩ quy định căn cứ “Kết luận giám định pháp y, giám định pháp y tâm thần” là để phù hợp với Luật giám định tư pháp năm 2012.

Biện pháp bắt buộc chữa bệnh là biện pháp đặc biệt, không phải là biện pháp nhằm giáo dục, cải tạo người bị áp dụng biện pháp tư pháp mà là biện pháp mang tính chất cưỡng chế nhằm điều trị, chăm sóc phục hồi sức khỏe cho người bị bệnh tâm thần hoặc một bệnh khác làm mất khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi của mình. Sau khi khỏi bệnh, người bị áp dụng sẽ có thể tiếp tục bị truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc phải tiếp tục chấp hành hình phạt tù theo bản án. Do đó, thi hành biện pháp bắt buộc chữa bệnh phải tuân thủ theo nguyên tắc bảo đảm việc điều trị, chăm sóc, phục hồi sức khỏe cho người bị áp dụng biện pháp tư pháp và ngăn ngừa họ tiếp tục thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội.

+ Về biện pháp giáo dục tại Trường giáo dưỡng

Biện pháp giáo dục tại Trường giáo dưỡng đối với người dưới 18 tuổi phạm tội quy định tại Điều 96 BLHS là biện pháp do Tòa án quyết định áp dụng đối với người từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi phạm tội, nếu xét thấy không cần thiết áp dụng hình phạt đối với họ nhưng do tính chất của hành vi phạm tội, do nhân thân và môi trường sống của người đó không bảo đảm việc tự cải tạo nên cần đưa người đó vào Trường giáo dưỡng. Người được giáo dục tại trường giáo dưỡng phải chịu sự giám sát, quản lý, giáo dục của nhà trường và phải học tập, rèn luyện, lao động, sinh hoạt dưới sự quản lý, hướng dẫn của cán bộ, giáo viên Trường giáo dưỡng với thời hạn từ 1 năm đến 2 năm. Do đó, thi hành biện pháp tư pháp giáo dục tại Trường giáo dưỡng là việc cơ quan, người có thẩm quyền theo quy định của Luật THAHS đưa người dưới 18 tuổi phạm tội nhưng không phải chịu hình phạt tù vào Trường giáo dưỡng để giáo dục theo bản án, quyết định của Tòa án.   

Nhóm các biện pháp tư pháp áp dụng đối với pháp nhân thương mại phạm tội gồm các biện pháp sau: Tịch thu vật, tiền trực tiếp liên quan đến tội phạm;Trả lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại; buộc công khai xin lỗi;Khôi phục lại tình trạng ban đầu;Thực hiện một số biện pháp nhằm khắc phục, ngăn chặn hậu quả tiếp tục xảy ra.        

Tịch thu vật, tiền trực tiếp liên quan đến tội phạm là việc Tòa án quyết định tịch thu vật, tiền do pháp nhân thương mại đã sử dụng vào việc thực hiện tội phạm hoặc có được khi thực hiện tội phạm. Đây là những công cụ, phương tiện hoặc lợi ích vật chất, tài chính của pháp nhân thương mại phạm tội nếu được tịch thu sung công quỹ nhà nước. Biện pháp tư pháp này bảo đảm việc xử lý tội phạm một cách triệt để, có tính răn đe và phòng ngừa tội phạm cao.

Trả lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại; buộc công khai xin lỗi:  là việc Tòa án buộc pháp nhân thương mại phạm tội phải trả lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại trong vụ án hình sự cho chủ sở hữu hợp pháp đã bị mất, hư hỏng tài sản hoặc bị thiệt hại về thể chất, tinh thần do hành vi phạm tội của pháp nhân gây ra.

Khôi phục lại tình trạng ban đầu là việc Tòa án quyết định buộc pháp nhân thương mại phạm tội phải khắc phục thiệt hại do hành vi phạm tội của mình gây ra bằng biện pháp khôi phục nguyên trạng tình trạng ban đầu của thiệt hại.

Thực hiện một số biện pháp nhằm khắc phục, ngăn chặn hậu quả tiếp tục xảy ra là việc Tòa án quyết định buộc pháp nhân thương mại phạm tội phải khắc phục hậu quả đã xảy ra do hành vi phạm tội của mình, có những hoạt động ngăn chặn thiệt hại tiếp tục xảy ra sau khi hành vi phạm tội đã chấm dứt.

Các biện pháp áp dụng với pháp nhân phạm tội là những quy định mới, lần đầu tiên quy định trong BLHS nên Kiểm sát viên, Kiểm tra viên khi thực hành quyền công tố, kiểm sát điều tra vụ án hình sự cần lưu ý để tránh xảy ra sai sót.

Trân trọng./.

Bộ phận tư vấn Luật Hình sự - Công ty luật Minh Khuê