Các biện pháp tự bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ theo quy định của pháp luật Việt Nam?

Trong bối cảnh nền kinh tế tri thức đang phát triển mạnh mẽ và quá trình hội nhập quốc tế của Việt Nam ngày càng sâu rộng thông qua các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới như CPTPP và EVFTA, tài sản trí tuệ đã trở thành một trong những nguồn lực quan trọng nhất quyết định năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp và quốc gia. Tuy nhiên, đi cùng với sự gia tăng giá trị của tài sản trí tuệ là sự bùng nổ của các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ với các thủ đoạn ngày càng tinh vi, đặc biệt là trong môi trường số. Trước thực trạng đó, việc hoàn thiện khung pháp lý về bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ là một yêu cầu cấp thiết. Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ năm 2022 (Luật số 07/2022/QH15) (LSHTT), có hiệu lực thi hành từ ngày 01/01/2023, đã đánh dấu một bước tiến quan trọng trong việc nội luật hóa các cam kết quốc tế và khắc phục những bất cập thực tiễn, trong đó nổi bật là các quy định về quyền tự bảo vệ của chủ thể quyền sở hữu trí tuệ. 

1. Quyền tự bảo vệ là gì? 

Quyền tự bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, về mặt bản chất pháp lý, là quyền năng chủ động mà pháp luật trao cho chủ thể quyền sở hữu trí tuệ để họ tự mình thực hiện các biện pháp nhằm ngăn chặn hành vi xâm phạm và khắc phục hậu quả xảy ra đối với tài sản trí tuệ của mình mà không cần, hoặc trước khi cần đến sự can thiệp của cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Đây là sự thể hiện quyền tự định đoạt của chủ sở hữu đối với tài sản của mình, một nguyên tắc cơ bản trong pháp luật dân sự.   

Khác với các biện pháp bảo vệ thông qua cơ quan nhà nước – nơi quyền lực công được sử dụng để trừng phạt hành vi vi phạm trật tự quản lý hành chính hoặc trật tự xã hội – quyền tự bảo vệ tập trung vào việc khôi phục quyền lợi của chính chủ thể quyền. Quyền này cho phép chủ sở hữu trí tuệ, bao gồm tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả, chủ sở hữu quyền sở hữu công nghiệp và chủ sở hữu giống cây trồng, được phép thực hiện các hành động pháp lý và kỹ thuật để bảo vệ sự toàn vẹn, tính nguyên gốc và giá trị kinh tế của đối tượng sở hữu trí tuệ.   

Trong môi trường pháp lý hiện đại, quyền tự bảo vệ không chỉ đơn thuần là phản ứng thụ động khi có hành vi xâm phạm xảy ra. Nó bao hàm cả các biện pháp phòng ngừa chủ động, chẳng hạn như việc áp dụng các biện pháp công nghệ để kiểm soát truy cập, và các biện pháp xử lý hậu quả như yêu cầu bồi thường thiệt hại. Tuy nhiên, quyền này không mang tính tuyệt đối. Việc thực thi quyền tự bảo vệ phải nằm trong khuôn khổ pháp luật cho phép, đảm bảo không xâm phạm đến quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức khác, lợi ích công cộng và an ninh quốc gia. Sự cân bằng giữa quyền lợi của chủ sở hữu trí tuệ và quyền lợi của cộng đồng xã hội là một nguyên tắc xuyên suốt trong các quy định về quyền tự bảo vệ.

2. Quyền áp dụng các biện pháp để bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ 

Khoản 1 Điều 198 LSHTT liệt kê các biện pháp chủ động và trực tiếp mà Chủ thể quyền SHTT (bao gồm chủ bằng bảo hộ, tác giả, người nắm độc quyền sử dụng) có thể áp dụng để tự bảo vệ tài sản trí tuệ của mình, thể hiện nguyên tắc tự chủ trong việc thực thi quyền.

Biện pháp công nghệ và kỹ thuật (Điểm a): Chủ thể quyền có quyền áp dụng các biện pháp công nghệ bảo vệ quyền và đưa thông tin quản lý quyền nhằm ngăn ngừa hành vi xâm phạm. Điều này nhấn mạnh vai trò của công nghệ trong việc phòng ngừa và kiểm soát quyền SHTT, đặc biệt quan trọng trong môi trường kỹ thuật số. Các biện pháp này bao gồm việc sử dụng mã hóa, công nghệ chống sao chép hoặc các hệ thống Quản lý Quyền Kỹ thuật số (DRM) để kiểm soát việc truy cập, sao chép và sử dụng tác phẩm. Bằng cách nhúng thông tin quản lý quyền (như tên chủ sở hữu, điều kiện sử dụng) vào sản phẩm, Chủ thể quyền tạo ra bằng chứng pháp lý và kỹ thuật rõ ràng về quyền sở hữu của mình, làm cơ sở cho các hành động pháp lý sau này.

Yêu cầu chấm dứt và bồi thường (Điểm b): Đây là biện pháp tự lực và phi tố tụng đầu tiên, thể hiện ý chí trực tiếp của Chủ thể quyền SHTT. Chủ thể quyền có thể trực tiếp yêu cầu tổ chức, cá nhân có hành vi xâm phạm phải chấm dứt hành vi xâm phạm ngay lập tức. Trong môi trường số, yêu cầu này bao gồm việc gỡ bỏ và xóa nội dung vi phạm trên môi trường mạng viễn thông và Internet. Bên cạnh đó, Chủ thể quyền còn có thể yêu cầu bên xâm phạm xin lỗi, cải chính công khai để khôi phục uy tín thương hiệu và yêu cầu bồi thường thiệt hại đã xảy ra. Biện pháp này thường được thực hiện thông qua thư cảnh báo pháp lý, là bước đầu tiên để giải quyết tranh chấp ngoài tòa án.

Yêu cầu xử lý hành chính hoặc tố tụng (Điểm c và d): Khi biện pháp tự lực không hiệu quả hoặc hành vi xâm phạm nghiêm trọng, Chủ thể quyền có quyền lựa chọn các con đường pháp lý chính thức.

Thứ nhất, họ có thể yêu cầu cơ quan nhà nước có thẩm quyền xử lý hành vi xâm phạm (Điểm c) theo thủ tục hành chính, dẫn đến việc áp dụng các biện pháp xử phạt hành chính như phạt tiền, tịch thu tang vật vi phạm, hoặc buộc tiêu hủy.

Thứ hai, họ có quyền khởi kiện ra tòa án hoặc trọng tài (Điểm d) để áp dụng các biện pháp dân sự như buộc chấm dứt hành vi, buộc công khai xin lỗi và bồi thường thiệt hại thông qua con đường tố tụng chính thức.

Ủy quyền (Khoản 1a): Để tối ưu hóa việc bảo vệ quyền, Khoản 1a quy định rõ rằng Chủ thể quyền SHTT có thể ủy quyền cho tổ chức, cá nhân khác (như công ty luật hoặc đơn vị đại diện SHTT) áp dụng tất cả các biện pháp bảo vệ nêu trên. Quy định này tạo điều kiện cho các Chủ thể quyền thiếu nguồn lực, kinh nghiệm hoặc không cư trú tại Việt Nam có thể thuê dịch vụ chuyên nghiệp để bảo vệ quyền lợi của mình một cách hiệu quả và kịp thời.

3. Quyền yêu cầu xử lý và yêu cầu áp dụng biện pháp 

Khoản 2 Điều 198 LSHTT mở rộng phạm vi người có quyền yêu cầu xử lý hành vi xâm phạm, không chỉ giới hạn ở chủ thể quyền:

• Tổ chức, cá nhân bị thiệt hại do hành vi xâm phạm: Có quyền yêu cầu cơ quan nhà nước xử lý hành vi xâm phạm.
• Tổ chức, cá nhân phát hiện hành vi xâm phạm gây thiệt hại cho người tiêu dùng hoặc cho xã hội: Có quyền yêu cầu cơ quan nhà nước xử lý (ví dụ: các hội bảo vệ người tiêu dùng, các hiệp hội ngành nghề).
• Người thừa kế quyền tác giả, quyền của người biểu diễn: Có quyền yêu cầu xử lý hành vi xâm phạm các quyền nhân thân của tác giả (quyền được nêu tên, quyền bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm) ngay cả sau khi tác giả qua đời.

Khoản 3 mở rộng khả năng áp dụng các biện pháp bảo vệ SHTT sang lĩnh vực cạnh tranh không lành mạnh. Quy định cho phép Tổ chức, cá nhân bị thiệt hại hoặc có khả năng bị thiệt hại do hành vi cạnh tranh không lành mạnh có quyền yêu cầu cơ quan nhà nước áp dụng các biện pháp dân sự được quy định tại Điều 202 của Luật này. Điều khoản này tạo ra một sự kết nối chặt chẽ giữa Luật SHTT và Luật Cạnh tranh. Các hành vi cạnh tranh không lành mạnh thường liên quan đến SHTT, ví dụ như sử dụng chỉ dẫn địa lý giả, sao chép bao bì, hoặc đưa thông tin sai lệch gây nhầm lẫn về nguồn gốc hàng hóa. Đảm bảo rằng các nạn nhân của hành vi cạnh tranh không lành mạnh có một con đường pháp lý rõ ràng để yêu cầu các biện pháp khắc phục dân sự như buộc chấm dứt hành vi, cải chính thông tin và bồi thường thiệt hại, ngay cả khi hành vi đó không trực tiếp cấu thành xâm phạm một quyền SHTT cụ thể đã được bảo hộ.

4. Giới hạn của quyền tự bảo vệ tránh lạm dụng thủ tục

Một trong những điểm mới và quan trọng nhất của Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi năm 2022 là việc luật hóa các quy định nhằm ngăn chặn hành vi lạm dụng quyền sở hữu trí tuệ. Điều này xuất phát từ thực tế một số chủ thể quyền lợi dụng các biện pháp bảo vệ để cản trở cạnh tranh hợp pháp, gây thiệt hại cho đối thủ và xã hội.

Tại Khoản 5 Điều Điều 198 LSHTT đã đưa ra định nghĩa pháp lý về hành vi lạm dụng: "Hành vi lạm dụng thủ tục bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ bao gồm hành vi cố ý vượt quá phạm vi hoặc mục tiêu của thủ tục này".

Hành vi này có thể biểu hiện dưới nhiều hình thức như:

• Gửi thư cảnh báo đe dọa đến các đối tác, nhà phân phối của đối thủ cạnh tranh mặc dù biết rõ không có hành vi xâm phạm hoặc quyền của mình không vững chắc, nhằm mục đích cắt đứt chuỗi cung ứng của đối thủ.
• Yêu cầu cơ quan Hải quan tạm dừng làm thủ tục thông quan hàng hóa của người khác một cách vô căn cứ nhằm cản trở họ đưa hàng ra thị trường đúng thời điểm vụ mùa hoặc dịp lễ tết.
• Khởi kiện ra Tòa án một cách ác ý (Bad faith litigation) nhằm kéo đối thủ vào các cuộc chiến pháp lý tốn kém thời gian và tiền bạc, làm suy yếu năng lực tài chính của họ.

Hậu quả pháp lý:

Theo Khoản 5 Điều 198 LSHTT, nếu hành vi lạm dụng thủ tục bảo vệ quyền SHTT gây thiệt hại cho tổ chức, cá nhân khác, thì tổ chức, cá nhân bị thiệt hại có quyền yêu cầu Tòa án buộc bên lạm dụng thủ tục đó phải bồi thường cho những thiệt hại do việc lạm dụng gây ra. Đáng chú ý, khoản bồi thường này bao gồm cả chi phí hợp lý để thuê luật sư.

Đồng thời, Khoản 4 Điều 198 LSHTT quy định quyền của bị đơn trong vụ kiện xâm phạm quyền SHTT. Nếu Tòa án kết luận bị đơn không thực hiện hành vi xâm phạm, bị đơn có quyền yêu cầu Tòa án buộc nguyên đơn thanh toán cho mình chi phí hợp lý để thuê luật sư hoặc các chi phí khác theo quy định của pháp luật. Quy định này tạo ra một rủi ro tài chính đáng kể cho các nguyên đơn khởi kiện thiếu căn cứ, buộc họ phải cân nhắc kỹ lưỡng trước khi đưa vụ việc ra tòa.

Ngoài trách nhiệm bồi thường theo Luật Sở hữu trí tuệ, việc thực hiện biện pháp tự bảo vệ sai quy định còn có thể dẫn đến các trách nhiệm pháp lý khác:

• Trách nhiệm dân sự ngoài hợp đồng: Nếu việc lan truyền thông tin sai lệch về việc xâm phạm gây ảnh hưởng đến uy tín thương mại của người khác, chủ thể quyền có thể bị kiện đòi bồi thường thiệt hại do xâm phạm danh dự, uy tín theo Bộ luật Dân sự.
• Trách nhiệm hành chính: Hành vi cạnh tranh không lành mạnh bằng cách gièm pha doanh nghiệp khác (thông qua việc tố cáo sai sự thật về vi phạm SHTT) có thể bị xử phạt theo Luật Cạnh tranh.
• Trách nhiệm hình sự: Trong các trường hợp nghiêm trọng, hành vi tố cáo sai sự thật nhằm hãm hại người khác có thể cấu thành tội vu khống.

Do đó, "biên giới" giữa việc thực thi quyền hợp pháp và lạm dụng quyền là rất mong manh. Chủ thể quyền cần hết sức thận trọng, đảm bảo mọi hành động tự bảo vệ đều dựa trên cơ sở chứng cứ vững chắc (như kết luận giám định) và tuân thủ đúng trình tự pháp luật.

5. So sánh biện pháp tự bảo vệ và biện pháp xử lý hành chính/hình sự

Tại Việt Nam, cơ chế bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ bao gồm ba nhánh chính: Dân sự (Tự bảo vệ), Hành chính và Hình sự. Mỗi biện pháp đều có những ưu điểm và hạn chế riêng, phù hợp với từng loại hình và mức độ vi phạm khác nhau. Việc lựa chọn biện pháp nào là một quyết định chiến lược của chủ thể quyền.

Kết luận

Quyền tự bảo vệ sở hữu trí tuệ không chỉ đơn thuần là một công cụ pháp lý mà còn là thành tố cốt lõi trong chiến lược phát triển bền vững của mỗi doanh nghiệp trong kỷ nguyên số. Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi năm 2022 đã tạo ra một hành lang pháp lý minh bạch và cân bằng hơn: vừa trao quyền mạnh mẽ cho chủ sở hữu tài sản trí tuệ thông qua các biện pháp công nghệ và pháp lý, vừa thiết lập cơ chế giám sát chặt chẽ để ngăn chặn hành vi lạm dụng quyền gây thiệt hại cho xã hội.   

Để bảo vệ thành quả sáng tạo của mình một cách hiệu quả nhất, doanh nghiệp cần chuyển dịch từ tư duy phòng thủ thụ động sang quản trị chủ động tài sản trí tuệ. Điều này đòi hỏi sự kết hợp đồng bộ giữa giải pháp công nghệ (TPM), quy trình pháp lý chặt chẽ (từ lập vi bằng đến giám định) và sự tham vấn kịp thời từ các chuyên gia pháp lý. Sự phối hợp nhịp nhàng giữa quyền tự bảo vệ của doanh nghiệp và cơ chế thực thi của nhà nước (hành chính, hình sự) sẽ tạo nên sức mạnh tổng hợp, góp phần xây dựng một môi trường kinh doanh lành mạnh, tôn trọng tri thức và thúc đẩy đổi mới sáng tạo.

Mọi vướng mắc pháp lý vui lòng liên hệ Luật sư tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến qua điện thoại gọi: 1900.6162 để được đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm của Công ty luật Minh Khuê tư vấn, giải đáp chi tiết.Chúng tôi rất hân hạnh khi nhận được sự hợp tác của quý khách hàng. Xin chân thành cảm ơn!