Các biện pháp phòng ngừa, ngăn chặn hành vi chống người thi hành công vụ

Trong bối cảnh xã hội ngày càng phát triển, việc đảm bảo trật tự an toàn xã hội và tôn trọng pháp luật là yêu cầu cấp thiết. Tuy nhiên, hành vi chống người thi hành công vụ đang trở thành một vấn đề đáng lo ngại, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến uy tín của cơ quan nhà nước và sự an toàn của những người thực thi pháp luật. Những hành vi này không chỉ vi phạm pháp luật mà còn làm suy giảm niềm tin của cộng đồng vào hệ thống quản lý xã hội. Vì vậy, việc nghiên cứu và triển khai các biện pháp phòng ngừa, ngăn chặn hành vi chống người thi hành công vụ là nhiệm vụ quan trọng, góp phần xây dựng một xã hội văn minh, thượng tôn pháp luật.

1. Khái niệm hành vi chống người thi hành công vụ

Theo Điều 3 Nghị định 208/2013/NĐ-CP, hành vi chống người thi hành công vụ là hành vi dùng vũ lực, đe dọa dùng vũ lực hoặc không chấp hành hiệu lệnh, yêu cầu của người thi hành công vụ hoặc có hành vi khác nhằm cản trở người thi hành công vụ thực hiện nhiệm vụ được giao hoặc ép buộc người thi hành công vụ không thực hiện nhiệm vụ được giao. Trong đó, người thi hành công vụ là cán bộ, công chức, viên chức, sĩ quan, hạ sĩ quan, chiến sĩ lực lượng vũ trang nhân dân được cơ quan, tổ chức hoặc cá nhân có thẩm quyền giao thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn theo quy định của pháp luật và được pháp luật bảo vệ nhằm phục vụ lợi ích của Nhà nước, nhân dân và xã hội.

Các hành vi phổ biến thể hiện sự chống đối bao gồm:

• Dùng vũ lực hoặc đe dọa dùng vũ lực trực tiếp để chống đối.  
• Dùng hung khí như dao, búa, gậy gộc để đe dọa lực lượng thi hành công vụ.  
• Thực hiện các hành vi gây mất trật tự, cổ động hoặc ném gạch, đất, đá, cát vào lực lượng làm nhiệm vụ, dù chưa gây thương tích.  
• Giúp đỡ hoặc tạo điều kiện cho người chống đối tẩu tán vật chứng.  

- Trách nhiệm hình sự

Tội chống người thi hành công vụ được quy định tại Điều 330 Bộ luật Hình sự 2015 (BLHS 2015) (sửa đổi, bổ sung 2017). Tội phạm này xâm hại đến hoạt động đúng đắn của Nhà nước, đảm bảo tính ổn định và hiệu lực quản lý nhà nước.  

Dấu hiệu pháp lý cốt lõi của tội phạm này là việc đối tượng thực hiện hành vi dùng vũ lực hoặc đe dọa dùng vũ lực nhằm cản trở NTHCV thực hiện nhiệm vụ. Hành vi này có thể hoàn thành ngay cả khi NTHCV vẫn cố gắng hoàn thành nhiệm vụ và chưa bị thương tích.  

Về chế tài hình sự:

• Khoản 1 (Khung cơ bản): Phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm.  
• Khoản 2 (Khung tăng nặng): Phạt tù từ 02 năm đến 07 năm, áp dụng nếu phạm tội có tổ chức, phạm tội 02 lần trở lên, gây hậu quả nghiêm trọng, tái phạm nguy hiểm, hoặc lợi dụng chức vụ, quyền hạn để chống đối.  

-  Trách nhiệm hành chính

Những hành vi cản trở hoặc chống lại hoạt động công vụ ở mức độ chưa cấu thành tội phạm hình sự sẽ bị xử phạt hành chính. Cơ sở pháp lý chính là Điều 21 Nghị định số 144/2021/NĐ-CP ngày 31 tháng 12 năm 2021, thay thế Nghị định 167/2013/ND-CP.  

Chế tài hành chính đối với hành vi dùng vũ lực hoặc đe dọa dùng vũ lực chống đối NTHCV (mức độ nhẹ) phổ biến là phạt tiền từ 3.000.000 đồng đến 5.000.000 đồng.  

2. Biện pháp phòng ngừa hành vi chống người thi hành công vụ

Phòng ngừa là giải pháp căn cơ, chủ động loại bỏ các nguyên nhân tiềm ẩn dẫn đến xung đột, được cụ thể hóa trong Chỉ thị số 39/CT-TTg ngày 24 tháng 10 năm 2017 của Thủ tướng Chính phủ.  

2.1. Biện pháp phổ biến, giáo dục pháp luật về phòng ngừa, ngăn chặn và xử lý hành vi chống người thi hành công vụ

a. Đối với người dân:

Các cơ quan nhà nước cần kết hợp nhiều biện pháp để tăng cường tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật. Nội dung tuyên truyền phải làm rõ về chủ trương, đường lối, chính sách pháp luật, chế tài xử lý nghiêm khắc đối với hành vi chống người thi hành công vụ, cũng như quyền, nghĩa vụ của công dân và chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của các lực lượng thực thi công vụ.  

Song song đó, việc đẩy mạnh công tác xây dựng phong trào toàn dân bảo vệ an ninh Tổ quốc, phát huy sức mạnh tổng hợp của cả hệ thống chính trị để tạo dư luận xã hội lên án và đấu tranh mạnh mẽ với các hành vi chống đối là rất quan trọng. Công tác truyền thông phải kịp thời, khách quan, trung thực để tránh bị các thế lực thù địch lợi dụng kích động.  

b. Đối với người thi hành công vụ (NTHCV):

Việc giáo dục chính trị, tư tưởng và quản lý cán bộ phải được làm tốt nhằm siết chặt kỷ cương, kỷ luật công vụ. NTHCV cần thường xuyên được phổ biến, quán triệt về tình hình và yêu cầu nhiệm vụ phòng, chống tội phạm, nâng cao nhận thức về pháp luật, phẩm chất đạo đức, tác phong và văn hóa công vụ.  

Việc NTHCV thực hiện nhiệm vụ đúng quy trình, minh bạch, với thái độ chuẩn mực sẽ loại bỏ động cơ chống đối của người dân, do đó được coi là một lưới lọc sơ cấp quan trọng. Ngược lại, nhiều vụ việc chống đối phát sinh từ sự thiếu chuẩn mực, tham nhũng, tiêu cực, hoặc gây phiền hà, nhũng nhiễu của một bộ phận cán bộ. Vì vậy, việc kiên quyết xử lý nghiêm các hành vi tham nhũng, tiêu cực, và giải quyết triệt để các khiếu kiện đông người, kéo dài, hoặc các vấn đề xã hội không công bằng là biện pháp phòng ngừa gián tiếp nhưng có tính quyết định.  

2.2. Biện pháp về tổ chức và chuyên môn

Công tác phòng ngừa yêu cầu rà soát, bổ sung, hoàn thiện các nội quy, quy chế, quy trình, kế hoạch công tác cụ thể đối với từng lĩnh vực, địa bàn, đối tượng. Các quy trình này phải quy định rõ phạm vi trách nhiệm, cơ chế phối hợp và đặc biệt phải dự kiến các tình huống có thể xảy ra, cùng với biện pháp, cách thức, trình tự giải quyết rõ ràng.  

Về năng lực chuyên môn, cần xây dựng và thực hiện chương trình huấn luyện, bồi dưỡng thường xuyên, nâng cao trình độ chuyên môn, nghiệp vụ, pháp luật, kỹ năng giao tiếp, phương pháp vận động, thuyết phục. Đặc biệt, cần chú trọng huấn luyện các kỹ năng phòng vệ chính đáng, võ thuật, và kỹ năng sử dụng thành thạo vũ khí, công cụ hỗ trợ.  

2.3. Biện pháp về trang bị và công nghệ

Việc trang bị công cụ hỗ trợ và công nghệ là yếu tố then chốt để đảm bảo an toàn cho NTHCV và thu thập bằng chứng pháp lý vững chắc.

• Trang bị công cụ hỗ trợ và bảo vệ: Cung cấp các công cụ hỗ trợ cần thiết như áo giáp chống đạn, súng bắn đạn cao su, thiết bị ghi âm, camera giám sát để đảm bảo an toàn. Tuy nhiên, việc trang bị phải tuân thủ Luật Quản lý, sử dụng vũ khí, vật liệu nổ và công cụ hỗ trợ 2017. NTHCV phải đáp ứng điều kiện là đã qua đào tạo, huấn luyện và được cấp chứng chỉ về quản lý và sử dụng các công cụ hỗ trợ này.  
• Ứng dụng công nghệ ghi hình: Việc sử dụng camera đeo thân hoặc thiết bị ghi hình trong suốt quá trình làm nhiệm vụ là cực kỳ quan trọng. Công nghệ không chỉ giúp NTHCV được hỗ trợ kịp thời khi có sự cố mà còn nâng cao tính khách quan và chứng minh của hoạt động công vụ. Dữ liệu từ camera (hình ảnh, video, âm thanh) có thể được Tòa án chấp nhận làm bằng chứng pháp lý. Điều này đòi hỏi các cơ quan chức năng phải chuẩn hóa quy trình kỹ thuật về thu thập, bảo quản và sử dụng dữ liệu ghi hình, ghi âm, đảm bảo nguồn gốc và tính hợp lệ của chứng cứ trước Tòa án.  

3. Biện pháp ngăn chặn hành vi chống người thi hành công vụ

Các biện pháp ngăn chặn tập trung vào việc xử lý kịp thời, hiệu quả và áp dụng pháp luật nghiêm minh khi hành vi chống đối đã xảy ra.

3.1. Kỹ năng xử lý tình huống tại chỗ và phản ứng nghiệp vụ

NTHCV cần được huấn luyện kỹ năng nhận diện dấu hiệu nguy hiểm và đánh giá nhanh chóng mức độ nguy hiểm của đối tượng, đặc biệt là khi đối tượng có dấu hiệu sử dụng chất kích thích, để áp dụng biện pháp nghiệp vụ phù hợp.  

Khi đối tượng có hành vi manh động, liều lĩnh, việc phối hợp lực lượng là tối quan trọng. NTHCV cần lập tức yêu cầu hỗ trợ từ đồng đội và phối hợp với các lực lượng chuyên môn khác (như cảnh sát cơ động, cảnh sát hình sự) để nhanh chóng khống chế đối tượng, giảm thiểu rủi ro thương tích và bảo toàn phương tiện, tài sản.  

3.2. Xử lý pháp lý và truy cứu trách nhiệm

a. Xác lập hồ sơ vụ việc và thu thập chứng cứ:

Việc thu thập bằng chứng là cơ sở pháp lý vững chắc để truy cứu trách nhiệm. Quá trình này phải thực hiện đầy đủ và kịp thời các bước phát hiện, ghi nhận, thu giữ và bảo quản chứng cứ theo đúng quy định của Bộ luật Tố tụng Hình sự. Các loại chứng cứ cần thu thập bao gồm: lời khai nhân chứng, vật chứng, và đặc biệt là chứng cứ điện tử (hình ảnh, video, ghi âm) thu được từ camera hoặc thiết bị khác. Việc bảo quản chứng cứ phải tuân thủ phương pháp khoa học và quy định pháp luật để bảo vệ giá trị chứng minh.  

b. Phân loại và truy cứu trách nhiệm pháp lý:

Sau khi thu thập đầy đủ chứng cứ, cơ quan chức năng tiến hành phân loại hành vi để quyết định xử lý:

• Xử phạt hành chính: Áp dụng hình thức xử phạt vi phạm hành chính theo Nghị định 144/2021/NĐ-CP đối với những hành vi cản trở ở mức độ nhẹ, chưa cấu thành tội phạm.
• Truy cứu trách nhiệm hình sự: Đối với hành vi cấu thành tội phạm theo Điều 330 BLHS, cơ quan chức năng phải kiên quyết khởi tố, điều tra, truy tố, và xét xử đối tượng một cách nghiêm minh, đảm bảo tính răn đe.  

Việc xử lý nghiêm minh các vụ án CTNTHCV có vai trò là biện pháp ngăn chặn tuyến sau mạnh mẽ. Sự gia tăng hành vi manh động, liều lĩnh cho thấy việc áp dụng các chế tài, bao gồm cả các tình tiết tăng nặng (như tính chất côn đồ, tái phạm nguy hiểm) tại Khoản 2 Điều 330 BLHS là cần thiết để truyền tải thông điệp mạnh mẽ về tính nghiêm minh của pháp luật.  

Kết luận

Phòng ngừa, ngăn chặn và xử lý hành vi chống người thi hành công vụ là một nhiệm vụ trọng tâm nhằm bảo vệ sự thượng tôn pháp luật và trật tự xã hội. Hiệu quả của công tác này phụ thuộc vào việc thực hiện đồng bộ, hài hòa ba trụ cột giải pháp: (1) Củng cố nền tảng giáo dục pháp luật và đạo đức công vụ; (2) Tăng cường năng lực chuyên môn, quy trình và trang thiết bị công nghệ; và (3) Áp dụng chế tài pháp luật một cách kiên quyết, công khai.