Các hình thức pháp lý hành chính và nhu cầu của việc bảo đảm quyền con người

1. Tính tất yếu của việc bảo đảm quyền con người

Con người là sản phẩm cao quý, là động lực lớn lao của sự phát triển nhân loại, là trung tâm trong mối quan tâm của toàn xã hội. Việc ghi nhận và bảo vệ phẩm giá con người ngày nay đã trở thành nguyên tắc hiến định của hầu hết các quốc gia trên thế giới. Quyền con người và bảo đảm quyền con người đã trở thành giá trị phổ quát của toàn nhân loại, là thang giá trị, là thước đo của tiến bộ xã hội.

Các quốc gia ngày càng tham gia nhiều hơn vào các cam kết quốc tế về quyền con người. Các quyền con người cụ thể ngày càng được mở rộng hơn trong các văn bản pháp lý quốc gia. Tuy nhiên, như Jacques Mourgon đã nói: Nếu sự bất lực của chính quyền cản trở việc thừa nhận các quyền thì sự can thiệp của nó làm việc thừa nhận bị lệch đi. Chỉ cần các quy tắc bổ sung hoạt động với các điều kiện ngoại lệ và hạn chế khác hoặc là các tác động vật chất được cố tình định theo liều lượng nào đó. Điều này nói lên rằng quyền con người rất dễ bị xâm phạm. Việc ghi nhận các quyền con người trong hệ thống pháp luật quốc gia đã là một nỗ lực đáng trân trọng của các nhà nước. Thế nhưng, không phải ở bất cứ nơi đâu quyền con người một khi đã được ghi nhận đều đưa người dân đến trạng thái hưởng quyền ngay tức khắc. Sự trao quyền làm cho cá nhân trở thành kẻ được hưởng các quyền ấy một cách tiềm tàng. Cá nhân chỉ có thể đạt được sự thực thi chúng khi tập hợp được một số điều kiện bổ sung vào việc thừa nhận chúng, những điều kiện ấy lại là bấy nhiêu điều kiện đình chỉ tính hiện thực của các quyền, là bấy nhiêu điều bất ngờ đối với cá nhân, bấy nhiêu bằng chứng về tính tạm thời của các quyền. Thật ra, các quyền rất dễ bị bác bỏ chứ không phải không thể bác bỏ; dễ bị xâm phạm chứ không phải không thể bị xâm phạm đến, và không thể mất hiệu lực được. Các điều kiện ấy thuộc hai loại, tất cả phụ thuộc vào sáng kiến, thậm chí vào tính thất thường của chính quyền: điều kiện thuộc về tính ổn định của sự thừa nhận và điều kiện phụ thuộc vào những điều kiện bổ sung cho nó.

Những điều kiện ràng buộc tính hiệu lực thực tế của quyền con người như Jacques Mourgon đã nói thể hiện ở sự ghi nhận quyền con người, ghi nhận nội hàm của các quyền con người và những quy định ngoại lệ, những quy định về các điều kiện vận hành, về cách thức tổ chức và thực hiện quyền con người trong quá trình quản lý nhà nước của mỗi quốc gia mà một phần của nó là các hình thức pháp lý hành chính.

2. Các hình thức pháp lý hành chính

Ở một góc độ nào đó, bản thân hoạt động quản lý nhà nước dù ở nghĩa rộng hay ở nghĩa hẹp của hành chính nhà nước đã là một bảo đảm quan trọng thực hiện quyền con người rồi. Bởi qua hoạt động quản lý này, các quy tắc xã hội được thực thi, đảm bảo xã hội vận hành đúng theo những quy tắc đã được đề ra mà đại diện quan trọng của nó là pháp luật. Pháp luật ngày nay được hiểu là pháp luật tiến bộ, pháp luật của tôn trọng và bảo vệ phẩm giá con người hoặc hưởng tới bảo vệ phẩm giá con người. Vấn đề còn lại ở đây là việc làm sao để tối đa hoá chất lượng và nội dung bảo đảm đó mà thôi.

Để tìm hiểu về việc bảo đảm quyền con người bằng các hình thức pháp lý hành chính, trước tiên chúng ta cần hiểu rõ thế nào là các hình thức pháp lý hành chính. Hành chính từ gốc tiếng la tinh là administratio có nghĩa chung là quản lý, lãnh đạo. Nó có bốn nghĩa cụ thể: 1) hoạt động quản lý của cơ quan nhà nước; hoạt động tổ chức trong lĩnh vực quản lý; 2) các cơ quan chấp hành của quyền lực nhà nước; bộ máy chính phủ; 3) những người có chức vụ, ban giám đốc, ban lãnh đạo các cơ quan, xí nghiệp; 4) người điều hành, người chịu trách nhiệm chính tổ chức hoạt động một cơ quan, xí nghiệp nào đó. Và hoạt động quản lý nhà nước theo nghĩa hẹp cũng chính là hoạt động chấp hành và điều hành nhà nước hay còn gọi là hành chính nhà nước.

Dưới địa hạt pháp lý, các hình thức pháp lý hành chính có thể hiểu là các hình thức được các cơ quan nhà nước sử dụng trong hoạt động hành chính nhà nước. Là các biện pháp mang tính phương pháp được sử dụng trong hoạt động hành chính nhà nước. Được sử dụng trong hoạt động chấp hành và điều hành nhà nước nhằm bảo đảm trật tự xã hội, bảo đảm quyền con người.

3. Đặc điểm của bảo đảm quyền con người bằng các hình thức pháp lý hành chính

Theo đó, các biện pháp này phải thoả mãn các yếu tố:

- Chủ thể áp dụng hay chủ thể có trách nhiệm thực hiện các biện pháp này là các cơ quan hành chính nhà nước (các cơ quan thực hiện chức năng hành chính nhà nước).

- Đối tượng tác động là các tổ chức, cá nhân trong quá trình quản lý nhà nước theo nghĩa hẹp của hoạt động hành chính nhà nước hoặc cán bộ, công chức trong quá trình thực hiện công vụ.

- Mục đích là đảm bảo quyền con người, tạo ra các điều kiện cho quyền con người được vận hành trong thực tiễn hoặc bảo vệ nó chống lại hành vi xâm phạm quyền con người.

Như vậy, có thể xem bảo đảm quyền con người bằng các hình thức pháp lý hành chính là một dạng của bảo đảm pháp lý. Là các bảo đảm mang tính quyền lực nhà nước trong hoạt động hành chính nhà nước, hoạt động chấp hành và điều hành.

4. Phân loại

Bảo đảm quyền con người bằng các hình thức pháp lý hành chính về cơ bản có thể chia thành:

Thứ nhất là các biện pháp mang tính chất bảo đảm tạo ra những tiền đề điều kiện cho việc thực hiện quyền con người, bảo đảm môi trường hưởng thụ quyển:

- Bảo đảm mang tính chất cấu trúc môi trường hưởng thụ quyền là các bảo đảm về thủ tục pháp lý quy định cách thức, trình tự thực hiện các hành vi nhằm đưa chủ thể vào trạng thái pháp lý là chủ thể thực hiện quyền con người.

- Bảo đảm mang tính chất tái cấu trúc môi trường hưởng thụ quyền, là các biện pháp mang tính khắc phục, loại bỏ các yếu tố cản trở việc thực hiện quyền của chủ thể không theo nghĩa trừng phạt các hành vì vi phạm mà chỉ bao hàm nghĩa tái tạo lại những điều kiện để đảm bảo khả năng hưởng thụ quyền của chủ thể.

Thứ hai là các biện pháp mang tính bảo vệ quyền: với tính chất xoá bỏ vi phạm ngăn chặn các yếu tố cản trở hưởng thụ quyền, ngăn chặn không cho các hành vi có khả năng ngăn cản việc thực hiện quyền của chủ thể. Các biện pháp này được áp dụng khi có vi phạm xảy ra và cần thiết phải có sự tác động tiêu cực của quyền lực công nhằm đảm bảo ngăn chặn không cho hành vi vi phạm tái diễn mà không với ý nghĩa phục hồi điều kiện hưởng quyền của chủ thể.

Có thể liệt kê các hình thức pháp lý hành chính bảo đảm quyền con người chính sau: thủ tục hành chính; các loại trách nhiệm trong luật hành chính; khiếu nại, tố cáo và cưỡng chế hành chính.

Khởi kiện hành chính không thuộc nội hàm của các hình thức pháp lý hành chính mà nó là một hình thức có tính chất tài phán, phán quyết về các tranh chấp có liên quan đến quyết định hành chính, hành vi hành chính của cán bộ, công chức hay cơ quan nhà nước. Nó là một bộ phận của tư pháp. Khởi kiện hành chính hoàn toàn không thuộc nội hàm của hình thức hành chính với nghĩa hoạt động tổ chức, quản lý nhà nước, hoạt động chấp hành và điều hành.

5. Bảo vệ quyền con người là tất yếu khách quan ở Việt Nam

- Đổi mới về kinh tế đã đặt con người vào vị trí trung tâm:

Đại hội VI của Đảng đã khởi xướng đường lối đổi mới toàn diện đất nước mà trước hết là đổi mới tư duy về lý luận, lấy đổi mới kinh tế làm trọng tâm, từng bước đổi mới về chính trị. Đổi mới về kinh tế đã đặt con người vào vị trí trung tâm, phát huy được nhân tố con người, gắn quyền con người với điều kiện kinh tế - xã hội, tôn trọng và thúc đẩy quyền con người trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội. Văn kiện Đại hội VI khẳng định: “Cùng với việc chăm lo đời sống nhân dân, các cơ quan nhà nước phải tôn trọng và bảo đảm những quyền công dân mà Hiến pháp đã quy định”.

Trong Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (năm 1991), lần đầu tiên, khái niệm “quyền con người” được đề cập đến, đó là: “Nhà nước định ra các đạo luật nhằm xác định các quyền công dân và quyền con người, quyền đi đôi với nghĩa vụ và trách nhiệm”.

Qua các kỳ đại hội, tư duy và nhận thức về quyền con người ngày càng được đổi mới, hoàn thiện hơn. Văn kiện Đại hội XI của Đảng tiến thêm một bước cơ bản trong bảo vệ quyền con người với sự khẳng định: “Phải bảo đảm quyền con người, quyền công dân và các điều kiện để mọi người được phát triển toàn diện”.

- Không ngừng hoàn thiện cơ sở pháp lý để bảo đảm và thúc đẩy các quyền con người ở Việt Nam:

Trong xu thế hội nhập quốc tế hiện nay, để bảo đảm tốt hơn các quyền cơ bản của con người, cần thực hiện một số giải pháp sau:

Tiếp tục kiện toàn tổ chức, nâng cao vai trò của các cơ quan lập pháp, hành pháp trong việc bảo đảm quyền con người, bảo đảm được quyền tự do bầu cử, ứng cử của người dân, vừa thực sự lựa chọn được người có đức, có tài phục vụ đất nước và nhân dân.

Rà soát lại hệ thống pháp luật hiện hành, xác định rõ những vấn đề cần sửa đổi, bổ sung, bảo đảm tính thống nhất trong các văn bản luật và dưới luật, đồng thời tiếp tục nội luật hóa các điều khoản trong Công ước quốc tế về quyền con người mà Việt Nam đã ký kết cho phù hợp với hệ thống pháp luật quốc gia, tạo cơ sở pháp lý vững chắc cho việc bảo đảm độc lập dân tộc và quyền con người. Xử lý nghiêm minh những trường hợp cố tình vi phạm quyền con người của người dân.

Kết hợp chặt chẽ các chính sách phát triển kinh tế với chính sách xã hội để “tăng trưởng kinh tế gắn liền với công bằng xã hội”, tăng cường hợp tác quốc tế, tranh thủ thu hút đầu tư nhằm nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho mọi người dân, có nhiều chính sách và biện pháp ưu tiên hơn nữa cho những nhóm đối tượng đặc biệt, thu hẹp dần khoảng cách phân hóa giàu nghèo, tạo cơ sở để thực hiện quyền bình đẳng và tự do dân chủ của con người.

Nâng cao nhận thức của mọi người dân, nhất là các cơ quan nhà nước về vấn đề quyền con người. Để làm tốt điều này, cần tăng cường giáo dục chủ nghĩa Mác - Lê-nin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng và Nhà nước ta về quyền con người để mọi cán bộ và người dân có thể nhận thức rõ được âm mưu của các thế lực thù địch chống phá ta trên lĩnh vực nhân quyền.

Tiếp tục thực hiện một số các ưu tiên quốc gia trong lĩnh vực xóa đói, giảm nghèo; tiếp tục cải cách pháp luật, hành chính; chăm sóc sức khỏe và nâng cao thể chất con người; ưu tiên phát triển mạng lưới an sinh xã hội, hạn chế tác động tiêu cực của kinh tế thị trường;....

LUẬT MINH KHUÊ (Sưu tầm & Biên tập)