Tập trung đất nông nghiệp là gì? Tập trung đất nông nghiệp thông qua phương thức nào theo Luật Đất đai 2024

Trong quá trình phát triển nền nông nghiệp hiện đại, hiệu quả và bền vững, tình trạng đất nông nghiệp manh mún, phân tán từ lâu đã trở thành rào cản lớn đối với việc ứng dụng khoa học – công nghệ, cơ giới hóa và tổ chức sản xuất quy mô lớn. Trước yêu cầu tái cơ cấu ngành nông nghiệp gắn với xây dựng nông thôn mới, việc tập trung đất nông nghiệp trở thành xu hướng tất yếu và khách quan. Luật Đất đai năm 2024 đã lần đầu tiên quy định một cách tương đối toàn diện về tập trung đất nông nghiệp, làm rõ khái niệm cũng như các phương thức thực hiện, qua đó tạo hành lang pháp lý quan trọng để khuyến khích các chủ thể tham gia tổ chức sản xuất nông nghiệp hiệu quả hơn, nâng cao giá trị sử dụng đất và thu nhập cho người dân.

1. Tập trung đất nông nghiệp là gì? 

Theo quy định tại khoản 1 điều 192 Luật đất đai 2024, Tập trung đất nông nghiệp là quá trình tăng diện tích đất nông nghiệp để tổ chức sản xuất quy mô lớn hơn, thông qua việc tập hợp quyền sử dụng đất của nhiều chủ sử dụng đất khác nhau mà không làm thay đổi quyền sở hữu đất ban đầu (trừ trường hợp có chuyển đổi quyền sử dụng đất). Mục tiêu của tập trung đất nông nghiệp là nâng cao hiệu quả sản xuất, thuận lợi cho cơ giới hóa, áp dụng công nghệ hiện đại và quản lý sản xuất tập trung, đồng thời góp phần phát triển nông nghiệp bền vững.

Mục tiêu của tập trung đất nông nghiệp là nâng cao hiệu quả sử dụng đất, tăng năng suất lao động và giá trị sản xuất trên mỗi đơn vị diện tích, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho việc áp dụng cơ giới hóa, tổ chức canh tác theo quy trình đồng bộ và sản xuất theo hướng tập trung, quy mô lớn. Hình thức tập trung này còn góp phần giảm sự phân tán, nhỏ lẻ trong quản lý đất đai, hạn chế tình trạng đất bỏ hoang, đất manh mún và phân tán, đồng thời tăng khả năng kết nối giữa sản xuất, chế biến, tiêu thụ sản phẩm nông nghiệp, phù hợp với xu hướng sản xuất nông nghiệp hiện đại, bền vững và gắn với thị trường.

Ngoài ra, tập trung đất nông nghiệp còn có ý nghĩa xã hội và kinh tế sâu rộng, giúp thu hút các nguồn lực đầu tư, tạo việc làm và nâng cao đời sống của người dân nông thôn, đồng thời thúc đẩy cơ chế hợp tác, liên kết giữa các hộ gia đình, cá nhân và tổ chức kinh tế trong sản xuất nông nghiệp, mà vẫn bảo vệ quyền lợi và quyền sở hữu đất của từng chủ đất. Qua đó, tập trung đất nông nghiệp trở thành một công cụ quan trọng trong việc hiện đại hóa nông nghiệp, tăng hiệu quả sử dụng đất và phát triển nông thôn bền vững.

2. Tập trung đất nông nghiệp thông qua phương thức nào? 

Theo quy định tại khoản 1 điều 192 Luật đất đai 2024, tập trung đất nông nghiệp được thực hiện thông qua ba phương thức chính:

- Chuyển đổi quyền sử dụng đất nông nghiệp theo phương án đồn điền, đổi thửa

Phương thức này thực hiện theo phương án dồn điền, đổi thửa, nhằm quy hoạch lại các thửa đất nhỏ lẻ, phân tán thành các thửa đất lớn, liền kề, thuận lợi cho quá trình canh tác, cơ giới hóa và tổ chức sản xuất tập trung. Việc chuyển đổi quyền sử dụng đất vẫn bảo đảm quyền lợi của các chủ sử dụng đất ban đầu, đồng thời giúp tạo ra đơn vị sản xuất có quy mô hợp lý.

- Thuê quyền sử dụng đất

Theo phương thức này, tổ chức hoặc cá nhân có nhu cầu sản xuất quy mô lớn sẽ tiến hành thuê lại quyền sử dụng đất từ các hộ gia đình, cá nhân khác trong một thời hạn nhất định. Phương thức này cho phép các bên tận dụng diện tích đất sẵn có mà không cần thay đổi quyền sở hữu, đồng thời tạo điều kiện cho sản xuất tập trung, hiệu quả kinh tế cao hơn.

- Hợp tác sản xuất, kinh doanh bằng quyền sử dụng đất 

Các bên tham gia góp quyền sử dụng đất để cùng tổ chức sản xuất, kinh doanh và chia sẻ lợi nhuận, trong khi vẫn giữ nguyên quyền sở hữu hoặc quyền sử dụng đất ban đầu của mình. Phương thức này không chỉ tăng quy mô sản xuất mà còn thúc đẩy hợp tác kinh tế, chia sẻ rủi ro và lợi ích, đồng thời bảo đảm quyền lợi pháp lý của từng chủ đất.

Nhìn chung, tập trung đất nông nghiệp là công cụ quan trọng để nâng cao năng suất, hiệu quả và giá trị sử dụng đất, đồng thời tạo điều kiện cho ứng dụng khoa học công nghệ, cơ giới hóa và phát triển nông nghiệp bền vững, mà vẫn tôn trọng quyền sở hữu và quyền sử dụng đất của các hộ gia đình, cá nhân.

3. Việc tập trung đất nông nghiệp phải đảm bảo các nguyên tắc gì? 

Theo khoản 2 điều 192 Luật đất đai 2024, Việc tập trung đất nông nghiệp là một hoạt động mang tính chiến lược, nhằm tăng quy mô sản xuất, nâng cao hiệu quả sử dụng đất và tạo điều kiện thuận lợi cho cơ giới hóa, áp dụng tiến bộ khoa học – kỹ thuật trong nông nghiệp. Để quá trình này thực hiện đúng mục tiêu, pháp luật quy định rằng việc tập trung đất nông nghiệp phải bảo đảm các nguyên tắc cơ bản sau đây: 

- Bảo đảm công khai, minh bạch, tự nguyện, dân chủ, công bằng

Nguyên tắc này yêu cầu toàn bộ quá trình tập trung đất nông nghiệp phải được thực hiện một cách rõ ràng, minh bạch, tất cả các bên liên quan đều được thông tin đầy đủ, có quyền tham gia và thỏa thuận trên cơ sở tự nguyện, đồng thời bảo đảm công bằng giữa các chủ sử dụng đất. Việc thực hiện nguyên tắc này giúp tránh tình trạng lợi dụng, ép buộc hay ưu tiên một bên nào đó, đồng thời tạo sự đồng thuận, khuyến khích các hộ gia đình, cá nhân tham gia tích cực vào quá trình tập trung đất, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý và sử dụng đất nông nghiệp.

- Bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của Nhà nước, người sử dụng đất và của tổ chức, cá nhân có liên quan; không ảnh hưởng đến quốc phòng, an ninh

Nguyên tắc này nhấn mạnh rằng việc tập trung đất nông nghiệp phải tôn trọng quyền và lợi ích hợp pháp của tất cả các bên liên quan, bao gồm Nhà nước, người sử dụng đất, tổ chức và cá nhân tham gia. Đồng thời, quá trình tập trung đất không được gây ảnh hưởng xấu đến an ninh, quốc phòng và các mục tiêu công cộng khác. Điều này vừa bảo vệ lợi ích chính đáng của các chủ thể liên quan, vừa đảm bảo tính ổn định, trật tự xã hội và an ninh quốc gia, đặc biệt tại những khu vực nhạy cảm hoặc có vị trí chiến lược.

- Tuân thủ quy định của pháp luật về đất đai, pháp luật về dân sự và quy định khác của pháp luật có liên quan; phù hợp với quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất đã được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt

Nguyên tắc này quy định rằng việc tập trung đất phải được tiến hành hoàn toàn trong khuôn khổ pháp luật, bao gồm các quy định về đất đai, pháp luật dân sự và các quy định pháp luật liên quan khác. Đồng thời, hoạt động này phải phù hợp với quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền phê duyệt, nhằm bảo đảm tính hợp pháp, thống nhất và đồng bộ trong quản lý đất đai, tránh các xung đột về quy hoạch hoặc sử dụng đất không đúng mục đích.

- Phù hợp với đặc điểm về đất đai, địa hình, khí hậu, văn hóa, quá trình chuyển dịch lao động, chuyển đổi nghề, việc làm ở nông thôn của từng vùng, từng khu vực, từng địa phương và phù hợp với nhu cầu của thị trường

Nguyên tắc này yêu cầu việc tập trung đất nông nghiệp phải cân nhắc đến các yếu tố tự nhiên và xã hội đặc thù của từng vùng, từng địa phương, bao gồm đặc điểm đất đai, địa hình, khí hậu, điều kiện sinh thái, tập quán văn hóa, quá trình chuyển dịch lao động nông thôn, chuyển đổi nghề nghiệp và nhu cầu việc làm. Đồng thời, quá trình này cần dựa trên nhu cầu thực tiễn của thị trường, nhằm đảm bảo rằng việc tổ chức sản xuất quy mô lớn không chỉ đáp ứng yêu cầu về hiệu quả kinh tế mà còn hài hòa với điều kiện tự nhiên, xã hội và văn hóa của cộng đồng địa phương, góp phần phát triển nông nghiệp bền vững, gắn với lợi ích của người dân và thị trường tiêu thụ.

4. Chính sách khuyến khích và hỗ trợ của Nhà nước trong tập trung đất nông nghiệp

Theo khoản 3 điều 192 Luật đất đai 2024, Nhà nước giữ vai trò kiến tạo, định hướng và hỗ trợ trực tiếp trong quá trình tập trung đất nông nghiệp, thông qua việc ban hành các chính sách về tài chính, kỹ thuật và khoa học – công nghệ, nhằm thúc đẩy hình thành các vùng sản xuất nông nghiệp tập trung, quy mô lớn, hiệu quả và bền vững.

Trước hết, Nhà nước khuyến khích các tổ chức, cá nhân thực hiện tập trung đất để sản xuất nông nghiệp quy mô lớn chủ động ứng dụng khoa học, công nghệ hiện đại vào quá trình sản xuất. Việc áp dụng công nghệ không chỉ góp phần sử dụng tiết kiệm và hiệu quả quỹ đất nông nghiệp, mà còn giúp tăng năng suất, nâng cao giá trị kinh tế trên một đơn vị diện tích, đồng thời giảm tác động tiêu cực đến môi trường và hướng tới phát triển nông nghiệp bền vững.

Bên cạnh đó, Nhà nước thực hiện chính sách hỗ trợ trực tiếp từ ngân sách nhà nước nhằm giảm gánh nặng chi phí cho người dân và doanh nghiệp trong quá trình tập trung đất, đặc biệt là thông qua phương thức dồn điền, đổi thửa. Theo đó, ngân sách nhà nước bảo đảm toàn bộ kinh phí cho các hoạt động đo đạc địa chính, chỉnh lý hồ sơ địa chính và cấp đổi, cấp mới Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu tài sản gắn liền với đất sau khi đất đai đã được quy hoạch, sắp xếp lại. Chính sách này góp phần bảo đảm tính đồng bộ trong quản lý đất đai, minh bạch hóa quyền sử dụng đất, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi để người sử dụng đất yên tâm tham gia vào quá trình tập trung đất nông nghiệp.

Nhìn chung, các chính sách khuyến khích và hỗ trợ của Nhà nước đóng vai trò then chốt trong việc thúc đẩy tập trung đất nông nghiệp, vừa tạo động lực kinh tế cho người dân và doanh nghiệp, vừa bảo đảm mục tiêu sử dụng đất hiệu quả, bảo vệ môi trường và phát triển nông nghiệp bền vững trong dài hạn.

5. Trách nhiệm của các chủ thể trong việc thực hiện tập trung đất nông nghiệp 

5.1. Trách nhiệm của tổ chức kinh tế, cá nhân thực hiện việc tập trung đất nông nghiệp 

Theo khoản 4 điều 192 Luật đất đai 2024, Để bảo đảm việc tập trung đất nông nghiệp được thực hiện đúng quy định của pháp luật và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của các bên liên quan, tổ chức, cá nhân thực hiện tập trung đất phải tuân thủ các yêu cầu sau đây:

Thứ nhất, lập và gửi phương án sử dụng đất

Tổ chức, cá nhân thực hiện tập trung đất nông nghiệp phải lập phương án sử dụng đất một cách chi tiết, trong đó thể hiện rõ mục đích sử dụng đất, quy mô diện tích, thời hạn và phương thức tổ chức sản xuất. Phương án này phải được gửi đến Ủy ban nhân dân cấp xã nơi có đất để cơ quan nhà nước có thẩm quyền theo dõi, quản lý và giám sát quá trình thực hiện.

Thứ hai, thỏa thuận khi có thay đổi mục đích sử dụng đất trong nội bộ nhóm đất nông nghiệp

Trong trường hợp quá trình tập trung đất dẫn đến thay đổi mục đích sử dụng đất, chẳng hạn như chuyển từ trồng lúa sang nuôi trồng thủy sản, tổ chức, cá nhân thực hiện tập trung đất phải có văn bản thỏa thuận với người sử dụng đất (chủ đất). Nội dung thỏa thuận cần xác định rõ phương án hoàn trả trạng thái đất nông nghiệp sau khi kết thúc thời hạn tập trung đất, nhằm bảo đảm quyền lợi lâu dài của người sử dụng đất.

Thứ ba, thực hiện điều chỉnh quyền sử dụng đất khi có thay đổi về thửa đất

Trường hợp việc tập trung đất nông nghiệp làm thay đổi ranh giới, diện tích hoặc hình dạng cụ thể của từng thửa đất, các bên liên quan phải thực hiện thủ tục điều chỉnh quyền sử dụng đất theo đúng quy định tại Điều 219 Luật Đất đai năm 2024, bảo đảm tính hợp pháp, thống nhất và chính xác của hồ sơ địa chính.

5.2. Trách nhiệm Ủy ban nhân dân các cấp trong việc thực hiện tập trung đất nông nghiệp 

Theo khoản 5 điều 192 Luật đất đai 2024, Ủy ban nhân dân các cấp giữ vai trò chủ thể quản lý nhà nước trực tiếp trong quá trình tổ chức và triển khai việc tập trung đất nông nghiệp, do đó có trách nhiệm toàn diện trong việc bảo đảm quá trình này được thực hiện đúng pháp luật, hiệu quả và bền vững. Trước hết, Ủy ban nhân dân các cấp có trách nhiệm tuyên truyền, phổ biến chính sách và pháp luật về đất đai, nông nghiệp và các quy định có liên quan đến tập trung đất nông nghiệp đến người dân, tổ chức và các chủ thể tham gia. Việc tuyên truyền, phổ biến pháp luật giúp các bên hiểu rõ quyền, nghĩa vụ và lợi ích hợp pháp của mình, từ đó nâng cao ý thức chấp hành pháp luật và tạo sự đồng thuận trong quá trình thực hiện tập trung đất.

Bên cạnh đó, Ủy ban nhân dân các cấp còn có trách nhiệm hướng dẫn và hỗ trợ các bên tham gia trong suốt quá trình tập trung đất nông nghiệp. Hoạt động hướng dẫn bao gồm việc giải thích, làm rõ các quy định pháp luật, thủ tục hành chính, cũng như hỗ trợ người dân, tổ chức trong việc lập phương án sử dụng đất, thực hiện các thủ tục đo đạc, chỉnh lý hồ sơ địa chính, cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất và quyền sở hữu tài sản gắn liền với đất. Sự hỗ trợ kịp thời và đúng quy định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền góp phần giảm thiểu vướng mắc, tranh chấp, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi để các chủ thể yên tâm tham gia vào quá trình tập trung đất nông nghiệp.

Ngoài ra, một nhiệm vụ đặc biệt quan trọng của Ủy ban nhân dân các cấp là bảo đảm sự ổn định của quy hoạch đối với diện tích đất nông nghiệp đã được tập trung. Việc giữ ổn định quy hoạch giúp tránh tình trạng thay đổi mục đích sử dụng đất tùy tiện, bảo đảm tính thống nhất trong quản lý đất đai và tạo niềm tin cho người dân và doanh nghiệp khi đầu tư sản xuất nông nghiệp quy mô lớn. Thông qua đó, vai trò của Ủy ban nhân dân các cấp không chỉ dừng lại ở việc quản lý hành chính, mà còn góp phần thúc đẩy tập trung đất nông nghiệp theo hướng hiệu quả, bền vững, hài hòa giữa lợi ích của Nhà nước, người sử dụng đất và xã hội.

Kết luận 

Quy định về tập trung đất nông nghiệp trong Luật Đất đai 2024 không chỉ góp phần khắc phục tình trạng sử dụng đất kém hiệu quả mà còn mở ra cơ hội lớn cho phát triển nông nghiệp hàng hóa, nông nghiệp công nghệ cao và liên kết sản xuất theo chuỗi giá trị. Thông qua các phương thức tập trung đất phù hợp, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người sử dụng đất, Nhà nước vừa thúc đẩy phát triển kinh tế nông nghiệp, vừa giữ vững ổn định xã hội ở khu vực nông thôn. Đây chính là nền tảng quan trọng để xây dựng nền nông nghiệp hiện đại, bền vững, thích ứng với biến đổi khí hậu và đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước trong giai đoạn mới.

Trên đây là tư vấn của chúng tôi. Nếu còn vướng mắc, chưa rõ hoặc cần hỗ trợ pháp lý khác bạn vui lòng liên hệ bộ phận tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài điện thoại gọi ngay số: 1900 6162 để được giải đáp.