1. Khái niệm tự chủ tài chính của đơn vị sự nghiệp công
Theo khoản 1 Điều 3 Nghị định 60/2021/NĐ-CP, tự chủ tài chính của đơn vị sự nghiệp công lập được hiểu là quyền tự chủ và tự chịu trách nhiệm của các đơn vị này trong việc quản lý và sử dụng nguồn tài chính cũng như thực hiện các nhiệm vụ được giao. Cụ thể, các đơn vị sự nghiệp công lập có quyền tự quyết định và chịu trách nhiệm về nhiều khía cạnh liên quan đến hoạt động tài chính của mình, bao gồm:
- Các đơn vị sự nghiệp công lập có quyền tự chủ trong việc xác định và quản lý danh mục các dịch vụ công mà họ cung cấp, bao gồm việc định giá và tính toán phí dịch vụ cho các hoạt động sự nghiệp công. Điều này bao gồm việc thực hiện các quy định về giá, phí và lộ trình tính giá dịch vụ sự nghiệp công sao cho phù hợp với nhu cầu và thực tiễn.
- Các đơn vị có quyền xác định mức độ tự chủ tài chính của mình theo các tiêu chí và quy định cụ thể. Mức độ tự chủ này quyết định khả năng của đơn vị trong việc quản lý tài chính và chịu trách nhiệm đối với các quyết định tài chính mà đơn vị thực hiện.
- Các đơn vị sự nghiệp công lập có quyền tự chủ trong việc quản lý và sử dụng nguồn tài chính của mình. Điều này bao gồm việc lập kế hoạch tài chính, phân bổ ngân sách, và quyết định các khoản chi tiêu cần thiết để thực hiện các nhiệm vụ và mục tiêu của đơn vị.
- Các đơn vị có quyền tự chủ trong việc tham gia vào các hoạt động liên doanh, liên kết với các tổ chức, doanh nghiệp khác. Điều này cho phép đơn vị mở rộng các cơ hội hợp tác và tạo ra nguồn thu nhập bổ sung từ các hoạt động này.
- Các đơn vị sự nghiệp công lập có quyền tự chủ trong việc quản lý và sử dụng tài sản công mà họ được giao. Điều này bao gồm việc quyết định cách thức bảo trì, nâng cấp và sử dụng tài sản để phục vụ tốt nhất cho các hoạt động của đơn vị.
- Ngoài các quyền tự chủ nêu trên, các đơn vị sự nghiệp công lập cũng phải tuân thủ các quy định pháp luật và quy chế khác có liên quan đến hoạt động tài chính và quản lý của mình. Điều này đảm bảo rằng các quyết định và hoạt động của đơn vị luôn phù hợp với khuôn khổ pháp lý hiện hành.
2. Cơ sở pháp lý cho việc phân loại
- Thông tư 56/2022/TT-BTC do Bộ Tài chính ban hành ngày 16/9/2022 hướng dẫn một số nội dung về cơ chế tự chủ tài chính của đơn vị sự nghiệp công lập; xử lý tài sản, tài chính khi tổ chức lại, giải thể đơn vị sự nghiệp công lập;
- Thông tư 60/2021/TT-BTC do Bộ Tài chính ban hành ngày 21/6/2021 quy định cơ chế tự chủ tài chính của đơn vị sự nghiệp công lập.
3. Các mức độ tự chủ tài chính
Theo khoản 1 Điều 4 của Thông tư 56/2022/TT-BTC, việc phân loại mức tự chủ tài chính của các đơn vị sự nghiệp công lập được quy định cụ thể như sau:
* Đơn vị nhóm 1: Tự bảo đảm chi thường xuyên và chi đầu tư.
Các đơn vị sự nghiệp công thuộc nhóm này đáp ứng ít nhất một trong các điều kiện sau:
- Điều kiện về chi thường xuyên: Đơn vị có khả năng tự bảo đảm chi thường xuyên đạt mức 100% hoặc cao hơn, được xác định theo phương án quy định tại Điều 10 của Nghị định 60/2021/NĐ-CP. Đồng thời, đơn vị cũng phải tự bảo đảm chi đầu tư bằng hoặc lớn hơn mức trích khấu hao và hao mòn tài sản cố định của đơn vị.
- Mức tự bảo đảm chi đầu tư được tính dựa trên các nguồn tài chính sau:
+ Thu phí được để lại: Số thu phí để lại cho chi thường xuyên, không thuộc phạm vi tự chủ theo quy định.
+ Quỹ phát triển hoạt động sự nghiệp: Số tiền dự kiến trích lập trong năm kế hoạch hoặc trung bình của 05 năm trước liền kề.
+ Điều kiện về dịch vụ sự nghiệp công: Đơn vị cung cấp các dịch vụ sự nghiệp công không sử dụng ngân sách nhà nước, với giá dịch vụ được xác định theo cơ chế thị trường. Đơn vị cần phải tính đủ khấu hao tài sản cố định và có tích lũy để chi cho đầu tư.
* Đơn vị nhóm 2: Tự bảo đảm chi thường xuyên
Các đơn vị thuộc nhóm này phải đáp ứng ít nhất một trong các điều kiện sau:
- Điều kiện về chi thường xuyên: Đơn vị có khả năng tự bảo đảm chi thường xuyên đạt mức 100% hoặc cao hơn, theo phương án quy định tại Điều 10 của Nghị định 60/2021/NĐ-CP. Tuy nhiên, đơn vị chưa tự bảo đảm chi đầu tư từ nguồn Quỹ phát triển hoạt động sự nghiệp, nguồn thu phí được để lại cho chi theo quy định của pháp luật về phí và lệ phí, hoặc các nguồn tài chính hợp pháp khác.
- Điều kiện về dịch vụ sự nghiệp công: Đơn vị cung cấp dịch vụ sự nghiệp công thuộc danh mục dịch vụ sử dụng ngân sách nhà nước. Đơn vị này có thể được Nhà nước đặt hàng hoặc đấu thầu cung cấp dịch vụ với giá tính đủ chi phí (không bao gồm khấu hao tài sản cố định).
* Đơn vị nhóm 3: Tự bảo đảm một phần chi thường xuyên
Các đơn vị sự nghiệp công thuộc nhóm này có khả năng tự bảo đảm một phần chi thường xuyên từ 10% đến dưới 100% của kinh phí chi thường xuyên, được xác định theo phương án quy định tại Điều 10 của Nghị định 60/2021/NĐ-CP. Những đơn vị này có thể được Nhà nước đặt hàng hoặc đấu thầu cung cấp dịch vụ sự nghiệp công với giá chưa tính đủ chi phí. Cụ thể, các đơn vị trong nhóm này được phân loại thành các mức độ như sau:
- Tự bảo đảm từ 70% đến dưới 100% chi thường xuyên: Các đơn vị có khả năng tự bảo đảm chi thường xuyên từ mức 70% đến dưới 100%, tức là đã tự trang trải phần lớn chi phí hoạt động thường xuyên của mình, mặc dù vẫn có một phần chi phí được hỗ trợ từ ngân sách nhà nước hoặc nguồn khác.
- Tự bảo đảm từ 30% đến dưới 70% chi thường xuyên: Những đơn vị này có mức tự bảo đảm chi thường xuyên từ 30% đến dưới 70%, nghĩa là còn một phần chi phí hoạt động thường xuyên cần được hỗ trợ từ ngân sách hoặc các nguồn tài chính khác.
- Tự bảo đảm từ 10% đến dưới 30% chi thường xuyên: Các đơn vị thuộc loại này có khả năng tự bảo đảm chi thường xuyên từ 10% đến dưới 30%, cho thấy mức độ phụ thuộc lớn hơn vào sự hỗ trợ từ ngân sách nhà nước hoặc các nguồn tài chính bên ngoài để duy trì hoạt động.
* Đơn vị nhóm 4: Được Nhà nước bảo đảm chi thường xuyên
Các đơn vị sự nghiệp công thuộc nhóm này được Nhà nước đảm bảo toàn bộ chi thường xuyên, không có khả năng tự bảo đảm chi phí hoạt động thường xuyên hoặc mức tự bảo đảm rất thấp, dưới 10%. Đặc điểm của nhóm này bao gồm:
- Tự bảo đảm dưới 10% chi phí hoạt động thường xuyên: Đơn vị này có mức tự bảo đảm chi phí hoạt động thường xuyên thấp, cụ thể dưới 10% của tổng chi phí, điều này cho thấy đơn vị chủ yếu phụ thuộc vào ngân sách nhà nước để trang trải các chi phí hoạt động.
- Không có nguồn thu sự nghiệp: Các đơn vị này không có nguồn thu từ các hoạt động sự nghiệp, điều này đồng nghĩa với việc toàn bộ chi phí hoạt động phải được đảm bảo từ ngân sách nhà nước hoặc các nguồn tài chính khác mà không tạo ra nguồn thu riêng.
4. Các yếu tố ảnh hưởng đến mức độ tự chủ tài chính
Mức độ tự chủ tài chính của các đơn vị sự nghiệp công lập là kết quả của nhiều yếu tố tương tác lẫn nhau. Các yếu tố chính bao gồm:
- Tính chất đặc thù của từng đơn vị sự nghiệp công lập có ảnh hưởng sâu rộng đến khả năng tự chủ tài chính của họ. Mỗi đơn vị thực hiện những nhiệm vụ và chức năng khác nhau, điều này dẫn đến sự khác biệt trong mức độ tự chủ. Ví dụ, các đơn vị hoạt động trong lĩnh vực giáo dục và y tế có thể gặp khó khăn hơn trong việc tự bảo đảm tài chính so với các đơn vị cung cấp dịch vụ chuyên ngành khác, do yêu cầu đầu tư cơ sở vật chất và nhân lực đặc thù cao.
- Nguồn thu đóng vai trò quyết định trong khả năng tự chủ tài chính của đơn vị. Các nguồn thu chính có thể bao gồm thu từ hoạt động sự nghiệp, cho thuê tài sản, dịch vụ cung cấp cho các bên thứ ba, và các khoản thu khác. Đơn vị có nguồn thu đa dạng và ổn định từ các hoạt động này thường có khả năng tự bảo đảm chi phí cao hơn. Ngược lại, đơn vị có nguồn thu chủ yếu từ ngân sách nhà nước hoặc không có nguồn thu ổn định sẽ gặp khó khăn hơn trong việc đạt được mức độ tự chủ tài chính mong muốn.
- Quy mô của đơn vị, bao gồm số lượng nhân viên, diện tích hoạt động, và mức độ phức tạp của các dịch vụ cung cấp, ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tự chủ tài chính. Đơn vị lớn với quy mô hoạt động rộng có thể có nhiều nguồn thu và cơ hội quản lý tài chính linh hoạt hơn. Bên cạnh đó, năng lực quản lý tài chính cũng là một yếu tố quan trọng. Đơn vị có đội ngũ quản lý tài chính chuyên nghiệp và có kinh nghiệm sẽ có khả năng lập kế hoạch, sử dụng và tối ưu hóa các nguồn tài chính hiệu quả hơn.
- Chính sách hỗ trợ và khuyến khích tự chủ tài chính từ phía nhà nước có ảnh hưởng lớn đến mức độ tự chủ của các đơn vị. Các chính sách này có thể bao gồm các chương trình hỗ trợ tài chính, các cơ chế khuyến khích tự chủ, và các quy định về phân bổ ngân sách và nguồn lực. Những chính sách thuận lợi sẽ tạo điều kiện cho các đơn vị tự chủ tài chính tốt hơn, đồng thời giảm bớt sự phụ thuộc vào ngân sách nhà nước. Ngược lại, nếu chính sách chưa đủ mạnh hoặc không được thực hiện đồng bộ, các đơn vị sẽ gặp khó khăn trong việc nâng cao mức độ tự chủ tài chính của mình.
5. Ý nghĩa của việc phân loại
Việc phân loại đơn vị sự nghiệp công lập không chỉ là một yêu cầu quản lý cần thiết mà còn mang lại nhiều lợi ích quan trọng cho các bên liên quan, bao gồm chính các đơn vị sự nghiệp, cơ quan quản lý và xã hội nói chung.
- Đối với đơn vị sự nghiệp
+ Phân loại đơn vị sự nghiệp giúp xác định rõ ràng các trách nhiệm và quyền hạn của từng loại hình đơn vị. Điều này không chỉ giúp các đơn vị hiểu rõ hơn về phạm vi hoạt động của mình mà còn tạo điều kiện cho việc quản lý và giám sát hiệu quả. Khi trách nhiệm và quyền hạn được xác định rõ ràng, các đơn vị có thể hoạt động một cách chủ động và hiệu quả hơn, giảm thiểu xung đột và sự nhầm lẫn trong quá trình thực hiện nhiệm vụ.
+ Việc phân loại giúp các đơn vị sự nghiệp lập kế hoạch tài chính phù hợp với thực trạng và đặc điểm của từng loại hình. Đối với các đơn vị tự bảo đảm chi thường xuyên và đầu tư, họ có thể thiết lập các chiến lược tài chính dài hạn và ngắn hạn cụ thể. Ngược lại, các đơn vị cần sự hỗ trợ của ngân sách nhà nước có thể tập trung vào việc tối ưu hóa nguồn tài chính được cấp và nâng cao hiệu quả sử dụng ngân sách.
+ Phân loại giúp các đơn vị nhận diện các cơ hội và thách thức trong việc tìm kiếm và khai thác các nguồn thu mới. Đối với những đơn vị có khả năng tự chủ tài chính cao, việc tìm kiếm nguồn thu từ các hoạt động dịch vụ và tài sản có thể tạo ra nguồn lực bổ sung cho hoạt động. Các đơn vị khác có thể tập trung vào việc cải thiện các hoạt động hiện có để gia tăng nguồn thu hoặc tìm kiếm các hình thức tài trợ và hợp tác.
- Đối với cơ quan quản lý
+ Phân loại đơn vị sự nghiệp công lập cung cấp thông tin quan trọng cho cơ quan quản lý trong việc xây dựng và thực hiện các chính sách hỗ trợ. Các chính sách có thể được điều chỉnh theo mức độ tự chủ tài chính của từng loại hình đơn vị, từ đó tạo ra các chương trình hỗ trợ, khuyến khích và giám sát phù hợp nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của các đơn vị.
+ Phân loại giúp cơ quan quản lý có cơ sở để đánh giá hiệu quả hoạt động của các đơn vị sự nghiệp. Với thông tin phân loại, cơ quan quản lý có thể theo dõi, phân tích và so sánh hiệu quả hoạt động giữa các đơn vị, từ đó đưa ra các biện pháp cải thiện hoặc điều chỉnh chính sách nhằm tối ưu hóa kết quả đạt được.
- Đối với xã hội: Việc phân loại đơn vị sự nghiệp công lập đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo sự phát triển bền vững của các dịch vụ công. Khi các đơn vị được phân loại rõ ràng, sự phân bổ tài chính và nguồn lực sẽ trở nên hợp lý hơn, giúp các dịch vụ công đáp ứng tốt hơn nhu cầu của cộng đồng. Đồng thời, việc này cũng giúp tăng cường sự minh bạch và hiệu quả trong việc sử dụng tài nguyên công, từ đó nâng cao chất lượng dịch vụ và đảm bảo sự phát triển bền vững.
Ngoài ra, có thể tham khảo: Quy định mới về cơ chế tự chủ tài chính đơn vị sự nghiệp công lập. Còn khúc mắc, liên hệ 1900.6162 hoặc gửi email tới: lienhe@luatminhkhue.vn để được hỗ trợ. Xin cảm ơn.
