Cách tính thời hạn để xóa án tích theo Điều 73 Bộ Luật Hình sự

Vậy, xoá án tích là gì? Cách tính thời hạn xoá án tích như thế nào? Điều kiện xoá án tích và các vấn đề pháp lý khác liên quan sẽ được Luật Minh Khuê phân tích và giải đáp cụ thể theo quy định mới nhất của Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017 và năm 2025) và Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2015. 

1. Xoá án tích là gì? Mục đích xoá án tích để làm gì?

Theo pháp luật hình sự Việt Nam, án tích là hậu quả pháp lý của việc bị kết án, là một "đặc điểm xấu về nhân thân của người bị kết án" tồn tại trong một khoảng thời gian nhất định sau khi bản án có hiệu lực. Khái niệm này cho thấy án tích không phải là một đặc điểm vĩnh viễn mà có thể được xóa bỏ. Xóa án tích được hiểu là việc "xóa bỏ việc mang án tích của người bị kết án", giúp họ được "coi như chưa bị kết án". Về bản chất, đây là sự xóa bỏ một sự kiện pháp lý hình sự đã phát sinh, tạo điều kiện để người bị kết án phục hồi danh dự và các quyền lợi.  

Mục đích cốt lõi của chế định này là thể hiện chính sách nhân đạo của Nhà nước, khuyến khích người bị kết án nghiêm chỉnh tuân thủ pháp luật, tích cực lao động, cải tạo để sớm hòa nhập cộng đồng và trở thành công dân có ích. Việc rút ngắn thời hạn chờ đợi để xóa án tích theo BLHS 2015 đã tạo điều kiện thuận lợi hơn cho người bị kết án tái hòa nhập xã hội, ổn định cuộc sống.

Sự tồn tại của án tích, ngay cả khi người bị kết án đã mãn hạn tù, vẫn mang lại nhiều hậu quả pháp lý bất lợi. Đây là một trong những rào cản lớn nhất đối với quá trình tái hòa nhập cộng đồng. Cụ thể, người chưa được xóa án tích sẽ bị hạn chế nhiều quyền lợi, bao gồm:

• Việc làm: Không được đăng ký dự tuyển công chức hoặc làm việc tại các cơ quan nhà nước. Các vị trí công việc khác cũng có thể bị ảnh hưởng do yêu cầu về lý lịch tư pháp.  
• Kinh doanh: Bị hạn chế quyền thành lập và quản lý doanh nghiệp theo quy định của Luật Doanh nghiệp 2020.  
• Các quyền công dân khác: Bị tước một số quyền công dân như quyền ứng cử đại biểu Quốc hội, đại biểu Hội đồng nhân dân hoặc bị hạn chế quyền tự do đi lại và cư trú.  

Khi một người được xóa án tích, họ được pháp luật công nhận là "coi như chưa bị kết án". Về mặt pháp lý, họ sẽ được khôi phục các quyền lợi đã bị hạn chế trước đó.  

Tuy nhiên, sự tồn tại của Phiếu lý lịch tư pháp số 2 tạo ra một sự mâu thuẫn trong thực tế. Sau khi xóa án tích, Phiếu lý lịch tư pháp số 1 sẽ ghi "không có án tích". Đây là căn cứ quan trọng để người dân có thể đáp ứng yêu cầu về lý lịch khi xin việc, du học hoặc xuất cảnh. Mặc dù vậy, Phiếu lý lịch tư pháp số 2, thường được cấp cho các cơ quan tố tụng hoặc theo yêu cầu của người dân để biết đầy đủ thông tin về bản thân, vẫn sẽ ghi nhận thông tin án tích đã được xóa.  

Sự tồn tại song song của hai loại phiếu này đặt ra một sự mâu thuẫn lớn giữa nguyên tắc "coi như chưa bị kết án" và thực tế quản lý. Dù pháp luật tuyên bố đã "xóa bỏ" quá khứ phạm tội, thông tin về án tích vẫn được lưu trữ trong một cơ sở dữ liệu chính thức và có thể được truy cứu. Điều này cho thấy tính nhân đạo của pháp luật chưa thực sự tuyệt đối; Nhà nước vẫn duy trì quyền truy cập thông tin để phục vụ cho các mục đích quản lý đặc thù, đặc biệt trong các lĩnh vực nhạy cảm như tuyển dụng vào ngành công an.

2. Quy định về cách tính thời hạn xóa án tích

Nội dung Điều 73 Bộ luật hình sự năm 2015 quy định về cách tính thời hạn xoá án tích như sau:

Điều 73. Cách tính thời hạn để xóa án tích

1. Thời hạn để xóa án tích quy định tại Điều 70 và Điều 71 của Bộ luật này căn cứ vào hình phạt chính đã tuyên.

2. Người bị kết án chưa được xóa án tích mà thực hiện hành vi phạm tội mới và bị Tòa án kết án bằng bản án có hiệu lực pháp luật thì thời hạn để xóa án tích cũ được tính lại kể từ ngày chấp hành xong hình phạt chính hoặc thời gian thử thách án treo của bản án mới hoặc từ ngày bản án mới hết thời hiệu thi hành.

3. Người bị kết án trong trường hợp phạm nhiều tội mà có tội thuộc trường hợp đương nhiên được xóa án tích, có tội thuộc trường hợp xóa án tích theo quyết định của Tòa án thì căn cứ vào thời hạn quy định tại Điều 71 của Bộ luật này Tòa án quyết định việc xóa án tích đối với người đó.

4. Người được miễn chấp hành phần hình phạt còn lại cũng được coi như đã chấp hành xong hình phạt.

Theo quy định tại Điều 73 BLHS 2015, thời hạn để xóa án tích được xác định dựa trên hình phạt chính mà Tòa án đã tuyên. Đây là nguyên tắc cơ bản và nhất quán trong việc xác định thời gian chờ đợi để người bị kết án được xóa án tích, dù là đương nhiên hay theo quyết định của Tòa án.  

Tuy nhiên, trong thực tiễn, việc tính toán thời hạn này trở nên phức tạp hơn khi có các hình phạt bổ sung. Nếu người bị kết án đang phải chấp hành hình phạt bổ sung như quản chế, cấm cư trú, tước một số quyền công dân mà thời hạn chấp hành dài hơn thời hạn xóa án tích được quy định, thì thời hạn xóa án tích sẽ hết vào thời điểm người đó chấp hành xong hình phạt bổ sung. 

2.1. Tính thời hạn để đương nhiên xóa án tích và xóa án tích theo quyết định của tòa án

Pháp luật Việt Nam phân biệt rõ hai trường hợp xóa án tích chính, mỗi trường hợp có điều kiện và thời hạn riêng biệt.  

• Đương nhiên được xóa án tích (Điều 70 BLHS 2015): Áp dụng cho những người bị kết án không thuộc nhóm các tội xâm phạm an ninh quốc gia (Chương XIII) và các tội phá hoại hòa bình, chống loài người, tội phạm chiến tranh (Chương XXVI). 
• Xóa án tích theo quyết định của Tòa án (Điều 71 BLHS 2015): Áp dụng cho những người bị kết án về các tội đặc biệt nguy hiểm thuộc Chương XIII và Chương XXVI. Tòa án sẽ xem xét quyết định dựa trên tính chất tội phạm, thái độ chấp hành pháp luật và thái độ lao động của người bị kết án.  

Bảng so sánh về thời hạn xóa án tích:

Lưu ý: Thời hạn này được tính kể từ khi người bị kết án đã chấp hành xong hình phạt chính hoặc hết thời gian thử thách của án treo, đã chấp hành xong các hình phạt bổ sung, các quyết định khác của bản án, và không thực hiện hành vi phạm tội mới trong thời hạn luật định.  

2.2. Các trường hợp không bị coi là có án tích

Đây là một chế định đặc biệt của pháp luật hình sự, khác với xóa án tích thông thường. Theo quy định tại Khoản 2 Điều 69 BLHS 2015, có một số trường hợp người bị kết án nhưng vẫn được pháp luật "coi như chưa bị kết án" ngay từ đầu, không cần phải trải qua thời gian chờ đợi hay thủ tục xóa án tích.  

Các trường hợp này bao gồm:

• Người bị kết án do lỗi vô ý về tội phạm ít nghiêm trọng, tội phạm nghiêm trọng và người được miễn hình phạt (theo quy định tại khoản 2 Điều 69 BLHS).
• Người bị kết án là người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi đối với mọi trường hợp phạm tội (theo quy định tại điểm a khoản 1 Điều 107 BLHS).
• Người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi bị kết án về tội phạm ít nghiêm trọng, tội phạm nghiêm trọng hoặc tội rất nghiêm trọng với lỗi vô ý (theo quy định tại điểm b khoản 1 Điều 107 BLHS).
• Người bị áp dụng biện pháp tư pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng quy định tại Mục 3 Chương XII Bộ luật hình sự.

Điều kiện để được xóa án tích

Theo quy định tại khoản 2 Điều 70 BLHS quy định: Người bị kết án đương nhiên xóa án tích, nếu từ khi chấp hành xong hình phạt chính hoặc thời gian thử thách án treo, người đó đã chấp hành xong hình phạt bổ sung, các quyết định khác của bản án và không thực hiện hành vi phạm tội mới trong thời hạn sau đây: 01 năm trong trường hợp bị phạt cảnh cáo, phạt cải tạo không giam giữ, phạt tù nhưng được hưởng án treo; 03 năm trong trường hợp bị phạt tù đến 05 năm; 05 năm trong trường hợp bị phạt tù từ trên 05 năm đến 15 năm; 07 năm trong trường hợp bị phạt tù trên 15 năm, tù chung thân hoặc tử hình nhưng đã được giảm án.

Thời hạn xóa án tích căn cứ vào hình phạt chính đã tuyên và thời điểm tính thời hạn xóa án tích được tính từ khi chấp hành xong hình phạt chính, thời gian thử thách của án treo hoặc hết thời hiệu thi hành bản án. Tuy nhiên trong thời hạn quy định này cần phải chấp hành xong các quyết định còn lại có trong bản án bao gồm cả hình phạt bổ sung.

Bên cạnh đó, khoản 3 Điều 73 BLHS quy định: Người bị kết án chưa được xóa án tích mà thực hiện hành vi phạm tội mới và bị Tòa án kết án bằng bản án có hiệu lực pháp luật thì thời hạn để xóa án tích cũ được tính lại kể từ ngày chấp hành xong hình phạt chính hoặc thời gian thử thách án treo của bản án mới hoặc từ ngày bản án mới hết thời hiệu thi hành.

2.3. Cách tính lại thời hạn xoá án tích 

Khoản 2 Điều 73 BLHS 2015 quy định về việc tính lại thời hạn xóa án tích đối với người đã phạm tội mới khi chưa được xóa án tích cũ.  Cách tính thời hạn xóa án tích được quy định tại Điều 73 Bộ luật hình sự 2015, theo đó cách tính thời hạn xóa án tích được hiểu như sau:

• Thời hạn xóa án tích được căn cứ vào hình phạt chính đã tuyên. Thời hạn này được tính từ ngày người bị kết án chấp hành xong hình phạt chính, thời gian thử thách của án treo hoặc ngày hết thời hiệu thi hành bản án.
• Người bị kết án chưa được xóa án tích mà thực hiện hành vi phạm tội mới và bị tòa án kết án bằng bản án có hiệu lực pháp luật thì thời hạn để xóa án tích cũ được tính lại kể từ ngày chấp hành xong hình phạt chín hoặc thời gian thử thách án treo của bản án mới hết thời hiệu thi hành.
• Người bị kết án trong trường hợp phạm nhiều tội mà có tội thuộc trường hợp đương nhiên được xóa án tích, có tội thuộc trường hợp xóa án tích theo quyết định của tóa án thì căn cứ vào thời hạn quy định tại Điều 71 Bộ luật hình sự 2015, tòa án quyết định việc xóa án tích đối với người đó.
• Người được miễn chấp hành phần hình phạt còn lại được coi là đã chấp hành xong hình phạt.

Lưu ý về xoá án tích đối với người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi:

Đối với người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi bị kết án về tội phạm rất nghiêm trọng do cố ý hoặc tội phạm đặc biệt nghiêm trọng đương nhiên được xóa án tích nếu từ khi chấp hành xong hình phạt chính hoặc hết thời gian thử thách án treo hoặc từ khi hết thời hiệu thi hành bản án, người đó không thực hiện hành vi phạm tội mới trong thời hạn:

• 06 tháng trong trường hợp bị phạt cảnh cáo, phạt tiền, phạt cải tạo không giam giữ hoặc phạt tù nhưng được hưởng án treo;
• 01 năm trong trường hợp bị phạt tù đến 05 năm;
• 02 năm trong trường hợp bị phạt tù từ trên 05 năm đến 15 năm;
• 03 năm trong trường hợp bị phạt tù trên 15 năm

Trong thực tiễn, có hai quan điểm về cách tính này: một là tổng hợp cả hai thời hạn, và hai là tính lại trên cơ sở thời hạn của bản án nặng nhất. Các nhà nghiên cứu pháp lý đồng tình với quan điểm thứ hai, cho rằng việc tính thời hạn xóa án tích không nên tổng hợp như hình phạt mà cần theo hướng có lợi cho người bị kết án, dựa trên thời hạn của bản án nặng nhất để khuyến khích họ cải tạo.

3. So sánh các trường hợp xóa án tích

3.1. Phân tích chuyên sâu và điểm khác biệt

Sự phân biệt giữa "đương nhiên được xóa án tích" và "xóa án tích theo quyết định của Tòa án" không chỉ là sự khác nhau về thủ tục mà còn phản ánh triết lý pháp lý sâu sắc hơn. Chế định "đương nhiên" thể hiện sự tin tưởng của Nhà nước vào khả năng phục thiện của người phạm tội, đặc biệt là những người phạm tội ít nghiêm trọng. Việc không yêu cầu thủ tục phức tạp và tự động khôi phục quyền lợi sau khi mãn hạn là một chính sách hướng thiện mạnh mẽ.  

Ngược lại, chế định "theo quyết định của Tòa án" cho thấy sự thận trọng của Nhà nước đối với những tội phạm có tính chất đặc biệt nguy hiểm, liên quan đến an ninh quốc gia. Quá trình này đòi hỏi sự xét duyệt chặt chẽ, dựa trên đánh giá về hành vi và thái độ cải tạo của người bị kết án, thay vì chỉ đơn thuần là tuân thủ thời hạn. Sự phân tầng này cho thấy chính sách nhân đạo của Việt Nam không phải là một nguyên tắc duy nhất mà được áp dụng một cách có phân cấp, cân bằng giữa mục tiêu giáo dục, phục thiện và yêu cầu đảm bảo an ninh, trật tự xã hội. Đối với các tội phạm nhạy cảm về chính trị, Nhà nước vẫn duy trì quyền kiểm soát và đánh giá chặt chẽ trước khi phục hồi hoàn toàn các quyền lợi của người bị kết án.  

Về mặt thủ tục, sự khác biệt cũng rất rõ ràng. Để được xác nhận đương nhiên xóa án tích, người bị kết án chỉ cần nộp đơn xin cấp Phiếu lý lịch tư pháp tại Sở Tư pháp nơi cư trú. Quá trình này được quy định khá nhanh chóng, trong vòng 5 ngày làm việc nếu đủ điều kiện. Trong khi đó, thủ tục xóa án tích theo quyết định của Tòa án phức tạp hơn nhiều. Người bị kết án phải làm đơn gửi đến Tòa án đã xét xử sơ thẩm, kèm theo nhận xét của chính quyền địa phương hoặc cơ quan, tổ chức nơi làm việc. Tòa án sau đó sẽ chuyển tài liệu sang Viện kiểm sát để lấy ý kiến trước khi ra quyết định cuối cùng. Tổng thời gian giải quyết cho thủ tục này có thể lên tới khoảng 18 ngày.  

3.2. Bảng so sánh chi tiết

Luật Minh Khuê lập bảng so sánh chi tiết về điều kiện, thời hạn và quy trình xóa án tích như sau:

4. Thực tiễn áp dụng việc xoá án tích và đề xuất kiến nghị

Những điểm tiến bộ: BLHS 2015, được sửa đổi, bổ sung năm 2017, đã tạo ra một bước tiến quan trọng trong chính sách xóa án tích. Việc rút ngắn thời hạn chờ đợi để được xóa án tích đã thể hiện sự ưu việt của chính sách này, tạo điều kiện cho người bị kết án sớm hòa nhập cộng đồng, ổn định cuộc sống và làm ăn. Một điểm cải cách đáng chú ý khác là việc bỏ quy định Tòa án phải cấp giấy chứng nhận xóa án tích, thay vào đó giao trách nhiệm cho Cơ quan quản lý Cơ sở dữ liệu lý lịch tư pháp cấp phiếu lý lịch tư pháp xác nhận không có án tích. Điều này đã góp phần cải cách thủ tục hành chính, giảm bớt gánh nặng cho Tòa án và người dân.  

Những vướng mắc và bất cập: Mặc dù có nhiều tiến bộ, thực tiễn áp dụng chế định xóa án tích vẫn còn nhiều vướng mắc. Một trong những vấn đề lớn nhất là sự thiếu đồng bộ và liên thông giữa các cơ quan quản lý. Vấn đề này làm nảy sinh tình trạng Sở Tư pháp gặp khó khăn trong việc xác minh thông tin chấp hành án do hồ sơ bị thất lạc, hư hỏng, hoặc không được lưu trữ đầy đủ tại các cơ quan thi hành án. Điều này tạo ra một gánh nặng không đáng có cho người dân, khi họ phải tự đi lại nhiều nơi để thu thập các giấy tờ cần thiết.  

Hệ quả của sự thiếu liên thông này là sự mâu thuẫn giữa nguyên tắc "đương nhiên được xóa án tích" và thực tiễn thực hiện. Về mặt pháp lý, người bị kết án chỉ cần đáp ứng các điều kiện về thời gian và thái độ cải tạo là "đương nhiên" được xóa án tích mà không cần quyết định của Tòa án. Tuy nhiên, để có bằng chứng về việc này (đặc biệt cho các mục đích hành chính, xin việc), họ vẫn phải chủ động làm thủ tục xin cấp Phiếu lý lịch tư pháp. Sự thiếu liên thông dữ liệu đã biến một quy trình lẽ ra phải tự động trở thành một quy trình hành chính thụ động, phụ thuộc vào nỗ lực và sự may rủi của người dân, làm giảm đi đáng kể hiệu quả của chính sách nhân đạo.  

Một vấn đề khác là sự không nhất quán trong các văn bản hướng dẫn nghiệp vụ. Đã có trường hợp Trung tâm Lý lịch tư pháp quốc gia ban hành hai văn bản hướng dẫn có nội dung trái ngược nhau về cách xử lý các hồ sơ thiếu thông tin. Điều này gây ra sự không công bằng cho người dân và làm cho quá trình xóa án tích trở nên rắc rối, thiếu minh bạch.  

Chế định xóa án tích của Việt Nam đã có nhiều bước tiến quan trọng, thể hiện sự nhân đạo trong chính sách hình sự. Tuy nhiên, vẫn tồn tại những vấn đề cốt lõi. Đầu tiên, các vướng mắc trong thực tiễn áp dụng như thất lạc hồ sơ, hướng dẫn thiếu nhất quán đã tạo gánh nặng hành chính không cần thiết cho người dân. Thứ hai, sự thiếu đồng bộ về dữ liệu giữa các cơ quan quản lý đã làm cho nguyên tắc "đương nhiên" trở nên thiếu hiệu quả trên thực tế. Cuối cùng, sự tồn tại của Phiếu lý lịch tư pháp số 2 đã tạo ra một sự mâu thuẫn với nguyên tắc "coi như chưa bị kết án", đặt ra câu hỏi về giới hạn của chính sách nhân đạo.

Dựa trên những phân tích trên, các đề xuất sau được đưa ra nhằm hoàn thiện chế định xóa án tích tại Việt Nam:

• Hoàn thiện cơ sở pháp lý: Pháp luật hiện hành còn thiếu một định nghĩa pháp lý rõ ràng về "án tích" và "xóa án tích", gây khó khăn cho việc áp dụng thống nhất. Cần kiến nghị bổ sung một điều luật riêng trong BLHS để định nghĩa và làm rõ bản chất của án tích, cũng như thời điểm bắt đầu và chấm dứt của nó.  
• Cải cách quy trình và thủ tục hành chính: Để giải quyết các vấn đề về thiếu hồ sơ và thiếu liên thông, cần xây dựng một cơ sở dữ liệu quốc gia về lý lịch tư pháp có tính liên thông cao giữa các cơ quan Tòa án, Viện kiểm sát, Công an và Thi hành án. Điều này sẽ cho phép chuyển đổi từ cơ chế "người dân chủ động xin" sang cơ chế "Nhà nước chủ động cập nhật và cấp". Việc này sẽ giảm gánh nặng đáng kể cho người dân, đảm bảo rằng chính sách "đương nhiên" được thực thi một cách thực chất và hiệu quả.  
• Tăng cường hỗ trợ và nâng cao nhận thức xã hội: Dù có các chính sách hỗ trợ tín dụng cho người chấp hành xong án phạt tù , họ vẫn gặp khó khăn trong việc tái hòa nhập. Cần tăng cường truyền thông để nâng cao nhận thức xã hội về ý nghĩa nhân đạo của việc xóa án tích và giảm bớt các thành kiến đối với người có tiền án. Đồng thời, cần xây dựng và mở rộng các chương trình hỗ trợ toàn diện hơn về việc làm và giáo dục nghề nghiệp, giúp họ thực sự ổn định cuộc sống và trở thành công dân có ích cho xã hội.

Như vậy, chế định xóa án tích là một phần cốt lõi của pháp luật hình sự Việt Nam, thể hiện chính sách nhân đạo và hướng thiện của Đảng và Nhà nước. Việc sửa đổi, bổ sung Bộ luật Hình sự 2015 đã mang lại những tiến bộ đáng kể, đặc biệt là việc rút ngắn thời hạn chờ đợi, tạo điều kiện thuận lợi hơn cho người đã từng lầm lỡ tái hòa nhập cộng đồng. Các quy định phân chia rõ ràng các trường hợp đương nhiên xóa án tích, xóa án tích theo quyết định của Tòa án và các trường hợp đặc biệt đã giúp xác định rõ hơn cơ chế pháp lý cho từng đối tượng.  

Tuy nhiên, thực tiễn áp dụng vẫn còn nhiều vướng mắc. Sự thiếu đồng bộ giữa các quy định về hình phạt chính, hình phạt bổ sung và nghĩa vụ dân sự đã tạo ra sự không nhất quán, gây khó khăn trong việc xác định thời điểm xóa án tích trên thực tế. Hơn nữa, sự thiếu liên thông về dữ liệu giữa các cơ quan quản lý (Sở Tư pháp, Tòa án, Thi hành án) đã làm giảm hiệu quả của cơ chế "đương nhiên" xóa án tích, biến một quy trình lẽ ra phải tự động thành một thủ tục hành chính phức tạp, gây gánh nặng cho người dân.  Để chế định này phát huy tối đa ý nghĩa nhân văn của nó, việc tiếp tục hoàn thiện pháp luật và cải cách thủ tục hành chính là vô cùng cần thiết. Cần xây dựng một hệ thống cơ sở dữ liệu quốc gia thống nhất, đồng thời làm rõ và thống nhất cách áp dụng các quy định còn mâu thuẫn. Chỉ khi đó, chính sách "coi như chưa bị kết án" mới thực sự trở thành hiện thực, giúp người dân ổn định cuộc sống và đóng góp cho xã hội một cách toàn diện.

Để biết thêm thông tin chi tiết, bạn vui lòng liên hệ với chúng tôi để được tư vấn trực tiếp: Luật sư tư vấn pháp luật hình sự trực tiếp qua điện thoại, gọi: 1900.6162 Rất mong nhận được sự hợp tác!