Đương nhiên được xóa án tích theo Điều 70 Bộ Luật Hình sự

Trong bối cảnh xã hội hiện đại, việc một người từng lầm lỗi có cơ hội làm lại cuộc đời, tái hòa nhập cộng đồng không chỉ là một vấn đề đạo đức mà còn là một chính sách xã hội có tầm quan trọng đặc biệt. Sự kỳ thị, mặc cảm tội lỗi từ quá khứ có thể trở thành rào cản lớn, cản trở họ ổn định cuộc sống và trở thành công dân có ích, thậm chí đẩy họ vào con đường tái phạm. Chế định xóa án tích ra đời nhằm giải quyết vấn đề này, thể hiện tính nhân đạo sâu sắc của pháp luật và chính sách hình sự của Nhà nước, đồng thời góp phần ổn định trật tự xã hội và giảm thiểu tỷ lệ tái phạm.   

Với vai trò là công cụ pháp lý chủ chốt, Bộ luật Hình sự (BLHS) 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) đã thể chế hóa mạnh mẽ chủ trương nhân đạo của Đảng và Nhà nước, đặc biệt trong lĩnh vực hình sự. Các quy định về xóa án tích, từ Điều 69 đến Điều 73, đã được sửa đổi và hoàn thiện theo hướng tạo điều kiện thuận lợi hơn cho người bị kết án sớm khôi phục các quyền công dân, xóa bỏ những rào cản tâm lý và pháp lý đã tồn tại trong suốt quá trình chấp hành án và sau đó. Chính sách này giúp người bị kết án không còn mặc cảm, đồng thời khích lệ họ nỗ lực tu dưỡng, rèn luyện để tái hòa nhập cộng đồng.

1. Như thế nào là xóa án tích?

Căn cứ Điều 69 Bộ luật hình sự năm 2015, luật sửa đổi bổ sung năm 2017 quy định về việc xóa án tích, cụ thể như sau:

2. Đương nhiên được xoá án tích là gì?

Khái niệm "đương nhiên được xóa án tích" mang một ý nghĩa pháp lý đặc thù: đây là một quyền tự động phát sinh, không đòi hỏi người bị kết án phải nộp đơn hay làm các thủ tục phức tạp tại Tòa án. Về bản chất, khi người bị kết án đáp ứng đầy đủ các điều kiện theo luật định, quyền được coi là không có án tích sẽ tự động được công nhận. Các cơ quan quản lý cơ sở dữ liệu lý lịch tư pháp, cụ thể là Sở Tư pháp và Trung tâm Lý lịch tư pháp quốc gia, có trách nhiệm cập nhật thông tin này và cấp phiếu lý lịch tư pháp xác nhận "không có án tích" khi có yêu cầu.  

Như vậy, Đương nhiên được xoá án tích là trường hợp xoá án tích mà không cần có sự xem xét quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền.

Chế định này mang lại ý nghĩa to lớn cho cả người bị kết án và toàn xã hội:

• Đối với người bị kết án: Xóa án tích mang lại cơ hội "làm lại cuộc đời," khôi phục toàn bộ quyền công dân, bao gồm quyền học tập, lao động, và tham gia các hoạt động xã hội. Việc xóa bỏ án tích giúp họ vượt qua mặc cảm, sự tự ti và những định kiến của xã hội, từ đó mở ra con đường mới để ổn định cuộc sống và tìm kiếm việc làm. Đây là một chính sách nhân văn, thể hiện sự tin tưởng của Nhà nước vào khả năng hoàn lương của con người.   
• Đối với xã hội: Chế định xóa án tích góp phần trực tiếp vào việc ổn định trật tự xã hội và giảm tỷ lệ tái phạm. Khi người đã chấp hành án được tạo điều kiện thuận lợi để tái hòa nhập, họ sẽ có động lực để tu dưỡng, lao động và trở thành công dân có ích, từ đó giảm gánh nặng cho xã hội trong công tác phòng chống tội phạm và quản lý người lầm lỗi. Điều này không chỉ là một chính sách hình sự mà còn là một giải pháp kinh tế - xã hội hiệu quả.

3. Điều kiện để được đương nhiên xóa án tích

Theo quy định tại Điều 70 BLHS 2015, người bị kết án được đương nhiên xóa án tích khi đáp ứng đồng thời các điều kiện sau:

3.1 Chấp hành xong hình phạt và các nghĩa vụ dân sự

Người bị kết án phải chấp hành xong hình phạt chính (như tù, cải tạo không giam giữ) và cả hình phạt bổ sung (nếu có, ví dụ như cấm cư trú, cấm đảm nhiệm chức vụ). Đặc biệt, một điều kiện quan trọng thường bị bỏ sót là việc người bị kết án phải chấp hành xong "các quyết định khác của bản án." Khái niệm này bao gồm các nghĩa vụ dân sự như bồi thường thiệt hại, nộp án phí hoặc các khoản tiền phạt khác.

Một người có thể đã chấp hành xong bản án tù nhưng nếu chưa thực hiện nghĩa vụ bồi thường thiệt hại cho nạn nhân, họ sẽ không được xóa án tích. Điều này thể hiện một quan điểm pháp lý nhất quán: việc hoàn lương không chỉ là tuân thủ hình phạt do Nhà nước áp đặt, mà còn là sự khắc phục hậu quả, hoàn thành trách nhiệm đối với nạn nhân và xã hội. Rào cản này vừa mang tính pháp lý, vừa là một thử thách về mặt đạo đức và tài chính, đặc biệt đối với những người có hoàn cảnh kinh tế khó khăn.    

3.2. Không thực hiện hành vi phạm tội mới

Sau khi chấp hành xong các hình phạt và nghĩa vụ, người bị kết án phải trải qua một khoảng thời gian thử thách nhất định mà không thực hiện bất kỳ hành vi phạm tội mới nào. Đây là cơ sở để đánh giá sự tu dưỡng, cải tạo và quyết tâm hoàn lương của họ.

Thời hạn thử thách không phạm tội mới để được đương nhiên xóa án tích được quy định cụ thể và khác nhau tùy thuộc vào mức độ nghiêm trọng của tội danh:

• Một (01) năm: Áp dụng đối với trường hợp bị phạt cảnh cáo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ hoặc phạt tù nhưng được hưởng án treo. Thời hạn này được tính từ ngày chấp hành xong hình phạt chính hoặc hết thời gian thử thách án treo.   
• Hai (02) năm: Áp dụng đối với trường hợp bị phạt tù đến 5 năm.  
• Ba (03) năm: Áp dụng đối với trường hợp bị phạt tù từ trên 5 năm đến 15 năm.   
• Năm (05) năm: Áp dụng đối với trường hợp bị phạt tù từ trên 15 năm, tù chung thân hoặc tử hình đã được giảm án.  

Một lưu ý quan trọng là trong trường hợp người bị kết án đang phải chấp hành hình phạt bổ sung (như quản chế, cấm cư trú) với thời hạn dài hơn thời hạn xóa án tích nêu trên, thì thời hạn đương nhiên được xóa án tích sẽ hết vào thời điểm người đó chấp hành xong hình phạt bổ sung.

4. Pháp nhân thương mại bị kết án đương nhiên được xoá án tích

Cùng với việc bổ sung trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại Bộ luật hình sự năm 2015, luật sửa đổi bổ sung năm 2017 cũng bổ sung quy định xoá án tích đối với pháp nhân thương mại bị kết án. Đương nhiên được xoá án tích là trường họp xoá án tích duy nhất đối với pháp nhân thương mại bị kết án.

Theo quy định tại Điều 89 Bộ luật hình sự năm 2015, sửa đổi bổ sung năm 2017, pháp nhân thương mại bị kết án đương nhiên được xoá án tích nếu trong thời hạn 02 năm kể từ khi chấp hành xong hình phạt chính, hình phạt bổ sung, các quyết định khác của bản án hoặc từ khi hết thời hiệu thi hành bản án mà pháp nhân thương mại không thực hiện hành vi phạm tội mới.

Việc cấp giấy chứng nhận pháp nhân thương mại đã được xóa án tích thuộc thẩm quyền của chánh án toà án đã xét xử sơ thẳm vụ án. Trong thời hạn 05 ngày kể từ ngày nhận được yêu cầu của pháp nhân thương mại bị kết án và xét thấy có đủ điều kiện được đương nhiên xoá án tích thì chánh án toà án đã xét xử sơ thẩm vụ án cấp giấy chứng nhận pháp nhân đã được xóa án tích (Điều 446 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015).

5. Chế định xóa án tích trong BLHS 2015 và BLHS 1999

Sự thay đổi rõ rệt nhất nằm ở việc rút ngắn thời gian thử thách, giúp người bị kết án sớm ổn định cuộc sống và tái hòa nhập. Bảng dưới đây thể hiện sự khác biệt giữa hai văn bản luật:

BLHS 2015 đã mở rộng đối tượng được hưởng chế định này. Đáng chú ý, người chưa thành niên phạm tội ít nghiêm trọng, nghiêm trọng hoặc rất nghiêm trọng do lỗi vô ý sẽ không bị coi là có án tích. Lần đầu tiên, BLHS 2015 cũng bổ sung quy định về đương nhiên xóa án tích đối với pháp nhân thương mại khi họ đã chấp hành xong hình phạt.

Việc rút ngắn thời hạn xóa án tích là một chính sách tiến bộ, có tác dụng giảm gánh nặng tâm lý và pháp lý cho người đã chấp hành án, từ đó khuyến khích họ nỗ lực hơn để trở thành công dân tốt. Điều này thể hiện sự tin tưởng của Nhà nước vào khả năng hoàn lương và sự thay đổi tích cực của con người.   

Những thay đổi này không chỉ đơn thuần là sự điều chỉnh về mặt thủ tục, mà còn là một sự chuyển dịch trong triết lý quản lý của Nhà nước. Trước đây, việc xóa án tích thường đòi hỏi sự chủ động từ phía người dân trong việc nộp đơn và theo dõi hồ sơ. Tuy nhiên, BLHS 2015 đã chuyển giao trách nhiệm theo dõi và cập nhật thông tin xóa án tích đương nhiên cho Cơ quan quản lý cơ sở dữ liệu Lý lịch tư pháp. Điều này thể hiện sự thay đổi sâu sắc trong tư duy, coi việc tạo điều kiện để công dân khôi phục quyền lợi là một nhiệm vụ chủ động của các cơ quan công quyền. Chế định "đương nhiên" lúc này không chỉ mang ý nghĩa pháp lý mà còn được hành chính hóa, làm cho việc khôi phục quyền công dân trở nên minh bạch và dễ tiếp cận hơn.

6. Các trường hợp không được đương nhiên xóa án tích

Mặc dù chế định xóa án tích được áp dụng rộng rãi, nhưng pháp luật Việt Nam vẫn có sự phân loại nghiêm ngặt đối với một số nhóm tội phạm đặc biệt nguy hiểm. Những người bị kết án về các tội sau đây không thuộc diện được đương nhiên xóa án tích mà phải xin xóa án tích theo quyết định của Tòa án:

• Các tội xâm phạm an ninh quốc gia, được quy định tại Chương XIII BLHS 2015.   
• Các tội phá hoại hòa bình, chống loài người và tội phạm chiến tranh, được quy định tại Chương XXVI BLHS 2015.   

Việc loại trừ các tội danh này khỏi diện đương nhiên xóa án tích không phải là một sự thiếu nhân đạo. Ngược lại, đây là một sự cân nhắc dựa trên mức độ nguy hiểm đặc biệt của chúng đối với an ninh quốc gia và lợi ích của nhân loại. Các tội này có khả năng xâm hại đến các quan hệ xã hội nền tảng, có tính quyết định đến sự tồn tại và ổn định của chế độ xã hội chủ nghĩa và Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Do đó, chính sách hình sự của Việt Nam đối với những tội phạm này là đặc biệt nghiêm khắc, đòi hỏi một quy trình đánh giá nghiêm ngặt hơn, thể hiện sự thận trọng của Nhà nước trong việc xem xét xóa bỏ hậu quả pháp lý của các hành vi cực kỳ nguy hiểm.

7. Hậu quả khi tái phạm trong thời gian thử thách

Tái phạm trong thời gian chưa được xóa án tích sẽ dẫn đến những hậu quả pháp lý nghiêm trọng. Theo quy định của pháp luật, nếu một người chưa được xóa án tích mà thực hiện hành vi phạm tội mới và bị Tòa án kết án bằng một bản án có hiệu lực pháp luật, thì thời hạn để xóa án tích cũ sẽ được tính lại. Thời hạn này sẽ bắt đầu kể từ ngày chấp hành xong hình phạt chính hoặc hết thời gian thử thách án treo của bản án mới. Điều này nhấn mạnh tính nghiêm khắc của pháp luật đối với hành vi tái phạm, đồng thời cũng là một cơ chế phòng ngừa, khuyến khích người bị kết án nỗ lực hoàn lương một cách bền vững. 

8. Vướng mắc thực tiễn và đề xuất kiến nghị

Mặc dù chế định xóa án tích đương nhiên đã được pháp luật quy định rõ ràng, việc áp dụng trên thực tế vẫn còn tồn tại một số vướng mắc, đặc biệt liên quan đến thủ tục hành chính. Một trong những thách thức lớn nhất là vấn đề xác minh thông tin và hồ sơ thi hành án. Thực tế cho thấy nhiều trường hợp hồ sơ thi hành án của người bị kết án đã bị thất lạc, hư hỏng hoặc không được lưu trữ đầy đủ tại các cơ quan chức năng. Khi Sở Tư pháp tra cứu thông tin để cấp phiếu lý lịch tư pháp, họ có thể nhận được kết quả là không có thông tin xác nhận việc chấp hành án đã hoàn tất, gây khó khăn cho người dân trong việc chứng minh mình đã đủ điều kiện để được xóa án tích.   

Sự thiếu đồng bộ trong các văn bản hướng dẫn nghiệp vụ cũng là một rào cản đáng kể. Điển hình là sự mâu thuẫn trong các văn bản của Trung tâm Lý lịch tư pháp quốc gia. Cụ thể, Công văn số 558/TTLLTPQG-HCTH ngày 26/12/2018 từng hướng dẫn rằng trong trường hợp không thể xác minh thông tin thi hành án, nếu các điều kiện khác được đảm bảo, người bị kết án vẫn được xác định là "đã được đương nhiên xóa án tích". Tuy nhiên, một văn bản hướng dẫn mới hơn vào ngày 20/01/2021 lại có nội dung hoàn toàn trái ngược, cho rằng trong trường hợp đó người bị kết án vẫn được xác định là "có án tích".   

Sự mâu thuẫn này đã tạo ra sự bất công rõ rệt. Những người làm thủ tục trước khi văn bản mới ra đời được hưởng lợi, trong khi những người sau đó lại phải chịu thiệt thòi dù có cùng điều kiện. Điều này làm xói mòn niềm tin của người dân vào tính công bằng của hệ thống pháp luật. Đây là một rào cản vô lý, không xuất phát từ lỗi của người bị kết án mà từ sự thiếu chuyên nghiệp và đồng bộ trong hoạt động của các cơ quan nhà nước. Nó trực tiếp đi ngược lại mục tiêu nhân văn và tạo điều kiện tái hòa nhập mà BLHS 2015 đã đề ra.

Chế định "Đương nhiên được xóa án tích" theo Điều 70 BLHS 2015 là một bước tiến quan trọng trong hệ thống pháp luật hình sự Việt Nam. Nó thể hiện rõ nét chính sách nhân đạo và sự khoan dung của Nhà nước đối với người lầm lỗi, giúp họ sớm khôi phục các quyền công dân và hòa nhập bền vững với cộng đồng. Những đổi mới như rút ngắn thời hạn, mở rộng phạm vi và chuyển đổi trách nhiệm quản lý đã làm cho chế định này trở nên tiến bộ và hiệu quả hơn so với quy định cũ.

Tuy nhiên, thực tiễn thi hành vẫn còn tồn tại những thách thức nhất định, chủ yếu đến từ các vấn đề hành chính và sự thiếu đồng bộ trong hướng dẫn pháp lý. Để chế định này phát huy hiệu quả tối đa, các cơ quan chức năng cần có những giải pháp quyết liệt, đồng bộ, đặc biệt là trong việc hoàn thiện hệ thống văn bản, nâng cao năng lực quản lý và ứng dụng công nghệ. Xóa án tích không chỉ là một quy định pháp luật, mà còn là một chính sách xã hội mang tính nhân văn sâu sắc, là cầu nối vững chắc giúp người lầm lỗi đóng lại quá khứ, hướng tới tương lai và trở thành công dân có ích cho xã hội.

Để giải quyết những thách thức trên và nâng cao hiệu quả của chế định xóa án tích, cần thực hiện một loạt các giải pháp đồng bộ:

• Hoàn thiện hệ thống văn bản pháp luật: Cơ quan chức năng cần khẩn trương ban hành một văn bản hướng dẫn duy nhất, thống nhất để giải quyết triệt để các vướng mắc, đặc biệt là trường hợp hồ sơ thất lạc. Văn bản này cần ưu tiên tinh thần nhân văn, tạo điều kiện thuận lợi nhất cho người dân, vì việc lưu trữ hồ sơ là trách nhiệm của Nhà nước, không phải lỗi của người bị kết án.   
• Nâng cao vai trò chủ động của các cơ quan quản lý: Các cơ quan tư pháp và công an cần chủ động hơn nữa trong việc số hóa, liên thông và cập nhật thông tin án tích và thi hành án vào cơ sở dữ liệu quốc gia một cách kịp thời và đầy đủ.   
• Cải cách thủ tục hành chính: Ứng dụng công nghệ thông tin để xây dựng một hệ thống cơ sở dữ liệu chung, liên thông giữa Tòa án, Công an, Thi hành án dân sự và Sở Tư pháp sẽ giúp việc tra cứu và xác minh trở nên nhanh chóng và chính xác hơn, giảm thiểu tình trạng thất lạc hồ sơ và rút ngắn thời gian giải quyết thủ tục.   
• Tăng cường tuyên truyền và hỗ trợ: Cần đẩy mạnh công tác tuyên truyền rộng rãi về các quy định xóa án tích để nâng cao nhận thức của người dân, đồng thời nhân rộng các mô hình hiệu quả trong việc hỗ trợ người lầm lỗi tái hòa nhập cộng đồng.

Mọi vướng mắc pháp lý liên quan đến lĩnh vực hình sự về trách nhiệm hình sự, xóa án tích, Hãy gọi ngay: 1900.6162 để được Luật sư tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến qua tổng đài. Đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm trong lĩnh vực hình sự luôn sẵn sàng lắng nghe và giải đáp cụ thể. Trân trọng./.