Tội gian lận trong kinh doanh bảo hiểm theo Điều 213 BLHS

Sự phát triển mạnh mẽ của thị trường bảo hiểm tại Việt Nam trong những năm gần đây đã mang lại nhiều lợi ích kinh tế, xã hội, song cũng kéo theo sự gia tăng phức tạp của các hành vi trục lợi, gian lận. Những hành vi này gây ra những hệ lụy tiêu cực, làm giảm niềm tin của công chúng vào hoạt động kinh doanh bảo hiểm chân chính, gây thiệt hại nghiêm trọng cho doanh nghiệp và nền kinh tế.

Trước năm 2015, hành vi gian lận trong kinh doanh bảo hiểm không được quy định như một tội danh độc lập trong Bộ luật Hình sự. Các hành vi trục lợi bảo hiểm chủ yếu được xử lý theo quy định về vi phạm hành chính, chẳng hạn như tại Thông tư 31/2004/TT-BTC của Bộ Tài chính, trong đó định nghĩa "trục lợi bảo hiểm" là "hành vi cố ý lừa dối của tổ chức, cá nhân nhằm thu lợi bất chính". Việc hình sự hóa hành vi này chỉ được thực hiện với sự ra đời của Bộ luật Hình sự số 100/2015/QH13, được sửa đổi, bổ sung năm 2017. Điều 213 của Bộ luật này đã chính thức quy định tội gian lận trong kinh doanh bảo hiểm, tạo cơ sở pháp lý vững chắc để xử lý nghiêm minh các hành vi vi phạm đến mức phải truy cứu trách nhiệm hình sự. Đây là một bước tiến quan trọng, thể hiện sự quan tâm của nhà nước trong việc bảo vệ sự ổn định và lành mạnh của thị trường bảo hiểm.

1. Phân biệt tội phạm với vi phạm hành chính

Điều 213 Bộ luật Hình sự quy định Tội gian lận trong kinh doanh bảo hiểm là một tội phạm có cấu thành vật chất, nghĩa là hành vi chỉ được coi là tội phạm khi gây ra hậu quả thực tế là chiếm đoạt tiền bảo hiểm hoặc gây thiệt hại về tài sản đạt đến một mức độ nhất định. Đây cũng là tiêu chí cơ bản để phân định hành vi vi phạm hành chính với tội phạm hình sự.

Cụ thể, hành vi gian lận của cá nhân chỉ cấu thành tội phạm hình sự nếu chiếm đoạt tiền bảo hiểm từ 20 triệu đồng đến dưới 100 triệu đồng hoặc gây thiệt hại từ 50 triệu đồng đến dưới 200 triệu đồng. Đối với pháp nhân thương mại, ngưỡng trách nhiệm hình sự được quy định cao hơn, ở mức chiếm đoạt từ 200 triệu đồng trở lên hoặc gây thiệt hại từ 400 triệu đồng trở lên.

Ngược lại, các hành vi gian lận chưa đạt đến ngưỡng này sẽ bị xử lý hành chính theo các quy định chuyên ngành. Theo Nghị định 174/2024/NĐ-CP (có hiệu lực từ 15/02/2025), hành vi gian lận với số tiền chiếm đoạt dưới 10 triệu đồng hoặc gây thiệt hại dưới 20 triệu đồng có thể bị phạt tiền từ 20 triệu đồng đến 40 triệu đồng đối với cá nhân. Các mức phạt tăng dần tùy thuộc vào mức độ vi phạm.

Mặc dù các ngưỡng định lượng được quy định khá rõ ràng, việc phân định trên thực tiễn vẫn gặp nhiều thách thức. Các vụ án gian lận thường liên quan đến nhiều bên, ví dụ như trong trường hợp dàn dựng tai nạn giao thông, có sự tham gia của chủ xe, người giám định, và xưởng sửa chữa. Việc xác định chính xác tổng số tiền chiếm đoạt hay thiệt hại thực tế đòi hỏi công tác điều tra, giám định hết sức tỉ mỉ và chuyên sâu. Điều này cho thấy rằng ranh giới giữa vi phạm hành chính và tội phạm hình sự, dù đã được pháp luật quy định, nhưng khi áp dụng vào thực tiễn có thể trở nên mờ nhạt và phức tạp hơn rất nhiều.

2. Cấu thành Tội gian lận trong kinh doanh bảo hiểm

2.1. Khách thể của tội phạm

Khách thể của Tội gian lận trong kinh doanh bảo hiểm là các quan hệ xã hội được pháp luật hình sự bảo vệ. Tội phạm này không chỉ xâm hại đến quyền sở hữu tài sản của doanh nghiệp bảo hiểm mà còn tác động tiêu cực đến trật tự quản lý kinh tế của Nhà nước, cụ thể là các quy định về kinh doanh bảo hiểm.

Hành vi gian lận làm suy yếu nguyên tắc "thiện chí tuyệt đối" (uberrima fides) vốn là nền tảng của hợp đồng bảo hiểm, gây mất niềm tin và làm sai lệch các nguyên tắc cơ bản của thị trường. Hậu quả trực tiếp là thiệt hại về tài sản đối với các doanh nghiệp bảo hiểm. Hậu quả gián tiếp là sự thiệt thòi về quyền lợi của người tham gia bảo hiểm chân chính, khi phí bảo hiểm có thể bị tăng lên để bù đắp cho những tổn thất do hành vi gian lận gây ra. Vượt ra ngoài phạm vi kinh tế, tội phạm này còn xâm phạm đến nền an sinh xã hội, gây ảnh hưởng xấu đến môi trường đầu tư và trật tự an toàn xã hội.

2.2. Mặt khách quan của tội phạm

Mặt khách quan của tội gian lận trong kinh doanh bảo hiểm bao gồm hành vi phạm tội và hậu quả nguy hiểm cho xã hội do hành vi đó gây ra. Đây là một tội phạm có cấu thành vật chất, được coi là hoàn thành khi người phạm tội đã thực hiện hành vi gian lận và chiếm đoạt được tiền bảo hiểm hoặc gây thiệt hại thực tế.

Hành vi khách quan được quy định tại Khoản 1 Điều 213 Bộ luật Hình sự bao gồm một trong bốn hành vi sau đây:

• Thông đồng với người thụ hưởng quyền lợi bảo hiểm để giải quyết bồi thường bảo hiểm, trả tiền bảo hiểm trái pháp luật: Đây là hành vi câu kết, thỏa thuận ngầm giữa bên có trách nhiệm giải quyết bồi thường (thường là nhân viên, đại lý của doanh nghiệp bảo hiểm) và người thụ hưởng quyền lợi bảo hiểm. Ví dụ phổ biến là việc thông đồng dàn dựng một vụ tai nạn giao thông giả, sau đó làm hồ sơ yêu cầu bồi thường từ công ty bảo hiểm.
• Giả mạo tài liệu, cố ý làm sai lệch thông tin để từ chối bồi thường, trả tiền bảo hiểm khi sự kiện bảo hiểm đã xảy ra: Hành vi này thể hiện sự gian lận từ chính phía doanh nghiệp bảo hiểm hoặc đại diện của họ. Tội phạm được cấu thành khi doanh nghiệp bảo hiểm cố tình làm giả hồ sơ hoặc làm sai lệch thông tin để từ chối chi trả quyền lợi cho người thụ hưởng, gây thiệt hại cho họ một cách bất hợp pháp.
• Giả mạo tài liệu, cố ý làm sai lệch thông tin trong hồ sơ yêu cầu bồi thường, trả tiền bảo hiểm: Đây là hành vi gian lận phổ biến nhất từ phía bên mua bảo hiểm hoặc người thụ hưởng. Hành vi này bao gồm việc làm giả các loại giấy tờ như hồ sơ y tế, bệnh án , giấy tờ tai nạn giao thông , hoặc khai khống, làm sai lệch các thông tin trong hồ sơ để trục lợi tiền bảo hiểm.
• Tự gây thiệt hại về tài sản, sức khỏe của mình để hưởng quyền lợi bảo hiểm, trừ trường hợp luật có quy định khác: Đây là hành vi đặc biệt nguy hiểm, thể hiện sự coi thường pháp luật và tính mạng, sức khỏe của bản thân hoặc người khác. Ví dụ điển hình là việc cố ý đốt xe để được công ty bảo hiểm bồi thường. Trong thực tiễn xét xử tại Việt Nam, đã có những vụ án đặc biệt nghiêm trọng, tàn nhẫn, trong đó người phạm tội tự gây thương tích hoặc thậm chí sát hại người thân (con ruột) để trục lợi hàng tỷ đồng tiền bảo hiểm nhân thọ.

2.3. Mặt chủ quan của tội phạm

Tội gian lận trong kinh doanh bảo hiểm được thực hiện với lỗi cố ý trực tiếp. Người phạm tội nhận thức rõ hành vi của mình là gian dối, trái pháp luật, thấy trước hậu quả là sẽ chiếm đoạt được tiền bảo hiểm hoặc gây thiệt hại cho doanh nghiệp bảo hiểm, nhưng vẫn mong muốn hậu quả đó xảy ra.

Mục đích phạm tội là dấu hiệu bắt buộc của tội danh này. Động cơ thúc đẩy hành vi gian lận thường là vì vụ lợi, mong muốn có được tiền bảo hiểm một cách bất hợp pháp.

2.4. Chủ thể của tội phạm

Theo quy định của pháp luật hình sự Việt Nam, chủ thể của Tội gian lận trong kinh doanh bảo hiểm có thể là cá nhân hoặc pháp nhân thương mại.

• Đối với cá nhân: Chủ thể là người từ đủ 16 tuổi trở lên và có đầy đủ năng lực trách nhiệm hình sự theo quy định của pháp luật.
• Đối với pháp nhân thương mại: Chủ thể là pháp nhân thương mại đủ các điều kiện chịu trách nhiệm hình sự theo Điều 75 Bộ luật Hình sự.

Sự đa dạng của chủ thể cho thấy tính phức tạp của tội phạm này. Hành vi gian lận có thể được thực hiện bởi bên mua bảo hiểm, bên thụ hưởng, hoặc thậm chí là nhân viên, người quản lý của chính doanh nghiệp bảo hiểm. Chẳng hạn, vụ án Giám đốc Lê Văn Hồng chỉ đạo nhân viên lập hồ sơ giả để trục lợi 450 triệu đồng từ các công ty bảo hiểm là một minh chứng rõ nét cho hành vi phạm tội của một cá nhân có chức vụ, có tổ chức. Việc xác định vai trò của từng cá nhân và trách nhiệm của pháp nhân thương mại trong các vụ án phức tạp đòi hỏi sự điều tra sâu rộng để làm rõ từng mắt xích trong chuỗi hành vi phạm tội.

3. Hình phạt tội gian lận trong kinh doanh bảo hiểm

Nội dung Điều 213 Bộ luật hình sự năm 2015 đã được sửa đổi tại khoản 49 Điều 1 Bộ luật hình sự sửa đổi, bổ sung năm 2017 quy định về tội danh này như sau:

Điều 213. Tội gian lận trong kinh doanh bảo hiểm

1. Người nào thực hiện một trong các hành vi sau đây chiếm đoạt tiền bảo hiểm từ 20.000.000 đồng đến dưới 100.000.000 đồng hoặc gây thiệt hại từ 50.000.000 đồng đến dưới 200.000.000 đồng, nếu không thuộc trường hợp quy định tại các điều 174, 353 và 355 của Bộ luật này, thì bị phạt tiền từ 30.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng hoặc phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm:

a) Thông đồng với người thụ hưởng quyền lợi bảo hiểm để giải quyết bồi thường bảo hiểm, trả tiền bảo hiểm trái pháp luật;

b) Giả mạo tài liệu, cố ý làm sai lệch thông tin để từ chối bồi thường, trả tiền bảo hiểm khi sự kiện bảo hiểm đã xảy ra;

c) Giả mạo tài liệu, cố ý làm sai lệch thông tin trong hồ sơ yêu cầu bồi thường, trả tiền bảo hiểm;

d) Tự gây thiệt hại về tài sản, sức khỏe của mình để hưởng quyền lợi bảo hiểm, trừ trường hợp luật có quy định khác.

2. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tiền từ 100.000.000 đồng đến 300.000.000 đồng hoặc phạt tù từ 01 năm đến 03 năm:

a) Có tổ chức;

b) Dùng thủ đoạn tinh vi, xảo quyệt;

c) Chiếm đoạt số tiền bảo hiểm từ 100.000.000 đồng đến dưới 500.000.000 đồng;

d) Gây thiệt hại từ 200.000.000 đồng đến dưới 1.000.000.000 đồng;

đ) Tái phạm nguy hiểm.

3. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 03 năm đến 07 năm:

a) Chiếm đoạt số tiền bảo hiểm 500.000.000 đồng trở lên;

b) Gây thiệt hại 1.000.000.000 đồng trở lên.

4. Người phạm tội còn có thể bị phạt tiền từ 10.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm.

5. Pháp nhân thương mại phạm tội quy định tại Điều này, thì bị phạt như sau:

a) Thực hiện một trong các hành vi quy định tại khoản 1 Điều này chiếm đoạt số tiền bảo hiểm từ 200.000.000 đồng đến dưới 1.000.000.000 đồng hoặc gây thiệt hại từ 400.000.000 đồng đến dưới 2.000.000.000 đồng, thì bị phạt tiền từ 200.000.000 đồng đến 1.000.000.000 đồng;

b) Phạm tội thuộc một trong các trường hợp quy định tại các điểm a, b và đ khoản 2 Điều này hoặc chiếm đoạt số tiền bảo hiểm từ 1.000.000.000 đồng đến dưới 3.000.000.000 đồng hoặc gây thiệt hại từ 2.000.000.000 đồng đến dưới 5.000.000.000 đồng, thì bị phạt tiền từ 1.000.000.000 đồng đến 3.000.000.000 đồng;

c) Phạm tội thuộc trường hợp quy định tại khoản 3 Điều này chiếm đoạt số tiền bảo hiểm 3.000.000.000 đồng trở lên hoặc gây thiệt hại 5.000.000.000 đồng trở lên, thì bị phạt tiền từ 3.000.000.000 đồng đến 7.000.000.000 đồng;

d) Pháp nhân thương mại còn có thể bị cấm kinh doanh, cấm hoạt động trong một số lĩnh vực nhất định hoặc cấm huy động vốn từ 01 năm đến 03 năm.

Bộ luật hình sự sửa đổi, bổ sung năm 2025 không có thay đổi nào liên quan đến điều 213.

3.1. Các khung hình phạt chính, hình phạt bổ sung

Theo quy định tại Điều 213 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017 về "Tội gian lận trong kinh doanh bảo hiểm", khung hình phạt được phân chia cụ thể tùy thuộc vào tính chất và mức độ nghiêm trọng của hành vi phạm tội. Áp dụng đối với cá nhân phạm tội, pháp nhân thương mại phạm tội như sau:

Khung hình phạt cơ bản (Khoản 1): Người phạm tội có thể bị phạt tiền từ 30 triệu đồng đến 100 triệu đồng hoặc phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm.Mức hình phạt này áp dụng cho các trường hợp chiếm đoạt tiền bảo hiểm từ 20 triệu đồng đến dưới 100 triệu đồng hoặc gây thiệt hại từ 50 triệu đồng đến dưới 200 triệu đồng.

Khung hình phạt tăng nặng (Khoản 2): Hình phạt có thể là phạt tiền từ 100 triệu đồng đến 300 triệu đồng hoặc phạt tù từ 01 năm đến 03 năm.Áp dụng cho các trường hợp:

• Phạm tội có tổ chức.
• Dùng thủ đoạn tinh vi, xảo quyệt.
• Chiếm đoạt số tiền bảo hiểm từ 100 triệu đồng đến dưới 500 triệu đồng.
• Gây thiệt hại từ 200 triệu đồng đến dưới 1 tỷ đồng.
• Tái phạm nguy hiểm.

Khung hình phạt nghiêm trọng (Khoản 3): Hình phạt tù từ 03 năm đến 07 năm.Mức này áp dụng khi người phạm tội:

• Chiếm đoạt số tiền bảo hiểm từ 500 triệu đồng trở lên.
• Gây thiệt hại 1 tỷ đồng trở lên.

Hình phạt bổ sung (Khoản 4): Ngoài các hình phạt chính, người phạm tội còn có thể bị phạt tiền từ 10 triệu đồng đến 100 triệu đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm.

Đối với pháp nhân thương mại (Khoản 5): Pháp nhân phạm tội có thể bị phạt tiền lên đến 7 tỷ đồng. Ngoài ra, pháp nhân còn có thể bị cấm kinh doanh, cấm hoạt động trong một số lĩnh vực hoặc cấm huy động vốn từ 01 năm đến 03 năm. 

Tuyệt vời, tôi sẽ phân tích các tình tiết định khung tăng nặng và giảm nhẹ trách nhiệm hình sự của tội danh này dựa trên Bộ luật Hình sự Việt Nam.

3.2. Các tình tiết định khugn tăng nặng trách nhiệm hình sự 

Các tình tiết tăng nặng trong tội "Gian lận trong kinh doanh bảo hiểm" được quy định cụ thể tại Khoản 2 và Khoản 3 Điều 213 Bộ luật Hình sự. Các tình tiết này phản ánh mức độ nguy hiểm cao hơn của hành vi, từ đó dẫn đến mức hình phạt nghiêm khắc hơn.  

Có tổ chức: Đây là một trong những tình tiết tăng nặng quan trọng nhất. Tình tiết này thể hiện sự cấu kết, phân công vai trò giữa nhiều người nhằm mục đích gian lận bảo hiểm. Một vụ án có tổ chức thường phức tạp và có quy mô lớn, ví dụ như phân công người làm hồ sơ giả, người tạo hiện trường giả và người hợp thức hóa chứng từ. Sự phối hợp chặt chẽ này làm cho việc điều tra và xử lý trở nên khó khăn hơn rất nhiều.  

Dùng thủ đoạn tinh vi, xảo quyệt: Hành vi này bao gồm việc sử dụng các thủ đoạn lừa dối phức tạp, khó phát hiện, như làm giả giấy tờ y tế, hợp đồng bảo hiểm, tạo hiện trường giả hoặc sử dụng công nghệ để làm sai lệch dữ liệu. Những thủ đoạn này không chỉ giúp che giấu hành vi phạm tội mà còn gây ra thiệt hại lớn cho doanh nghiệp bảo hiểm và làm tổn hại đến sự minh bạch của thị trường.  

Chiếm đoạt số tiền bảo hiểm hoặc gây thiệt hại về tài sản: Đây là yếu tố định lượng cốt lõi để xác định khung hình phạt. Mức độ chiếm đoạt hoặc thiệt hại càng lớn thì khung hình phạt càng nghiêm khắc:  

• Khung 2: Chiếm đoạt từ 100 triệu đồng đến dưới 500 triệu đồng hoặc gây thiệt hại từ 200 triệu đồng đến dưới 1 tỷ đồng.  
• Khung 3: Chiếm đoạt từ 500 triệu đồng trở lên hoặc gây thiệt hại từ 1 tỷ đồng trở lên.  

Tái phạm nguy hiểm: Khi người phạm tội đã có tiền án về tội phạm này hoặc một số tội phạm khác và tiếp tục thực hiện hành vi gian lận bảo hiểm, họ sẽ bị coi là tái phạm nguy hiểm.  

3.3. Các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự 

Đối với tội danh này, cũng như các tội danh khác, người phạm tội có thể được xem xét giảm nhẹ trách nhiệm hình sự nếu có các tình tiết được quy định tại Điều 51 Bộ luật Hình sự. Một số tình tiết giảm nhẹ phổ biến có thể áp dụng bao gồm:  

• Tự nguyện sửa chữa, bồi thường thiệt hại hoặc khắc phục hậu quả: Nếu người phạm tội tự nguyện bồi thường thiệt hại đã gây ra, đây sẽ là một tình tiết giảm nhẹ quan trọng. Mức độ giảm nhẹ sẽ tùy thuộc vào tỷ lệ bồi thường so với tổng số tiền thiệt hại.  
• Phạm tội lần đầu và thuộc trường hợp ít nghiêm trọng: Nếu người phạm tội chưa từng có tiền án, tiền sự và hành vi phạm tội của họ chỉ cấu thành tội phạm ít nghiêm trọng, họ có thể được áp dụng tình tiết giảm nhẹ này.  
• Đã ngăn chặn hoặc làm giảm bớt tác hại của tội phạm: Nếu người phạm tội đã có hành động tích cực để ngăn chặn hoặc làm giảm hậu quả thiệt hại do hành vi gian lận gây ra, họ sẽ được xem xét giảm nhẹ hình phạt.  
• Thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải: Việc người phạm tội chủ động khai báo trung thực, thể hiện sự ăn năn hối cải trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử cũng là một tình tiết giảm nhẹ được xem xét.

3.4. Tham khảo hình phạt qua các vụ án tiêu biểu

Trong những năm gần đây, các cơ quan chức năng đã đấu tranh và xử lý nhiều vụ án gian lận bảo hiểm trên cả nước. Hành vi vi phạm diễn ra trong nhiều lĩnh vực, từ bảo hiểm y tế, bảo hiểm xã hội, cho đến bảo hiểm xe cơ giới và bảo hiểm nhân thọ. Các vụ án cho thấy tội phạm ngày càng trở nên tinh vi, có tổ chức và sử dụng các thủ đoạn lừa dối chuyên nghiệp.

Một số vụ án nổi bật minh họa cho tính chất phức tạp của tội phạm này:

Vụ án Giám đốc Lê Văn Hồng: Bị can Lê Văn Hồng, giám đốc một công ty bảo hiểm, đã chỉ đạo nhân viên mua bảo hiểm cho hai xe ô tô sau khi tai nạn đã xảy ra. Sau đó, Hồng chỉ đạo chỉnh sửa hồ sơ, làm giả tài liệu để trục lợi 450 triệu đồng từ hai công ty bảo hiểm khác. Vụ án này là điển hình của hành vi gian lận có tổ chức và thủ đoạn tinh vi, xảo quyệt, được thực hiện bởi một người có chức vụ trong ngành bảo hiểm.

Vụ án mẹ đoạt mạng con để trục lợi bảo hiểm: Đây là vụ án đặc biệt nghiêm trọng, cho thấy sự tàn nhẫn của hành vi gian lận. Bị can Tô Thị Ty Na đã bị điều tra về hành vi sát hại con ruột để chiếm đoạt số tiền bảo hiểm nhân thọ lên tới hàng tỷ đồng. Vụ việc này gây chấn động dư luận, là minh chứng đau lòng cho hành vi "tự gây thiệt hại" để hưởng lợi.

Các vụ án giả mạo hồ sơ y tế: Các vụ án liên quan đến việc làm giả hồ sơ khám chữa bệnh, làm khống bệnh án để trục lợi tiền bảo hiểm y tế hoặc bảo hiểm nhân thọ diễn ra khá phổ biến. Các đối tượng thường câu kết với nhân viên y tế hoặc các phòng khám để làm giả giấy tờ, gây thiệt hại nghiêm trọng cho quỹ bảo hiểm.

4. So sánh pháp luật Việt Nam với pháp luật nước ngoài

4.1. Phân biệt với các tội danh liên quan trong BLHS Việt Nam

Tội gian lận trong kinh doanh bảo hiểm (Điều 213) thường được so sánh với Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản (Điều 174) do cùng có hành vi dùng thủ đoạn gian dối để chiếm đoạt tài sản của người khác. Tuy nhiên, hai tội danh này có những điểm khác biệt cốt lõi:

4.2. Pháp luật so sánh quốc tế

Hoa Kỳ: Tại Hoa Kỳ, gian lận bảo hiểm là một vấn đề nghiêm trọng, đặc biệt trong lĩnh vực bảo hiểm y tế (Medicare và Medicaid). Các vụ gian lận thường có quy mô rất lớn, với thiệt hại lên tới hàng tỷ USD, và thường do các tổ chức tội phạm xuyên quốc gia thực hiện. Các cơ quan liên bang như Bộ Tư pháp và Cục Điều tra Liên bang (FBI) đóng vai trò trung tâm trong việc điều tra, truy tố các tội danh này. Cách tiếp cận của Hoa Kỳ cho thấy sự cần thiết của cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan thực thi pháp luật ở cấp độ cao nhất để đối phó với tội phạm có tổ chức và tinh vi.

Singapore: Pháp luật Singapore cũng coi gian lận bảo hiểm là một tội phạm nghiêm trọng. Các ví dụ từ thực tiễn cho thấy các vụ gian lận thường liên quan đến bảo hiểm xe cơ giới (dàn dựng tai nạn) hoặc bảo hiểm du lịch (khai báo giả về việc bị cướp). Một số vụ án cho thấy sự câu kết giữa đại lý bảo hiểm, chuyên gia y tế và cả các băng nhóm tội phạm có tổ chức. Tuy nhiên, một thách thức lớn tại Singapore là việc chia sẻ dữ liệu giữa các công ty bảo hiểm bị hạn chế bởi Đạo luật Bảo vệ Dữ liệu Cá nhân (PDPA), gây khó khăn cho việc phát hiện các hành vi gian lận liên quan đến nhiều hợp đồng khác nhau.

Pháp: Pháp luật Pháp xử lý gian lận bảo hiểm (escroquerie à l'assurance) theo Điều 313.1 Bộ luật Hình sự. Các hành vi bị nghiêm cấm bao gồm khai báo sai, làm giả tài liệu, bỏ sót thông tin một cách cố ý. Hình phạt có thể lên tới 5 năm tù và 375.000 Euro tiền phạt. Pháp luật nước này cũng áp dụng cả biện pháp dân sự, cho phép doanh nghiệp bảo hiểm hủy bỏ hợp đồng và từ chối chi trả bồi thường khi phát hiện hành vi gian dối.

Những kinh nghiệm quốc tế cho thấy các vụ gian lận bảo hiểm thường có tính chất phức tạp, có tổ chức, và đòi hỏi sự hợp tác hiệu quả giữa các cơ quan thực thi pháp luật, doanh nghiệp bảo hiểm và các tổ chức giám định. Việc Việt Nam tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý và xây dựng các cơ chế phối hợp phù hợp là cần thiết để đối phó hiệu quả hơn với loại hình tội phạm này.

4.3. Khó khăn, vướng mắc và đề xuất xiến nghị

Mặc dù Điều 213 Bộ luật Hình sự đã tạo cơ sở pháp lý để xử lý tội gian lận bảo hiểm, thực tiễn áp dụng pháp luật vẫn còn tồn tại một số vướng mắc.

Vấn đề lớn nhất được chỉ ra trong các báo cáo và nghiên cứu là việc thiếu văn bản hướng dẫn chi tiết từ Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân Tối cao. Nghị quyết 05/2019/NQ-HĐTP chỉ hướng dẫn áp dụng các điều luật về gian lận bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế và bảo hiểm thất nghiệp (Điều 214, 215, 216) mà không đề cập đến Tội gian lận trong kinh doanh bảo hiểm (Điều 213). Sự thiếu vắng này gây ra nhiều khó khăn cho các cơ quan tố tụng trong quá trình điều tra, truy tố và xét xử. Các khái niệm như "thông đồng", "thủ đoạn tinh vi, xảo quyệt" có thể được hiểu và áp dụng không nhất quán giữa các địa phương, gây ra rủi ro về tính thiếu công bằng trong xét xử.

Ngoài ra, việc thu thập chứng cứ cũng là một thách thức lớn. Các hành vi gian lận thường được che giấu một cách tinh vi, khó phát hiện, đặc biệt là các hành vi thông đồng hoặc làm giả giấy tờ.

Trên cơ sở các phân tích lý luận, thực tiễn và pháp luật so sánh, báo cáo đề xuất một số kiến nghị nhằm hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả phòng chống Tội gian lận trong kinh doanh bảo hiểm tại Việt Nam:

- Về mặt pháp lý: Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân Tối cao cần khẩn trương ban hành văn bản hướng dẫn áp dụng Điều 213 Bộ luật Hình sự. Văn bản này cần làm rõ các khái niệm, các tình tiết định khung như "có tổ chức", "dùng thủ đoạn tinh vi, xảo quyệt" và cung cấp các hướng dẫn cụ thể về việc xác định giá trị chiếm đoạt, thiệt hại trong các trường hợp phức tạp.

- Về mặt thực tiễn: Tăng cường đào tạo, bồi dưỡng kiến thức chuyên môn về lĩnh vực bảo hiểm cho các cơ quan tiến hành tố tụng (cảnh sát điều tra, kiểm sát viên, thẩm phán).

Xây dựng và củng cố các cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa các doanh nghiệp bảo hiểm, các cơ quan thực thi pháp luật (công an, tòa án) và các tổ chức giám định để kịp thời trao đổi thông tin, phát hiện và xử lý các hành vi gian lận ngay từ sớm.

Đầu tư và ứng dụng các công nghệ hiện đại như trí tuệ nhân tạo (AI), phân tích dữ liệu lớn (Big Data) vào việc phát hiện các hành vi gian lận có dấu hiệu bất thường, như nhiều hệ thống bảo hiểm trên thế giới đã và đang áp dụng.

Kết luận

Điều 213 Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) đã hình sự hóa hành vi gian lận trong kinh doanh bảo hiểm, tạo một hành lang pháp lý vững chắc để bảo vệ sự phát triển lành mạnh của thị trường. Việc phân tích 4 yếu tố cấu thành tội phạm đã làm rõ bản chất đặc thù của tội danh này, phân biệt nó với các tội danh về chiếm đoạt tài sản khác và nhấn mạnh tính chất nguy hiểm của nó đối với cả quyền sở hữu tài sản lẫn trật tự quản lý kinh tế của nhà nước.

Mặc dù có cơ sở pháp lý, thực tiễn xét xử cho thấy việc áp dụng Điều 213 vẫn còn nhiều khó khăn, chủ yếu do thiếu văn bản hướng dẫn chi tiết từ Tòa án nhân dân Tối cao. Điều này tạo ra rủi ro về tính không nhất quán và thiếu hiệu quả trong công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm.

Mọi vướng mắc bạn vui lòng trao đổi trực tiếp với Luật sư tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến qua tổng đài 24/7 gọi số: 1900.6162  để nhận được sự tư vấn, hỗ trợ từ Luật Minh Khuê. Rất mong nhận được sự hợp tác! Trân trọng./.