Chánh tri kiến là gì ? Lời dạy của Đức Phật về chánh tri kiến (Hiểu biết đúng)

1. Hiểu biết về thiện và bất thiện 

Lại nữa, ở đây bậc Thánh đệ tử hiểu được những gì là thiện và là gốc của thiện, hiểu được những gì là bất thiện và là gốc của bất thiện. Như vậy, vị ấy sở hữu Chánh Tri Kiến.

Và này, thế nào là "bất thiện"?

1.Sát sinh là bất thiện

2. Trộm cắp là bất thiện

3. Tà dâm là bất thiện

4. Nói dối là bất thiện

5. Nói lời chia rẽ là bất thiện

6. Nói lời độc ác là bất thiện

7. Nói lời phàm phiếm là bất thiện

8. Có lòng tham là bất thiện

9. Có lòng hận là bất thiện

10. Có tà kiến là bất thiện

Và này, thế nào là gốc của bất thiện? Tham lam (Tham) là gốc của bất thiện, Hận thù (Sân) là gốc của bất thiện, U mê (Si) là gốc của bất thiện.

Vậy nên, Ta nói rằng, nghiệp bất thiện có ba loại:, do bởi tham lam, do bởi hận thù, hoặc do bởi u mê.

Vì "Bất thiện Nghiệp" là hành động có chủ ý về thân thể, lời nói, và ý nghĩ, mà có gốc rễ ở tham lam, hận thù, và u mê. Nên nó được xem là "bất thiện", tức là không lành, không  tốt, không khéo. Vì nó tạo nên những kết quả xấu ác và khổ đau cho đời này hoặc đời sau. Và chính trạng thái của ý định hay chủ ý mới là cái mà được tính là "nghiệp" (hành động). Nó có thể được biểu lộ bởi hành động về thân thể hoặc lời nói (thân nghiệp, khẩu nghiệp); còn nếu như không biểu hiện ra bên ngoài, nó được xem là một "ý nghiệp".

Trạng thái của tham lam (tham), cũng như hận thù (sân), luôn được đi kèm bởi u mê (si), cái sau chính là cội gốc của mọi điều ác. Tham và sân, mặc dù vậy, lại không thể cùng tồn tại trong cùng một khoảnh khắc của ý thức.

Và này, thế nào là "thiện"?

1. Tránh xa sát sinh là thiện

2. Tránh xa trộm cắp là thiện

3. Tránh xa tà dâm là thiện

4. Tránh xa nói dối là thiện

5. Tránh xa nói lời chia rẽ là thiện

6. Tránh xa nói lời độc ác là thiện

7. Tránh xa nói lời phàm phiếm là thiện

8. Không có lòng tham là thiện

9. Không có lòng hận là thiện

10. Không có tà kiến là thiện

Mười điều này được gọi là "Thiện Nghiệp".

1. Theo chủ nghĩa thường kiến (niềm tin về sự thường hằng), tức là niềm tin rằng có một linh hồn, một bản ngã, hay một cái tôi nào đó, tồn tại độc lập với cơ thể vật chất, tiếp tục sống mãi kể cả sau khi cơ thể bị vứt bỏ.

2. Theo chủ nghĩa đoạn kiến (niềm tin về sự đoạn diệt), tức là một niềm tin duy vật về thế giới này có trước và đã tạo ra "cái tôi", thế nên nó sẽ bị đoạn diệt vào thời điểm cái chết của cơ thể sống. Về mười “Ách trói buộc”, xem ở trang 35

5. Chú tâm không thích đáng (Phi như lý tác ý)

Ở đây, một người ít học phàm phu không biết những gì là đáng hay không đáng để chú tâm, người ấy chú tâm vào những gì không thích đáng, không chú tâm vào những gì thích đáng.

Và người ấy chú tâm không thích đáng như sau: "Ta có mặt ở quá khứ? Hay ta không có mặt ở quá khứ? Ta là gì ở quá khứ? Ta là thế nào ở quá khứ? Trước đó ta đã là gì và ta đã có mặt như thế nào ở quá khứ?

Ta có mặt ở tương lai? Hay ta không có mặt ở tương lai? Ta là gì ở tương lai? Ta là thế nào ở tương lai? Sau đó ta sẽ là gì và ta sẽ có mặt như thế nào ở tương lai?"

Và người ấy cũng nghi ngờ về mình ở hiện tại: "Ta có mặt ở đây? Hay ta không có mặt ở đây? Ta là gì? Ta là thế nào? Chúng sinh này, nó từ đâu đến? Và rồi nó sẽ đi đâu?"

6. Sáu quan điểm về cái tôi 

Với ai có sự chú tâm  không  thích  đáng  như  vậy,  người  ấy  chấp nhận một  trong  sáu  loại  quan  điểm  này,  coi  chúng  như là sự thật hiển nhiên: "Ta có cái tôi", hay: "Ta không có cái tôi", hay: "Với cái tôi, ta cảm nhận cái tôi", hay: "Với cái không phải tôi, ta cảm nhận cái tôi", hay: "Với cái tôi, ta cảm nhận cái không phải tôi", hoặc người ấy chấp  nhận  quan  điểm  sau:  "Cái  tôi  này của ta—chính là cái biết và cái cảm nhận những quả báo của các nghiệp thiện ác đã làm ở chỗ này chỗ kia—cái tôi này là bất biến, trường tồn, vĩnh hằng, không chịu sự biến đổi, và sẽ tồn tại mãi mãi".

Này các Đệ tử, nếu thực sự có cái tôi, thì cũng sẽ phải có cái gì đó thuộc về cái tôi. Thế nhưng cả “cái tôi” và “cái thuộc về cái tôi” đều không thể chấp nhận là thường hằng, thường còn. Vậy thì quan điểm: "Cái tôi và thế giới đều cùng là một, sau khi chết, ta sẽ trở thành vĩnh hằng, trường tồn, bất biến, tồn tại mãi mãi". Chẳng phải quan điểm đó là hoàn toàn ngu ngốc sao?

Vậy nên những quan điểm đó đều là tà kiến,  chúng  là những quan điểm sai lầm, quan điểm tăm tối, quan điểm  vặn vẹo, quan điểm tranh cãi, quan điểm trói buộc. Và bị trói buộc bởi kiến chấp như vậy, người ít học phàm phu sẽ không giải thoát khỏi sinh-già-chết-sầu-đau-bi-ưu-não. Ta nói rằng người ấy sẽ không giải thoát khỏi khổ đau.

1. Ảo tưởng về cái tôi
2. Nghi ngờ
3. Vướng mắc vào nghi lễ và hình thức
4. Tham dục
5. Sân hận
6. Ham muốn hiện hữu ở Sắc Giới
7. Ham muốn hiện hữu ở Vô Sắc Giới
8. Ngã mạn
9. Phóng tâm
10. U mê

 16. Quá khi, hiện tại và tương lai 

Và giờ, nếu có ai hỏi: "Này bạn, bạn đã tồn tại hay đã không tồn tại ở quá khứ? Bạn sẽ tồn tại hay sẽ không tồn tại ở tương lai? Bạn đang tồn tại hay đang không tồn tại ở hiện tại?” Người ấy cần được trả lời như sau: "Tôi đã tồn tại ở quá khứ, chứ không phải là tôi đã không tồn tại ở quá khứ. Tôi sẽ tồn tại ở tương lai, chứ không phải là tôi sẽ không tồn tại ở tương lai. Tôi đang tồn tại ở hiện tại, chứ không phải là tôi đang không tồn tại ở hiện tại.

Hiện thân mà tôi đã có ở quá khứ, đã là có thật ở thời điểm quá khứ, nhưng không có thật ở hiện tại và tương lai. Hiện thân mà tôi sẽ có ở tương lai, sẽ là có thật ở thời điểm tương lai, nhưng không có thật ở hiện tại và quá khứ. Hiện thân mà tôi đang có ở hiện tại, đang là có thật ở thời điểm hiện tại, nhưng không có thật ở quá khứ và tương lai.”

Ai thấy được Lý Duyên Khởi (Tuỳ Thuộc Phát Sinh), người ấy thấy được pháp; ai thấy được pháp, người ấy thấy được Lý Duyên Khởi.

Giống như từ con bò mà cho ra sữa tươi, từ sữa tươi cho ra sữa đặc, từ sữa đặc cho ra bơ, từ bơ cho ra bơ lỏng, từ bơ lỏng lại cho ra tinh dầu bơ. Và khi nó đang là sữa tươi, nó không thể được tính là sữa đặc, hay bơ, hay bơ lỏng, hay tinh dầu bơ, mà chỉ là sữa tươi. Và khi nó là bơ, nó chỉ có thể được tính là bơ. Cũng như vậy, hiện thân mà một người đã có ở quá khứ, đã là có thật ở thời điểm quá khứ, nhưng không có thật ở hiện tại và tương lai. Hiện thân mà người ấy sẽ có ở tương lai, sẽ là có thật ở thời điểm tương lai, nhưng không có thật ở hiện tại và quá khứ. Hiện thân mà người ấy đang có ở  hiện tại, đang là có thật ở thời điểm hiện tại, nhưng không có thật ở quá khứ và tương lai. Này các Đệ tử, tất cả chúng chỉ là những danh xưng và lối diễn đạt của thế gian, chỉ là những quy ước và cách nói của thế gian. Bậc Giác Ngộ sử dụng chúng nhưng không dính mắc vào chúng.

Do đó, những ai không hiểu đúng sự thực về cơ thể, cảm giác, ký ức, suy nghĩ, và ý thức, hoặc không thấy được sự phát sinh, sự chấm dứt, hay con đường đưa đến sự  chấm dứt của chúng, người ấy sẽ dễ có những suy nghĩ: "Liệu bậc Giác Ngộ tiếp tục tồn tại hay không tồn tại sau khi chết,..."

HAI CỰC ĐOAN (THƯỜNG KIẾN, ĐOẠN KIẾN) VÀ CON ĐƯỜNG TRUNG ĐẠO

Quả thực, nếu ai giữ quan điểm cho rằng linh hồn và thân thể là một, sống theo cuộc đời cao đẹp sẽ là không thể. Hoặc nếu ai giữ quan điểm cho rằng linh hồn là một thứ, thân thể lại là thứ khác, thì sống theo cuộc đời cao đẹp cũng sẽ là không thể. Từ bỏ hai cực đoan này, bậc Giác Ngộ thuyết giảng về con đường trung đạo, đó là:

LÝ DUYÊN KHỞI (Tùy thuộc phát sinh)

Do U Mê (vô minh) mà có Tạo Tác (hành)

Do Tạo Tác mà có Ý Thức (thức; khởi đầu bằng “thức tái sinh”   ở trong thai mẹ)

Do Ý Thức mà có Thân Tâm (danh sắc)

Do Thân Tâm mà có Sáu Giác Quan (lục căn)

Do Sáu Giác Quan mà có Tiếp Xúc (xúc)

Do Tiếp Xúc mà có Cảm Giác (thọ) Do Cảm Giác mà có Ham Muốn (ái) Do Ham Muốn mà có Níu Bám (thủ) Do Níu Bám mà có Tồn Tại (hữu)  Do Tồn Tại mà có Tái Sinh (sinh)

Do Tái Sinh mà có Già-Chết-Sầu-Đau-Bi-Ưu-Não

Như vậy là sự phát sinh của toàn bộ khổ uẩn này. Đó gọi là Sự Thật Cao Quý về Nguyên Nhân của Khổ.

Không vị thần nào, không Phạm Thiên, Đã tạo ra vòng sinh tử này,

Những hiện tượng trống vắng tuôn chảy, Do nhân duyên mà nên tất cả.

(Trích trong Thanh Tịnh Đạo Luận XIX)

 Vị đệ tử nào với U Mê được diệt tận, với trí tuệ được sinh khởi, vị ấy không còn chủ ý các tạo tác thiện, không còn chủ ý các tạo tác bất thiện, hay không còn chủ ý các tạo tác tĩnh lặng.

Từ "tạo tác” ở đây, được hiểu trong ngữ cảnh của Lý Duyên Khởi (Tuỳ Thuộc Phát Sinh), là chỉ đến những hoạt động có chủ ý, có thể là thiện hoặc bất thiện, hay cụ thể hơn đó chính là những hành động tạo ra Nghiệp. Ba loại tạo tác đã đề cập ở văn bản trên, chúng bao hàm tất cả các hoạt động tạo nghiệp ở mọi tầng của ý thức và ở mọi giới của sự tồn tại. "Tạo tác thiện" vươn tới cả tầng Sắc Giới, trong khi "Tạo tác tĩnh lặng" thì chỉ bó hẹp trong tầng Vô Sắc Giới.

Vậy nên, nhờ sự chấm dứt và biến mất hoàn toàn của U   Mê, Tạo Tác được chấm dứt; nhờ sự  biến  mất của Tạo  Tác, Ý Thức được chấm dứt; nhờ sự biến mất của Ý Thức, Thân Tâm được chấm dứt; nhờ sự biến  mất  của  Thân  Tâm, Sáu Giác Quan được chấm dứt; nhờ sự biến mất của Sáu Giác Quan, Tiếp Xúc được chấm  dứt;  nhờ  sự  biến mất của Tiếp Xúc, Cảm Giác được chấm dứt; nhờ sự biến mất của Cảm Giác, Ham Muốn được chấm dứt;  nhờ  sự biến mất của Ham  Muốn, Níu Bám  được chấm dứt; nhờ  sự biến mất của Níu Bám, Tồn Tại được  chấm dứt; nhờ    sự biến mất của Tồn Tại, Tái Sinh được chấm dứt; nhờ sự biến mất của Tái  Sinh,  Già-Chết-Sầu-Đau-Bi-Ưu-Não được chấm dứt. Như vậy là sự chấm dứt của toàn bộ khổ uẩn này. Đó gọi là Sự Thật Cao Quý về Sự Chấm Dứt của Khổ.

NGHIỆP TÁC THÀNH TÁI SINH

Quả thực, các chúng sinh do bị u mê chôn vùi, do bị ham muốn trói buộc, luôn đi tìm những vui thích mới ở chỗ này chỗ khác, bởi thế mà sự tái sinh liên tục được tác thành.

Và với nghiệp được làm bởi tham sân si, có nguồn gốc, nguyên nhân và phát sinh bởi chúng: nghiệp này sẽ chín muồi ở bất cứ nơi nào chúng sinh hiện hữu. Và ở bất cứ nơi nào nghiệp của họ chín muồi, thì tại nơi đó họ cảm nhận quả báo của nghiệp ấy. Dù là ngay trong đời hiện tại, hay trong đời sống kế tiếp, hay trong các đời sau nữa.

SỰ CHẤM DỨT CỦA NGHIỆP

Tuy nhiên, với sự diệt tận của u mê, với sự sinh khởi của trí tuệ, với sự chấm dứt của ham muốn, sẽ không còn nữa là sự tái sinh trong tương lai.

Những nghiệp không làm bởi tham sân si, không có nguồn gốc, nguyên nhân hay phát sinh bởi chúng: những nghiệp ấy, nhờ sự dứt bỏ của tham sân si, thì đã được đoạn diệt, cắt sạch tận gốc rễ, như thân cây nhổ khỏi đất, bị phá huỷ, bị làm cho không mọc trở lại được nữa.

Về phương diện này, một người có thể chân chánh nói đến Ta như sau: "Sa-môn Gotama chủ trương về đoạn diệt, Ngài thuyết giảng về đoạn diệt và huấn luyện các đệ tử như vậy". Và đúng thực là ta có thuyết giảng về đoạn diệt—đó là sự đoạn diệt của tham lam, hận thù và u mê, đó là sự đoạn diệt của ác pháp, bất thiện pháp, và cả vô số những tai ương khác.

Lý Duyên Khởi hay Sự Tuỳ Thuộc Phát Sinh, là giáo lý về sự phụ thuộc nhân duyên của mọi hiện tượng tinh thần-vật chất. Cùng với giáo lý vô ngã, chúng hình thành nên một nền tảng không thể thiếu cho sự nhận thức rõ ràng và hiểu biết thực thụ về những lời dạy của Đức Phật. Chúng chỉ cho ta thấy, rằng những tiến trình tâm lý và vật lý, mà theo quy ước được gọi với những tên như người, động vật, v.v..., chúng không tình cờ ngẫu nhiên, vu vơ xuất hiện, mà là kết quả của nguyên nhân và điều kiện. Trên hết, Lý Duyên Khởi giải thích cho ta nguyên do của tái sinh và khổ đau là bởi tuỳ thuộc vào điều kiện, vào nhân duyên; và phần sau của nó đã chỉ cho ta thấy, rằng nếu các nhân duyên đó đã được dứt bỏ, thì mọi đau khổ cũng phải biến mất: Vậy nên Lý Duyên Khởi cũng dùng để làm sáng tỏ Sự Thật Cao Quý thứ hai và thứ ba, bằng việc giải thích chúng theo quan hệ nhân quả, từ gốc đến ngọn, trình bày chúng theo một thể thức triết học.

Biểu đồ dưới đây cho ta một cái nhìn  lướt  qua  về  12  chuỗi nhân duyên trải dài qua ba đời sống liên  tiếp ở quá khứ, hiện   tại, và tương lai.

Mắt xích 1-2, cùng với 8-10, đại diện cho tiến trình  Nghiệp, bao gồm năm "nghiệp nhân" của tái sinh.

Mắt xích 3-7 cùng với 11-12, đại diện cho tiến trình Tái Sinh, bao gồm năm "nghiệp quả".

Điều phù hợp tương tự cũng được nhắc đến trong bộ "Phân tích Đạo" thuộc Tiểu Bộ Kinh: Năm nhân ở quá khứ, Năm quả ở hiện tại, Năm nhân giờ ta gieo, Năm quả ta sẽ hái. (Trích trong Thanh Tịnh Đạo Luận XVII)