Các chủ thể tham gia vào quan hệ pháp luật thuế tiêu thụ đặc biệt vì vậy có thể được phân thành hai nhóm: chủ thể quyền lực và chủ thể mang nghĩa vụ.

1. Cơ quan nhà nước

Cơ quan nhà nước có thẩm quyền trong lĩnh vực thu thuế, xem xét và quyết định miễn, giảm thuế tiêu thụ đặc biệt gồm Bộ tài chính, Tổng cục thuế và các cơ quan thu (cơ quan nhà nước là chủ thể quyền lực tham gia vào quan hệ pháp luật thuế tiêu thụ đặc biệt).

Bộ tài chính và Tổng cục thuế chủ yếu chỉ tham gia vào quan hệ pháp luật thuế tiêu thụ đặc biệt với tư cách chủ thể quyền lực, tiến hành xem xét và quyết định các trường họp miễn hoặc giảm thuế tiêu thụ đặc biệt cho đối tượng nộp thuế khi nhận được hồ sơ xin miễn, giảm thuế tiêu thụ đặc biệt của đối tượng này do cơ quan thu gửi tới.

Cơ quan thu gồm cơ quan thuế, hải quan, cơ quan tài chính, chủ yếu tham gia vào các quan hệ pháp luật thuế tiêu thụ đặc biệt với tư cách chủ thể quyền lực, có thẩm quyền hướng dẫn, kiểm tra, thanh tra việc thu nộp thuế tiêu thụ đặc biệt và áp dụng các chế tài khi cần thiết nhằm tăng cường kỉ luật tài chính trong lĩnh vực thu nộp thuế. Cơ quan hải quan chủ yếu tham gia vào các quan hệ pháp luật thuế tiêu thụ đặc biệt, trong đó, đối tượng nộp thuế là tổ chức, cá nhân nhập khẩu hàng hoá, dịch vụ chịu thuế tiêu thụ đặc biệt.

2. Chủ thế có nghĩa vụ nộp thuế tiêu thụ đặc biệt

Theo Điều 4 Luật thuế tiêu thụ đặc biệt năm 2008, chủ thể có nghĩa vụ nộp thuế tiêu thụ đậc biệt là các tổ chức, cá nhân có sản xuất, nhập khẩu hàng hoá hoặc kinh doanh dịch vụ thuộc đối tượng chịu thuế tiêu thụ đặc biệt. Trường hợp tổ chức, cá nhân có hoạt động kinh doanh xuất khẩu mua hàng hoá thuộc diện chịu thuế tiêu thụ đặc biệt của cơ sở sản xuất để xuất khẩu nhưng không xuất khẩu mà tiêu dùng ttong nước, thì tổ chức, cá nhân có hoạt động kinh doanh xuất khẩu là người nộp thuế tiêu thụ đặc biệt.

Phạm vi chủ thể có nghĩa vụ nộp thuế tiêu thụ đặc biệt, vì vậy, hoàn toàn phụ thuộc vào phạm vi đối tượng chịu thuế tiêu thụ đậc biệt.

Theo Điều 2 Luật thuế tiêu thụ đậc biệt năm 2008, hàng hoá chịu thuế tiêu thụ đặc biệt gồm: thuốc lá điếu; xì gà và chế phẩm khác từ cây thuốc lá (dùng để hút, hít, nhai, ngửi, ngậm); rượu; bia; ô tô dưới 24 chỗ (kể cả ô tô vừa chở người, vừa chở hàng loại có từ hai hàng ghế trở lên, có vách ngăn cố định giữa khoang chở người và chở hàng); xe mô tô hai và ba bánh có dung tích xi-lanh trên 125 cm3; tàu bay; du thuyền; xăng các loại, nap-ta, chế phẩm tái hợp và các chế phẩm pha chế xăng; điều hoà nhiệt độ có công suất từ 90.000 BTU trở xuống; bài lá; vàng mã; hàng mã. Các dịch vụ chịu thuế tiêu thụ đặc biệt gồm: kinh doanh vũ trường; mát-xa; ka-ra-ô-kê; kinh doanh casino; trò chơi điện tử có thưởng, kinh doanh đặt cược; kinh doanh golf và kinh doanh xổ số. Luật sửa đổi, bổ sung Luật thuế tiêu thụ đặc biệt năm 2014 đã loại bỏ nap-ta, chế phẩm tái hợp và các chế phẩm pha chế xăng ra khỏi đối tượng chịu thuế tiêu thụ đặc biệt; đồng thời đưa thêm một số mặt hàng vào nhóm đối tượng không chịu thuế tiêu thụ đặc biệt nhừ tàu bay sử dụng cho mục đích an ninh, quốc phòng.

Như vậy, bất kể chủ thể nào có sản xuất hoặc nhập khẩu các mặt hàng hoặc kinh doanh các dịch vụ thuộc diện chịu thuế tiêu thụ đặc biệt đều có nghĩa vụ nộp thuế tiêu thụ đặc biệt.

So với quy định cũ, Luật thuế tiêu thụ đặc biệt năm 2008 đã đưa thêm một số hàng hoá và dịch vụ vào diện đối tượng chịu thuế tiêu thụ đặc biệt để đảm bảo sắc thuế này bao quát được việc tiêu dùng hầu hết các sản phẩm và dịch vụ cần điều tiết mạnh vào ngân sách nhà nước. Các mặt hàng mới chịu thuế tiêu thụ đặc biệt gồm: xe mô tô hai và ba bánh có dung tích xi- lanh trên 125 cm3; xe ô tô vừa chở người, vừa chở hàng và ô tô chạy bằng điện, bằng năng lượng điện hoặc năng lượng sinh học; tàu bay; du thuyền và các chế phẩm khác từ thuốc lá. Dịch vụ mới được đưa vào diện chịu thuế tiêu thụ đặc biệt gồm: trò choi điện tử có thưởng bằng máy Slot và các loại máy tương tự.

Sở dĩ các nhà làm luật đưa thêm một số phương tiện giao thông vào danh mục hàng hoá chịu thuế tiêu thụ đặc biệt là nhằm định hướng tiêu dùng; khuyến khích sử dụng năng lượng hiệu quả, tiết kiệm; bảo vệ môi trường và điều tiết lại một phần thu nhập của những người có thu nhập cao trong xã hội. Ví dụ những mặt hàng như xe mô tô có dung tích xi-lanh trên 125 cm3 (thường là xe tay ga, có giá trị lớn), tàu bay và du thuyền đều là những mặt hàng cao cấp, do các đối tượng có thu nhập cao và rất cao trong xã hội sử dụng.

Ngoài các phương tiện giao thông nói ưên, các nhà làm luật còn bổ sung thêm một vài mặt hàng và dịch vụ vào danh mục chịu thuế tiêu thụ đặc biệt. Lí do là những năm trước đó, trong thực tiễn, các mặt hàng tương tự hoặc cùng loại với mặt hàng thuộc diện chịu thuế tiêu thụ đặc biệt (như các chế phẩm từ cây thuốc lá khác với thuốc lá điếu và xì-gà; và dịch vụ vui chơi có thưởng trên các loại máy điện tử khác với máy jackpot) đã được đưa vào lưu thông nhưng vẫn chưa được bao quát trong đối tượng chịu thuế tiêu thụ đặc biệt. Thực tế này đã dẫn đến những bất hợp lí trong thi hành pháp luật và những khó khăn trong việc thuyết phục xã hội tin vào tính công bằng của chính sách thuế nói chung và thuế tiêu thụ đặc biệt nói riêng. Ví dụ: Khó có thể lí giải tại sao lại đánh thuế tiêu thụ đậc biệt vào thuốc lá đỉếu, xì-gà nhưng lại bỏ qua thuốc lá dùng để hút, hít, nhai, ngửi, ngậm; hoặc tại sao lại đánh thuế tiêu thụ đặc biệt vào hoạt động kinh doanh trọ chơi bằng mày jackpot trong khi đó kinh doanh trò chơi bằng máy Slot và các Ịoại máy tương tự lại không phải chịu loại thuế này... Những bất hợp lí nói trên trong chế độ thuế tiêu thụ đặc biệt cũ đã được khắc phục trong Luật thuế tiêu thụ đặc biệt năm 2008.

Như vậy, đối tượng chịu thuế tiêu thụ dặc biệt đã được mở rộng hơn theo Luật thuế tiêu thụ đặc biệt năm 2008 so với quy định trước đó, vì vậy chủ thể nộp thuế tiêu thụ đặc biệt theo Luật năm 2008 cũng đa dạng hơn trước.

Tuy nhiên, Luật sửa đổi, bổ sung Luật thuế tiêu thụ đặc biệt năm 2014 đã phần nào thu hẹp đối tượng chịu thuế tiêu thụ đặc biệt được quy định trong Luật năm 2008 bằng việc sửa đổi khoản 1 Điều 2 Luật năm 2008 theo hướng loại bỏ một số mặt hàng thuộc đối tượng chịu thuế, đồng thời sửa đổi khoản 3 Điều 3 Luật năm 2008 theo hướng mở rộng đối tượng không chịu thuế tiêu thụ đặc biệt như đã nói ở trên. Vì vậy, có thể thấy, phạm vi chủ thể có nghĩa vụ nộp thuế tiêu thụ đặc biệt từ ngày 01/01/2016 sẽ ít nhiều bị thu hẹp lại, tuy nhiên đối tượng chịu thuế tiêu thụ đặc biệt hiện nay vẫn phong phú hơn nhiều so với đối tượng chịu loại thuế này trước khi có Luật năm 2008.

Luật Minh Khuê (sưu tầm & biên tập từ các nguồn trên internet)