1. Sự cần thiết của chính sách hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất

Quá trình công nghiệp hoá và hiện đại hoá đất nước, nhu cầu đất đai cho việc đầu tư xây dựng các khu đô thị mới, khu công nghiệp, khu công nghệ cao, khu kinh tế nói riêng và cho sự phát triển kinh tế nói chung của đất nước là rất cần thiết. Do vậy, quỹ đất phục vụ cho công cuộc phát triển nói trên cần phải lấy từ nhiều nguồn trong đó có phần từ thu hồi đất của tổ chức, cá nhân và hộ gia đình. Vấn đề đặt ra là, làm sao cân đối được giữa việc giữ gìn an ninh lương thực quốc gia, giữ được quỹ đất nông nghiệp cho nông dân với quá trình đô thị hoá nhanh hiện nay để nông dân không bị mất đất. khi bị thu hồi đất, người dân được nhận một khoản tiền bồi thường nhưng đa phần nông dân lại tiêu tốn các khoản tiền lớn vào việc mua sắm, xây dựng nhà cửa, có tiết kiệm thì sau một vài năm họ trở nên vô sản. Việt Nam là đất nước có trên 70% lao động sống bằng nghề nông. Bởi vậy, lo cho nông dân chính là lo cho nền tảng quốc gia, lo cho an sinh xã hội của đất nước và cũng chính là bảo đảm quyền con người cho chủ thể đông đảo nhất ở nước ta nhưng cũng bị ảnh hưởng nhiều nhất của quá trình phát triển. Từ khía cạnh đời sống đó, trong những năm qua, đặc biệt từ sau khi ban hành Luật Đất đai năm 2003, Nhà nước ta đã rất nỗ lực đưa ra nhiều quy định mới về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi nhà nưóc thu hồi đất cho các mục tiêu phát triển. Các chính sách của Nhà nước cũng chính là để an dân, ổn định về kinh tế xã hội và chăm lo đời sống cho người lao động khi mất tư liệu sản xuất quan trọng nhất là đất đai.

Theo quy định tại Nghị định số 69/2009/NĐ-CP ngày 13/08/2009 của Chính phủ quy định bổ sung về quy hoạch sử dụng đất, giá đất, thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư cần phân biệt các loại hỗ trợ sau đây: hỗ trợ di chuyển, hỗ trợ tái định cư trong trường hợp thu hồi đất ở; hỗ trợ ổn định đời sống và sản xuất, hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp và tạo việc làm trong trường hợp thu hồi đất nông nghiệp; hỗ trợ đối vổi đất nông nghiệp trong khu dân cư và đất vườn, ao không được công nhận là đất ở; hỗ trợ khác.

Ngày 29/11/2013, tại kỳ họp thứ 6, Quốc hội khóa XIII đã thông qua Luật Đất đai năm 2013 có hiệu lực từ ngày 01/7/2014 thay thế Luật Đất đai năm 2003, trong đó quy định sửa đổi, bổ sung về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất. Cụ thể hóa các quy định này, ngày 15/5/2014, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 47/2014/NĐ-CP quy định về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất. Đến ngày 30/6/2014, Bộ Tài nguyên và Môi trường ban hành Thông Tư số 37/2014/TT-BTNMT quy định chi tiết về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất. Thông tư này có hiệu lực thi hành kể từ ngày 13/8/2014.

2. Hỗ trợ để ổn định sản xuất và đời sống

Tại điểm a khoản 2 Điều 83 Luật Đất đai và Điều 19 Nghị định số 47/2014/NĐ-CP với những kế thừa và bổ sung so với Nghị định số 69/2009/NĐ-CP như sau:

- Hỗ trợ chế độ trợ cấp ngừng việc cho người lao động không quá 06 tháng khi chủ cơ sở sản xuất, kinh doanh bị thu hồi đất dẫn đến ngừng lao động.

- Nếu được bồi thường bằng đất nông nghiệp thì được hỗ trợ: Giống cây trồng, giống vật nuôi cho vụ sản xuất nông nghiệp đầu tiên, các dịch vụ khuyến nông, khuyến lâm, dịch vụ bảo vệ thực vật, thú y, kỹ thuật trồng trọt, chăn nuôi và kỹ thuật nghiệp vụ đối với sản xuất, kinh doanh dịch vụ công thương nghiệp.

Chính sách hỗ trợ ổn định đời sống và sản xuất qua các thời kỳ có nhiều thay đổi khác nhau theo hướng tăng thêm quyền lợi cho người bị thu hồi đất và mở rộng phạm vi áp dụng. Nghị định số 47/2014/NĐ-CP không đưa chính sách hỗ trợ cho người bị thu hồi đất đối với hộ nghèo.

3. Hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp và tạo việc làm

Tại điểm b khoản 2 Điều 83 Luật Đất đai; Điều 20 và Điều 21 Nghị định số 47/2014/NĐ-CP với những kế thừa và bổ sung so với Nghị định số 69/2009/NĐ-CP như sau:

- Mức hỗ trợ bằng tiền không quá 05 lần giá đất nông nghiệp cùng loại trong bảng giá đất của địa phương.

- Trường hợp thu hồi đất ở kết hợp kinh doanh, dịch vụ của hộ gia đình, cá nhân mà phải di chuyển chỗ ở thì được hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề nghiệp và tìm kiếm việc làm theo quy định tại điểm b khoản 2 Điều 83 Luật Đất đai năm 2013.

Nghị định số 47/2014/NĐ-CP đã bỏ khung hỗ trợ bằng tiền từ 1,5 đến 5 lần quy định tại Nghị định số 69/2009/NĐ-CP mà chỉ quy định mức trần không quá 5 lần, mức cụ thể do Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quyết định cho phù hợp với thực tế địa phương.

4. Hỗ trợ tái định cư

Tại Điều 79, điểm c khoản 2 Điều 83, Điều 85 Luật Đất đai; Điều 22 Nghị định số 47/2014/NĐ-CP với những kế thừa Nghị định số 69/2009/NĐ-CP về điều kiện tái định cư phải có đất bị thu hồi và phải di chuyển chỗ ở, tái định cư bằng hình thức nhà ở, đất ở tại khu tái định cư hoặc nhận tiền hỗ trợ để tự lo chỗ ở.

Hộ gia đình, cá nhân nhận đất ở, nhà ở tái định cư mà số tiền được bồi thường về đất nhỏ hơn giá trị một suất tái định cư tối thiểu thì được hỗ trợ khoản chênh lệch giữa giá trị suất tái định cư tối thiểu và số tiền được bồi thường về đất.

5. Hỗ trợ đối với người đang sử dụng nhà ở thuộc sở hữu Nhà nước

Tại Điều 14 Nghị định số 47/2014/NĐ-CP giữ nguyên quy định tại Điều 21 Nghị định số 197/2004/NĐ-CP.

"Người đang sử dụng nhà ở thuộc sở hữu Nhà nước (nhà thuê hoặc nhà do tổ chức tự quản) nằm trong phạm vi thu hồi đất phải phá dỡ, thì người đang thuê nhà không được bồi thường đối với diện tích nhà ở thuộc sở hữu Nhà nước và diện tích cơi nới trái phép, nhưng được bồi thường chi phí tự cải tạo, sửa chữa, nâng cấp; mức bồi thường do Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quy định.

Người đang sử dụng nhà ở thuộc sở hữu Nhà nước bị phá dỡ được thuê nhà ở tại nơi tái định cư; giá thuê nhà là giá thuê nhà ở thuộc sở hữu nhà nước; nhà thuê tại nơi tái định cư được Nhà nước bán cho người đang thuê theo quy định của Chính phủ về bán nhà ở thuộc sở hữu nhà nước cho người đang thuê; trường hợp đặc biệt không có nhà tái định cư để bố trí thì được hỗ trợ bằng tiền để tự lo chỗ ở mới; mức hỗ trợ bằng 60% giá trị đất và 60% giá trị nhà đang thuê."

Như vậy, người đang sử dụng nhà ở hợp pháp thuộc sở hữu Nhà nước không được bồi thường về nhà, đất; được bồi thường chi phí tự cải tạo, sửa chữa, nâng cấp nhà ở; không được giải quyết tái định cư mà chỉ được thuê nhà tại khu tái định cư.

6. Hỗ trợ người đang thuê nhà ở không thuộc sở hữu Nhà nước

Tại Điều 23 Nghị định số 47/2014/NĐ-CP kế thừa Nghị định số 197/2004/NĐ-CP với quy định: Hộ gia đình, cá nhân đang thuê nhà ở không phải là nhà ở thuộc sở hữu nhà nước khi Nhà nước thu hồi đất mà phải di chuyển chỗ ở thì được hỗ trợ chi phí di chuyển tài sản theo quy định của Ủy ban nhân dân cấp tỉnh.

7. Hỗ trợ di chuyển và hỗ trợ sản xuất và đời sống tại khu tái định cư

Việc di chuyển từ nơi ở cũ đến nơi ở mới hoặc từ cơ sở cũ đến cơ sở mới đều phát sinh một thiệt hại nhất định cho người bị thu hồi đất. Chủ thể bị thu hồi đất có thể là tổ chức, cá nhân, hộ gia đình. Họ phải tháo dỡ nhà ở, công trình xây dựng hoặc các cơ sở vật chất của doanh nghiệp để đến nơi ở mới. Do đó, Nghị định số 69/2009/NĐ-CP quy định về hỗ trợ di chuyển đối với từng đối tượng được quy định như sau:

- Đối với hộ gia đình, cá nhân khi nhà nước thu hồi đất ở mà phải di chuyển chỗ ở thì được hỗ trợ kinh phí để di chuyển.

Kinh phí di chuyển để hỗ trợ cho hộ gia đình, cá nhân do ủy ban nhân dân cấp tỉnh quy định cụ thể. Tuy nhiên, trong quá trình di chuyển chỗ ở cần phân biệt trường hợp có thể thu xếp chỗ ở mới ổn định trong thời gian chờ tạo lập chỗ ở mới và trường hợp không có chỗ ở nào khác cần sự hỗ trợ từ nhà nước. Đối với trường hợp này họ sẽ được bố trí vào khu tái định cư, khu nhà tạm hoặc hỗ trợ tiền thuê nhà.

- Tổ chức được nhà nước giao đất, cho thuê đất hoặc đang sử dụng đất hợp pháp khi nhà nước thu hồi mà phải di chuyển cơ sở sản xuất kinh doanh thì được hỗ trợ kinh phí để tháo dỡ, di chuyển và lắp ráp.

Các kinh phí hỗ trợ cho việc di chuyển doanh nghiệp đến nơi kinh doanh mới do ủy ban nhân dân cấp tỉnh quy định phù hợp với điều kiện của từng địa phương.

Luật Đất đai năm 2013 và các văn bản hướng dẫn thi hành chưa quy định về loại hỗ trợ là hỗ trợ di chuyển và hỗ trợ sản xuất và đời sống tại khu tái định cư.

8. Hỗ trợ đất nông nghiệp bị thu hồi

Luật Đất đai năm 2013 và các văn bản hướng dẫn thi hành chưa quy định về loại hỗ trợ này. Trước đây trong dự thảo Nghị định số 47/2014/NĐ-CP có đưa loại hỗ trợ này vào mục “hỗ trợ khác”, nhưng khi ban hành thì loại bỏ nội dung này.

Như vậy hỗ trợ đất nông nghiệp trong khu dân cư lần đầu tiên được quy định tại Nghị định số 197/2004/NĐ-CP với mức hỗ trợ từ 20% đến 50% giá đất ở, diện tích được hỗ trợ là toàn bộ diện tích đất nông nghiệp bị thu hồi không vượt hạn mức giao đất nông nghiệp tại địa phương. Đến Nghị định số 84/2007/NĐ-CP quy định thêm đối tượng hỗ trợ đối với đất vườn, ao trong cùng thửa đất có nhà ở với diện tích đất nông nghiệp được hỗ trợ không quá 5 lần hạn mức đất ở địa phương. Sang Nghị định số 69/2007/NĐ-CP giới hạn diện tích đất nông nghiệp được hỗ trợ không quá 5 lần hạn mức đất ở tại địa phương.

9. Hỗ trợ khác

Tại điểm d khoản 2 Điều 83 Luật Đất đai và Điều 25 Nghị định số 47/2014/NĐ-CP với những kế thừa những quy định tại Điều 23 Nghị định số 69/2009/NĐ-CP với mục đích: Bảo đảm có chỗ ở, ổn định đời sống và sản xuất, công bằng đối với người bị thu hồi đất; trường hợp đất nhận chuyển quyền vượt hạn mức mà không có giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở và tài sản khác gắn liền với đất hoặc không đủ điều kiện bồi thường thì được xem xét hỗ trợ.

LUẬT MINH KHUÊ (Sưu tầm)