Ngành Lâm nghiệp và bảo tồn động vật hoang dã tại Việt Nam đang đứng trước thách thức bảo vệ nguồn tài nguyên thiên nhiên quý giá trước nạn săn bắt, buôn bán trái phép đang diễn ra phức tạp, gây tổn hại nghiêm trọng đến đa dạng sinh học và hình ảnh quốc gia. Đặc biệt, những loài động vật hoang dã có giá trị thương mại cao như Don (Atherurus macrourus) - loài gặm nhấm thuộc họ Nhím - lại dễ dàng trở thành mục tiêu của thị trường chợ đen, bất chấp các quy định nghiêm ngặt của pháp luật.
1. Khái niệm và đặc điểm sinh học của con don
Trong khuôn khổ pháp lý Việt Nam, Don thuộc nhóm Động vật hoang dã (ĐVHD). Khái niệm ĐVHD được xác định rộng rãi, bao gồm các loài động vật sinh sống và phát triển trong sinh cảnh tự nhiên hoặc nhân tạo, trừ vật nuôi theo quy định của pháp luật về chăn nuôi.
Loài Don, còn được gọi là Đon, Hon, hoặc Nhím đuôi dài, là một loài động vật có tên khoa học là Atherurus macrourus. Loài này thuộc Bộ gặm nhấm (Rodentia) và nằm trong họ Nhím (Hystricidae/Hisricidae). Don có kích thước nhỏ hơn nhím thông thường, trọng lượng chỉ khoảng 3 đến 5 kg.
Hệ thống pháp luật Việt Nam phân loại ĐVHD thành hai cấp độ chính để áp dụng các chế tài bảo vệ khác nhau:
- Cấp độ cao (Động vật nguy cấp, quý, hiếm - ĐVNCQH): Đây là các loài được ưu tiên bảo vệ tuyệt đối, thường thuộc Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ (Nhóm IB) hoặc Phụ lục I của Công ước về buôn bán quốc tế các loài động vật, thực vật hoang dã nguy cấp (CITES). Hành vi vi phạm đối với nhóm này chịu sự điều chỉnh của Điều 244 Bộ Luật Hình sự năm 2015 được sửa đổi, bổ sung năm 2025 (BLHS).
- Cấp độ cơ bản (ĐVHD khác): Bao gồm Động vật rừng thông thường và các loài thuộc Nhóm IIB hoặc Phụ lục II/III CITES. Hành vi vi phạm đối với nhóm này chịu sự điều chỉnh của Điều 234 BLHS Bộ Luật Hình sự năm 2015 được sửa đổi, bổ sung năm 2025.
Don là loài vật được người dân nuôi thương phẩm do khả năng sinh sản tốt và mang lại giá trị kinh tế cao, với giá bán cặp giống có thể lên tới hàng chục triệu đồng. Chính giá trị thương mại cao này đã làm tăng đáng kể mức độ rủi ro pháp lý đối với các hoạt động mua bán trái phép, bởi nó dễ dàng chạm đến các ngưỡng định tội trong Bộ luật Hình sự.
2. Con don có phải động vật hoang dã không?
Để biết con có phải động vật hoang dã không phải dựa trên tình trạng nguy cấp về số lượng cá thể ít, bị đe dọa tuyệt chủng, động vật có giá trị đặc biệt trong khoa học, y tế, kinh tế, sinh thái, môi trường, văn hóa - lịch sử và tình trạng pháp lý (có tên trong danh mục nguy cấp, quý, hiếm hoặc các Phụ lục CITES. Pháp luật hình sự Việt Nam thiết lập hai tầng bảo vệ đối với động vật hoang dã (ĐVHD): Điều 244 BLHS dành cho các loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ (Nhóm IB, CITES I), và Điều 234 BLHS là "tấm lưới" hình sự áp dụng cho các loài ĐVHD khác, trong đó bao gồm cả loài Don.
Con don có nguồn gốc ở các khu rừng nhiệt đới và cận nhiệt đới của châu Á (Trung Quốc, Ấn Độ, Lào, Malaysia, Myanmar, Thái Lan và Việt Nam). Có một giống "don" khác được ghi nhận là có nguồn gốc từ vùng Đông Âu. Loài động vật này sống ở vùng nước lợ, nơi sông gặp biển, đặc biệt là ở các con sông như sông Trà Khúc, sông Vệ tại tỉnh Quảng Ngãi, Việt Nam.
Mặc dù Don có giá trị kinh tế cao và đã được đưa vào nuôi sinh sản thương phẩm tại một số địa phương, nhưng một phần đáng kể Don tiêu thụ trên thị trường vẫn bị săn bắt từ tự nhiên. Ngay cả khi được nuôi nhốt, Don vẫn được các nghiên cứu khoa học xác định là loại động vật hoang dã đang được nhân nuôi.
Don là loài động vật rừng, có nguy cơ bị khai thác quá mức từ tự nhiên để đáp ứng nhu cầu thị trường. Do đó, loài này nằm dưới sự quản lý và bảo vệ của pháp luật lâm nghiệp để kiểm soát nguồn gốc và chống săn bắt trái phép.
3. Pháp luật hình sự điều chỉnh hoạt động mua bán động vật hoang dã
Hoạt động buôn bán, tàng trữ, vận chuyển trái phép Don sẽ bị xử lý theo Điều 234 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2015) về Tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật hoang dã. Bên cạnh đó, cũng có thể bị xử lý hình sự theo Điều 244 BLHS Tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm.
Luật hình sự Việt Nam chia trách nhiệm bảo vệ ĐVHD thành hai nhóm tội danh riêng biệt, phản ánh nguyên tắc bảo tồn dựa trên mức độ ưu tiên:
| Tiêu chí | Tội vi phạm quy định về bảo vệ ĐVNCQH (Điều 244 BLHS) | Tội vi phạm quy định về bảo vệ ĐVHD (Điều 234 BLHS) |
| Đối tượng tác động | Động vật nguy cấp, quý, hiếm (ĐVNCQH) được ưu tiên bảo vệ. | Động vật hoang dã khác (ĐVHD thông thường). |
| Phạm vi loài | Các loài thuộc Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ (cấp độ cao nhất), hoặc Danh mục Nhóm IB (Động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm) do Chính phủ quy định, hoặc Phụ lục I CITES. | Các loài thuộc Danh mục Nhóm IIB (Động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm) hoặc Phụ lục II/III CITES, và các loài động vật rừng thông thường. |
| Căn cứ định tội | Không cần ngưỡng trị giá tối thiểu (chỉ cần vi phạm một cá thể là có thể cấu thành tội phạm, ví dụ: 01 cá thể tê giác, voi). Hành vi săn bắt, giết, nuôi, nhốt, vận chuyển, buôn bán trái phép đều là hànhphạm tội. | Buộc phải đạt ngưỡng định lượng về trị giá tang vật (từ 50 triệu đồng trở lên), hoặc lợi ích bất chính (từ 30 triệu đồng trở lên), hoặc yếu tố tái phạm hành chính để cấu thành tội phạm (trừ trường hợp loài đó thuộc Nhóm IIB hoặc CITES II/III). |
| Mức Hình phạt khung cơ bản | Nghiêm khắc hơn nhiều: Phạt tiền từ 500 triệu đến 2 tỷ đồng hoặc phạt tù từ 01 năm đến 05 năm. | Phạt tiền từ 50 triệu đến 300 triệu đồng, cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm. |
Điều 244 BLHS (Tội phạm nguy cấp, quý, hiếm) nhằm bảo vệ các loài động vật đang đối diện nguy cơ tuyệt chủng cao và được ưu tiên bảo vệ tuyệt đối theo cam kết quốc tế và pháp luật trong nước (Nhóm IB, CITES I). Vì tính chất cấp bách và không thể phục hồi, pháp luật đặt chế tài cực kỳ nặng, với mức phạt tù cao và không cần ngưỡng định lượng thấp để khởi tố.
Điều 234 BLHS (Tội phạm hoang dã chung) đóng vai trò là "tấm lưới pháp lý" bảo vệ các loài ĐVHD còn lại - bao gồm các loài không thuộc danh mục ưu tiên bảo vệ (ĐVNCQH) như loài Don (Atherurus macrourus) - nhưng vẫn là động vật rừng và cần được quản lý, bảo vệ.
Mặc dù việc nuôi nhốt và buôn bán một số loài động vật hoang dã có thể được hợp pháp hóa nếu có giấy tờ chứng minh nguồn gốc rõ ràng, hành vi tàng trữ, vận chuyển và buôn bán trái phép bất kỳ loài động vật hoang dã nào (kể cả Don) mà không chứng minh được nguồn gốc hợp pháp sẽ bị xử lý nghiêm khắc.
Loài Don không thuộc danh mục các loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ (Nhóm IB hoặc CITES Phụ lục I). Do đó, hành vi buôn bán trái phép loài Don sẽ bị xử lý theo Điều 234 BLHS về Tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật hoang dã.
Tuy nhiên, ngay cả khi vi phạm là ĐVHD thông thường (như Don), Điều 234 vẫn quy định mức phạt tù rất nghiêm khắc (Khung 3 có thể lên tới 12 năm tù ), đặc biệt khi trị giá tang vật buôn bán trái phép đạt ngưỡng cao (từ 500.000.000 đồng trở lên.
Kết luận
Don (Atherurus macrourus) là động vật hoang dã chịu sự điều chỉnh của pháp luật bảo vệ ĐVHD, cụ thể là Điều 234 Bộ luật Hình sự 2015 được sửa đổi, bổ sung năm 2025 nếu hành vi buôn bán được xác định là trái phép. Đề phòng bị truy cứu trách nhiệm hình sự, cá nhân hoặc tổ chức nuôi và buôn bán Don phải thực hiện các biện pháp tuân thủ nghiêm ngặt, chuyển đổi hoàn toàn từ hoạt động tiềm ẩn rủi ro sang kinh doanh hợp pháp: Bắt buộc phải có đầy đủ giấy phép đăng ký cơ sở nuôi ĐVHD theo quy định của cơ quan kiểm lâm và chăn nuôi. Giấy phép này là bằng chứng pháp lý cơ bản để phân biệt Don nuôi với Don săn bắt từ tự nhiên.
Mọi thắc mắc quý khách hàng có thể liên hệ trực tiếp Tổng đài tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến số Hotline: 1900.6162 để gặp luật sư tư vấn trực tiếp giải đáp các thắc mắc. Chúng tôi rất hân hạnh khi nhận được sự hợp tác của quý khách hàng.
Xin chân thành cảm ơn!
