Nguyên tắc về việc làm và những hành vi bị cấm theo Luật việc làm 2025

Trong bất kỳ một xã hội văn minh nào, việc làm không chỉ là phương tiện để tạo ra thu nhập mà còn là thước đo cho sự tự do, phẩm giá và cơ hội phát triển của mỗi cá nhân. Tuy nhiên, để thị trường lao động vận hành một cách trơn tru, nhân văn và bền vững, cần có một hệ thống "luật chơi" minh bạch và nghiêm minh. Đó chính là lý do Luật Việc làm 2024 xác lập nên những nguyên tắc căn bản cùng danh mục các hành vi bị nghiêm cấm – đóng vai trò như những cột mốc biên giới pháp lý, bảo vệ sự công bằng và tính nhân bản trong quan hệ lao động.

Các nguyên tắc về việc làm trong luật mới không chỉ dừng lại ở việc bảo đảm quyền tự do lựa chọn nghề nghiệp, mà còn vươn tới tầm nhìn xa hơn về việc tạo ra một môi trường lao động không phân biệt đối xử, nơi mọi cá nhân đều có cơ hội tiếp cận việc làm thỏa đáng dựa trên năng lực thực tế. Song hành với những giá trị tích cực đó, danh mục các hành vi bị cấm chính là "bàn tay sắt" để ngăn chặn các hiện tượng trục lợi từ chính sách an sinh, gian lận trong bảo hiểm thất nghiệp hay các hành vi xâm phạm quyền lợi chính đáng của người lao động. Việc nắm vững các quy định này không chỉ là trách nhiệm của nhà quản lý, mà còn là quyền lợi thiết thân của mỗi người lao động để tự bảo vệ mình trong một thị trường lao động đầy biến động của năm 2026. 

1. Nguyên tắc về việc làm 

Điều 3 của Luật Việc làm 2025 không đơn thuần là một danh sách các quy tắc hành chính mà là sự kết tinh triết lý nhân văn của Nhà nước về quyền con người trong lĩnh vực lao động. Hệ thống nguyên tắc này tạo ra một khung tham chiếu đạo đức và pháp lý để điều chỉnh mọi hoạt động từ tuyển dụng, đào tạo đến bảo hiểm thất nghiệp.

1.1. Bảo đảm quyền làm việc và tính tự nguyện trong lựa chọn nghề nghiệp

Nguyên tắc đầu tiên khẳng định quyền làm việc là quyền cơ bản, không thể tước đoạt, cho phép mọi cá nhân tự do lựa chọn công việc, nơi làm việc và hình thức lao động phù hợp với năng lực và nguyện vọng. Sự chuyển dịch từ "giải quyết việc làm" sang "bảo đảm quyền làm việc" thể hiện một tư duy mới: Nhà nước không chỉ là bên cung cấp cơ hội mà là bên kiến tạo môi trường để người dân tự kiến tạo thu nhập hợp pháp. Tính tự nguyện ở đây còn là cơ sở để bài trừ mọi hình thức cưỡng bức lao động, buộc người lao động phải thực hiện các công việc ngoài thỏa thuận hoặc trái với đạo đức xã hội.

Sâu xa hơn, nguyên tắc này tạo ra một thị trường lao động linh hoạt, nơi sự dịch chuyển lao động không bị cản trở bởi các rào cản hành chính lỗi thời. Trong kỷ nguyên kinh tế gig và làm việc từ xa, việc bảo đảm quyền tự do lựa chọn nơi làm việc giúp tối ưu hóa nguồn lực xã hội, cho phép lao động trình độ cao đóng góp cho nền kinh tế mà không bị giới hạn bởi địa giới hành chính.

1.2. Bình đẳng tuyệt đối về cơ hội, tiền lương và thu nhập

Bình đẳng trong Luật Việc làm 2025 được nâng tầm thành một cam kết xóa bỏ mọi rào cản về giới tính, độ tuổi, tôn giáo và tình trạng khuyết tật trong việc tiếp cận nguồn vốn, công việc và các chính sách đào tạo. Sự bình đẳng không chỉ dừng lại ở khâu tuyển dụng mà phải xuyên suốt quá trình lao động, đặc biệt là trong chế độ tiền lương và thu nhập.

Pháp luật yêu cầu các doanh nghiệp phải thiết lập hệ thống thang bảng lương dựa trên giá trị công việc và năng lực thực tế, thay vì các yếu tố cảm tính hay định kiến xã hội. Điều này đặc biệt quan trọng đối với các nhóm yếu thế như lao động nữ trong độ tuổi sinh đẻ, người cao tuổi còn khả năng làm việc và người dân tộc thiểu số. Việc thực thi nguyên tắc này giúp củng cố niềm tin xã hội và thúc đẩy sự gắn bó của người lao động đối với tổ chức.

1.3. Bảo đảm điều kiện làm việc an toàn và vệ sinh lao động

An toàn lao động không còn là một lựa chọn của doanh nghiệp mà là một nguyên tắc bắt buộc để bảo vệ tài sản quý giá nhất của quốc gia: sức lao động. Mọi hoạt động lao động tạo ra thu nhập chỉ được coi là "việc làm hợp pháp" khi nó không vi phạm các tiêu chuẩn về an toàn và vệ sinh lao động.

Nguyên tắc này cũng gắn liền với yêu cầu về kỹ năng nghề. Theo quy định mới, đối với những công việc có ảnh hưởng trực tiếp đến an toàn của bản thân người lao động và cộng đồng, việc sở hữu chứng chỉ kỹ năng nghề quốc gia trở thành điều kiện bắt buộc. Đây là bước đi chiến lược nhằm chuẩn hóa lực lượng lao động, giảm thiểu rủi ro tai nạn và nâng cao năng suất dựa trên chuẩn mực kỹ thuật thay vì kinh nghiệm cảm tính.

2. Các hành vi bị nghiêm cấm 

Điều 5 của Luật Việc làm 2025 thiết lập những rào cản pháp lý cứng rắn để bảo vệ sự minh bạch của thị trường lao động và an toàn dữ liệu quốc gia. Những hành vi bị cấm này phản ánh những vấn đề nhức nhối trong thực tiễn quản lý những năm qua và đưa ra các chế tài tương ứng.

2.1. Phân biệt đối xử  

Luật nghiêm cấm mọi hành vi phân biệt, loại trừ hoặc ưu tiên dựa trên các đặc điểm nhân thân làm ảnh hưởng đến cơ hội bình đẳng.

• Về giới tính và thai sản: Nghiêm cấm từ chối tuyển dụng hoặc chấm dứt hợp đồng chỉ vì người lao động mang thai hoặc nuôi con nhỏ.
• Về tình trạng sức khỏe: Cấm phân biệt đối xử với người nhiễm HIV hoặc các bệnh mãn tính mà không ảnh hưởng đến khả năng thực hiện công việc cụ thể.
• Về dân tộc và tôn giáo: Xóa bỏ các rào cản vô hình trong việc bổ nhiệm cán bộ hoặc giao nhiệm vụ cho người lao động thuộc các cộng đồng thiểu số.

Sự phân biệt đối xử trong bối cảnh mới còn có thể xuất hiện thông qua các thuật toán AI trong tuyển dụng. Luật Việc làm 2025 gián tiếp yêu cầu các hệ thống công nghệ phải đảm bảo tính khách quan, không được cài đặt các tiêu chí thiên kiến gây bất lợi cho một nhóm đối tượng cụ thể.

2.2. Gian lận, giả mạo hồ sơ và trục lợi chính sách

Hành vi này nhắm vào các đối tượng cố tình làm sai lệch thông tin để hưởng các chế độ bảo hiểm thất nghiệp (BHTN), vay vốn ưu đãi hoặc nhận hỗ trợ đào tạo.

• Gian lận BHTN: Người lao động đã có việc làm nhưng vẫn khai báo thất nghiệp để nhận trợ cấp.
• Giả mạo chứng chỉ: Sử dụng bằng cấp, chứng chỉ kỹ năng nghề giả để đáp ứng yêu cầu tuyển dụng hoặc để được hưởng mức lương cao hơn.
• Trục lợi vốn vay: Doanh nghiệp lập phương án sử dụng vốn vay không khả thi hoặc dùng vốn sai mục đích để hưởng lãi suất ưu đãi từ Ngân hàng Chính sách xã hội.

2.3. Lợi dụng hoạt động dịch vụ việc làm và vi phạm an ninh dữ liệu

Đây là nhóm hành vi mới, phản ánh sự nhạy cảm của thông tin trong thời đại số.

• Xâm phạm chủ quyền và an ninh: Sử dụng các sàn giao dịch việc làm để thực hiện các hoạt động tuyên truyền trái pháp luật hoặc thu thập thông tin tình báo.
• Mua bán dữ liệu người lao động: Nghiêm cấm hành vi chiếm đoạt, chia sẻ hoặc bán trái phép thông tin từ Cơ sở dữ liệu quốc gia về người lao động.

Việc bảo vệ dữ liệu cá nhân của người lao động trở thành một nhiệm vụ trọng yếu. Doanh nghiệp và các tổ chức dịch vụ việc làm phải có trách nhiệm bảo mật thông tin, nếu để rò rỉ hoặc sử dụng sai mục đích sẽ bị xử lý không chỉ theo Luật Việc làm mà còn theo Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2025 với mức phạt cực cao.

3. Sự thay đổi so với quy định cũ 

Luật Việc làm 2025 không chỉ sửa đổi các điều khoản đơn lẻ mà thực hiện một cuộc cách mạng về phương thức quản trị. Điểm khác biệt lớn nhất là việc bắt buộc "Đăng ký lao động" đối với mọi cá nhân trong độ tuổi lao động. Thay vì quản lý bằng các báo cáo định kỳ chậm trễ, Nhà nước sử dụng Cơ sở dữ liệu quốc gia về người lao động được kết nối liên thông với dữ liệu dân cư và bảo hiểm xã hội.

Luật mới xóa bỏ khoảng trống pháp lý đối với những người lao động làm việc theo các hợp đồng ngắn hạn (từ 1 đến dưới 3 tháng) – nhóm đối tượng vốn rất dễ bị tổn thương trong nền kinh tế gig. Việc buộc các đối tượng này tham gia BHTN giúp tăng cường nguồn thu cho Quỹ và đảm bảo an sinh xã hội cho hàng triệu lao động tự do.

Cơ chế đóng BHTN cũng trở nên linh hoạt hơn. Mức đóng 1% lương tháng không còn là con số cứng nhắc mà có thể được Chính phủ điều chỉnh giảm trong các trường hợp đặc biệt như dịch bệnh hoặc suy thoái kinh tế nhằm hỗ trợ doanh nghiệp và người lao động.

4. Hệ lụy pháp lý và chế tài xử lý vi phạm

Việc vi phạm các hành vi bị cấm tại Điều 5 Luật việc làm 2025 sẽ dẫn đến những hậu quả pháp lý đa tầng, từ xử phạt hành chính đến truy cứu trách nhiệm hình sự.

4.1. Xử phạt hành chính 

Theo Nghị định 12/2022/NĐ-CP và các văn bản cập nhậtHệ thống mức phạt tiền được thiết kế theo hướng tăng nặng đối với các hành vi xâm phạm nhân phẩm người lao động hoặc trục lợi quỹ công.

Đặc biệt, đối với các hành vi vi phạm về dữ liệu cá nhân, mức phạt có thể lên đến 5% tổng doanh thu của năm trước liền kề đối với tổ chức, hoặc lên đến 3 tỷ đồng cho một hành vi vi phạm. Đây là lời cảnh báo đanh thép đối với các doanh nghiệp coi thường quyền riêng tư của người lao động.

4.2. Truy cứu trách nhiệm hình sự

Trong những trường hợp nghiêm trọng, hành vi vi phạm Điều 5 Luật Việc làm 2025 có thể cấu thành tội phạm theo Bộ luật Hình sự.

• Tội vô ý làm chết người hoặc gây thương tích: Khi vi phạm nghiêm trọng nguyên tắc an toàn lao động tại Điều 3 dẫn đến hậu quả chết người.
• Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản: Khi sử dụng hồ sơ giả mạo quy mô lớn để chiếm đoạt tiền từ Quỹ BHTN hoặc ngân sách hỗ trợ việc làm.
• Tội mua bán người: Khi lợi dụng hoạt động dịch vụ việc làm để đưa người lao động ra nước ngoài trái phép hoặc bóc lột sức lao động.

Kết luận

Các nguyên tắc về việc làm và danh mục những hành vi bị cấm theo Luật Việc làm 2024 không chỉ là những dòng chữ trên văn bản pháp lý, mà chính là "lá chắn" bảo vệ sự ổn định của trật tự xã hội. Một thị trường lao động hiện đại không thể phát triển dựa trên sự gian lận chính sách hay phân biệt đối xử, mà phải được xây dựng trên nền tảng của sự minh bạch, trách nhiệm và tôn trọng lẫn nhau giữa các bên. Những quy định khắt khe đối với các hành vi vi phạm – đặc biệt là trong lĩnh vực bảo hiểm thất nghiệp và dịch vụ việc làm – chính là lời khẳng định mạnh mẽ của Nhà nước về việc bảo vệ tính nghiêm minh của hệ thống an sinh xã hội quốc gia.

Mọi vướng mắc pháp lý vui lòng liên hệ Luật sư tư vấn pháp luật trực tuyến qua điện thoại gọi: 1900.6162 để được đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm của Công ty luật Minh Khuê tư vấn, giải đáp chi tiết.Chúng tôi rất hân hạnh khi nhận được sự hợp tác của quý khách hàng. Xin chân thành cảm ơn!