Cưỡng chế thực hiện quyết định thu hồi đất theo Luật đất đai 2024

Đất đai là nguồn lực quốc gia, là nền tảng để triển khai các công trình tầm cỡ làm thay đổi diện mạo kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, đằng sau mỗi quyết định thu hồi đất là sự thay đổi lớn lao về sinh kế và nơi cư ngụ của người dân, dẫn đến những xung đột lợi ích đôi khi không thể hóa giải chỉ thông qua thương lượng. Khi các biện pháp vận động, thuyết phục đã đi đến giới hạn cuối cùng mà sự đồng thuận vẫn chưa thể thiết lập, Nhà nước buộc phải sử dụng tới công cụ mạnh mẽ nhất của mình: Cưỡng chế thực hiện quyết định thu hồi đất.

Dưới góc độ pháp lý của Luật Đất đai 2024, Điều 89 không chỉ đơn thuần là một chế tài hành chính để cưỡng bách bàn giao mặt bằng, mà còn được thiết lập như một hệ thống quản trị rủi ro và bảo vệ quyền con người chặt chẽ. Việc cụ thể hóa trình tự cưỡng chế — từ nguyên tắc thi hành, điều kiện áp dụng cho đến trách nhiệm của từng lực lượng tham gia — chính là minh chứng cho sự thượng tôn pháp luật. Quy định này một mặt đảm bảo tính nghiêm minh, không cho phép sự trì trệ của cá nhân làm ảnh hưởng đến lợi ích chung, nhưng mặt khác lại là 'lá chắn' ngăn chặn sự lạm quyền, đảm bảo mọi hành động cưỡng chế đều phải nằm trong khuôn khổ đạo đức và pháp lý. 

1. Nguyên tắc cưỡng chế thực hiện quyết định thu hồi đất 

Việc Nhà nước sử dụng quyền lực công để cưỡng chế thu hồi đất là biện pháp cuối cùng, chỉ được áp dụng khi mọi nỗ lực vận động, thuyết phục và thỏa thuận đều không đạt kết quả. Do tính chất xâm phạm đến quyền sử dụng đất – một quyền tài sản được Hiến pháp bảo hộ – hoạt động cưỡng chế phải tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc pháp quyền được quy định tại Luật Đất đai 2024. Những nguyên tắc này không chỉ là kim chỉ nam cho hành động của cơ quan công quyền mà còn là lá chắn bảo vệ người dân trước nguy cơ lạm quyền.

1.1. Nguyên tắc công khai, dân chủ và khách quan

Đây là nhóm nguyên tắc nền tảng, chi phối toàn bộ quá trình tổ chức thực hiện cưỡng chế. Sự chuyển dịch từ tư duy "quản lý" sang "quản trị" trong Luật Đất đai 2024 thể hiện rõ nét qua các yêu cầu này.

Tính công khai: Mọi hoạt động liên quan đến cưỡng chế không được phép diễn ra trong "bóng tối". Quyết định cưỡng chế, phương án cưỡng chế và các thông tin liên quan phải được công bố rộng rãi. Luật quy định bắt buộc phải niêm yết công khai quyết định cưỡng chế tại trụ sở Ủy ban nhân dân (UBND) cấp xã và tại các địa điểm sinh hoạt chung của khu dân cư nơi có đất thu hồi. Việc niêm yết này không chỉ mang tính hình thức mà phải được lập thành biên bản, có sự xác nhận của đại diện chính quyền cơ sở và đại diện cộng đồng dân cư. Sự công khai giúp cộng đồng giám sát được tính hợp pháp của quyết định, đồng thời tạo áp lực xã hội đối với cả hai phía: cơ quan nhà nước phải làm đúng luật vì đang bị giám sát, và người bị cưỡng chế cũng nhận thức rõ về tính nghiêm minh của quyết định hành chính.

Tính dân chủ: Dân chủ trong cưỡng chế đất đai không có nghĩa là người dân được quyền phủ quyết quyết định của Nhà nước, mà là quyền được lắng nghe, được giải thích và được tham gia vào quy trình đối thoại. Nguyên tắc này được cụ thể hóa bằng quy định bắt buộc về vận động, thuyết phục và đối thoại trước khi ban hành lệnh cưỡng chế. Ban cưỡng chế không được phép bỏ qua bước này. Sự tham gia của Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam – tổ chức đại diện cho tiếng nói của nhân dân – trong vai trò vận động và giám sát là minh chứng rõ nhất cho tính dân chủ. Đảm bảo rằng biện pháp cưỡng chế chỉ được đưa ra sau khi Nhà nước đã thực sự lắng nghe tâm tư, nguyện vọng của người dân và đã giải quyết thấu đáo các kiến nghị hợp lý.

Tính khách quan: Quá trình cưỡng chế phải dựa trên hồ sơ pháp lý, sự thật khách quan, không bị chi phối bởi định kiến hay lợi ích nhóm. Thành phần Ban cưỡng chế bao gồm nhiều bên (chính quyền, công an, thanh tra, đoàn thể...) tạo ra cơ chế kiểm soát chéo quyền lực. Đại diện cơ quan Thanh tra và Tư pháp tham gia để đảm bảo tính chuẩn xác về mặt pháp lý, trong khi đại diện các tổ chức đoàn thể đảm bảo tính nhân văn.

1.2. Nguyên tắc về thời điểm cưỡng chế

Một trong những quy định tiến bộ và mang tính nhân văn sâu sắc của Luật Đất đai 2024, kế thừa từ Luật Đất đai 2013, là việc giới hạn nghiêm ngặt về thời gian thực hiện cưỡng chế.

Quy định trong giờ hành chính: Việc cưỡng chế chỉ được phép bắt đầu và thực hiện trong giờ hành chính.

Cấm cưỡng chế vào ban đêm và các ngày đặc biệt: Luật cấm thực hiện cưỡng chế vào ban đêm (thường được hiểu là từ 22h00 đến 06h00 sáng hôm sau), các ngày nghỉ, ngày lễ, tết theo quy định của pháp luật, và các ngày trọng đại khác của địa phương hoặc đất nước.

Quy định này xuất phát từ việc bảo vệ quyền con người và an ninh trật tự. Việc cưỡng chế vào ban đêm gây ra sự hoảng loạn, sợ hãi và cảm giác bị "đánh úp" cho người dân, dễ dẫn đến các phản ứng tiêu cực, mất kiểm soát. Thực hiện cưỡng chế vào ban ngày đảm bảo tầm nhìn, sự minh bạch, và khả năng giám sát của cộng đồng, giảm thiểu nguy cơ tai nạn hoặc các hành vi vi phạm pháp luật lợi dụng bóng tối. Tôn trọng thời gian nghỉ ngơi và sinh hoạt riêng tư của công dân, thể hiện bản chất của một Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa "của dân, do dân, vì dân".

2. Điều kiện cưỡng chế thu hồi đất 

Cưỡng chế là hoạt động sử dụng quyền lực nhà nước tác động trực tiếp vào quyền tài sản của công dân, do đó, để đảm bảo tính hợp hiến và hợp pháp, Điều 89 Luật Đất đai 2024 quy định 04 điều kiện tiên quyết (điều kiện cần và đủ) mà cơ quan nhà nước phải thỏa mãn trước khi tiến hành cưỡng chế. Việc thiếu bất kỳ một trong các điều kiện này đều khiến quyết định cưỡng chế trở nên vô hiệu và có thể bị Tòa án hủy bỏ.

Trong bốn điều kiện trên, điều kiện về "vận động, thuyết phục" là điều kiện mang tính chất định tính và dễ gây tranh cãi nhất, nhưng cũng là điểm thể hiện rõ nhất tính ưu việt của chế độ. Đây không phải là một thủ tục hành chính khô cứng (như việc đóng dấu văn bản) mà là một quá trình tương tác xã hội. Cuộc vận động phải được tổ chức thực chất, có sự tham gia của các đoàn thể (Mặt trận Tổ quốc, Hội Phụ nữ, Hội Nông dân...).

Biên bản vận động phải ghi nhận trung thực ý kiến của người dân. Nếu cơ quan nhà nước chỉ gửi thông báo mà không tổ chức gặp gỡ, đối thoại, hoặc biên bản vận động được lập một cách sơ sài, đối phó, thì điều kiện này chưa được thỏa mãn. Nếu Tòa án xem xét hồ sơ cưỡng chế và phát hiện khâu vận động, thuyết phục bị bỏ qua hoặc thực hiện không đúng quy định, quyết định cưỡng chế sẽ bị coi là vi phạm trình tự thủ tục.

3.Trình tự, thủ tục cưỡng chế thực hiện quyết định thu hồi đất 

Quy trình cưỡng chế theo Điều 89 Luật Đất đai 2024 và Thẩm quyền ban hành quyết định thành lập Ban cưỡng chế thu hồi đất thực hiện theo quy định tại Điểm d Khoản 2 Điều 5 Nghị định 151/2025/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày 01/07/2025 (VB hết hiệu lực: 01/03/2027). Quy trình này có thể chia thành 04 bước chính:

Bước 1: Thành lập ban cưỡng chế thu hồi đất

Khi thời hạn bàn giao đất ghi trong quyết định thu hồi đất đã hết mà người sử dụng đất vẫn không chấp hành, quy trình cưỡng chế chính thức được kích hoạt.

Chủ thể thẩm quyền: Chủ tịch UBND cấp xã ra quyết định thành lập Ban cưỡng chế thu hồi đất.

Nhiệm vụ của Ban: Ngay sau khi thành lập, Ban cưỡng chế phải xây dựng Phương án cưỡng chế. Phương án này phải cực kỳ chi tiết, bao gồm:

• Lực lượng tham gia (số lượng, thành phần).
• Phương tiện, thiết bị (máy xúc, xe vận tải, phương tiện y tế, phòng cháy chữa cháy...).
• Thời gian, địa điểm thực hiện.
• Phương án bảo vệ an ninh trật tự.
• Phương án di dời người và bảo quản tài sản.
• Dự toán kinh phí.

Phê duyệt: Phương án cưỡng chế phải được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt trước khi thực hiện. Điều này đảm bảo tính khả thi và hợp pháp của kế hoạch.

Bước 2: Vận động, thuyết phục và đối thoại

Đây là cơ hội cuối cùng để tránh việc phải sử dụng vũ lực hành chính.

Tổ chức đối thoại: Ban cưỡng chế phối hợp với UBND cấp xã và Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cấp xã tổ chức vận động, thuyết phục, đối thoại với người bị cưỡng chế. Giải thích cặn kẽ các quy định pháp luật, lợi ích của dự án, các chính sách bồi thường, hỗ trợ tái định cư đã được áp dụng ở mức tối đa cho người dân. Lắng nghe và ghi nhận các kiến nghị còn tồn tại.

Kết quả:

• Trường hợp 1 (Thành công): Nếu người bị cưỡng chế đồng ý chấp hành, Ban cưỡng chế lập Biên bản ghi nhận sự chấp hành. Trong trường hợp này, việc bàn giao đất phải được thực hiện chậm nhất là 30 ngày kể từ ngày lập biên bản. Việc cưỡng chế sẽ được đình chỉ.
• Trường hợp 2 (Thất bại): Nếu người bị cưỡng chế vẫn không chấp hành, Ban cưỡng chế lập biên bản về việc vận động không thành. Đây là văn bản pháp lý quan trọng xác nhận điều kiện "đã vận động nhưng không thành" để chuyển sang bước tiếp theo.

Bước 3: Tổ chức thực hiện cưỡng chế

Khi việc vận động thất bại, Ban cưỡng chế sẽ tổ chức lực lượng thi hành quyết định cưỡng chế tại thực địa.

Thông báo: Ban cưỡng chế gửi thông báo thời gian cưỡng chế cho người bị cưỡng chế và các bên liên quan.

Tại hiện trường:Trưởng Ban cưỡng chế hoặc người được ủy quyền đọc công khai Quyết định cưỡng chế. Yêu cầu người bị cưỡng chế và những người có liên quan tự nguyện ra khỏi khu đất và di chuyển tài sản.

Áp dụng biện pháp cưỡng chế: Nếu họ không thực hiện, lực lượng chức năng sẽ tiến hành:

• Cưỡng chế người ra khỏi khu đất (nếu chống đối).
• Di chuyển tài sản ra khỏi khu vực cưỡng chế.
• Tháo dỡ công trình, vật kiến trúc, cây cối để giải phóng mặt bằng.

Xử lý tài sản tại chỗ: Ban cưỡng chế có trách nhiệm kiểm kê, ghi nhận hiện trạng tài sản. Nếu người bị cưỡng chế từ chối nhận tài sản, Ban cưỡng chế phải lập biên bản, tổ chức vận chuyển tài sản đến nơi bảo quản an toàn và thông báo cho chủ sở hữu đến nhận.

Bước 4: Bàn giao mặt bằng

Sau khi hoàn thành việc giải tỏa, mặt bằng sạch sẽ được bàn giao cho đơn vị quản lý hoặc chủ đầu tư.

Lập biên bản bàn giao: Việc bàn giao đất phải được lập thành biên bản giữa Ban cưỡng chế và Tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường, giải phóng mặt bằng.

Kết thúc nhiệm vụ: Ban cưỡng chế hoàn thành nhiệm vụ và giải thể sau khi bàn giao mặt bằng và xử lý xong các vấn đề liên quan (như thanh quyết toán chi phí, bàn giao tài sản bảo quản).

4. Thành phần ban cưỡng chế thu hồi đất gồm những ai? 

Để đảm bảo sức mạnh cưỡng chế đi đôi với sự kiểm soát và tính khách quan, pháp luật quy định thành phần Ban cưỡng chế là sự kết hợp của cơ quan hành chính, cơ quan tư pháp, lực lượng vũ trang và các tổ chức chính trị - xã hội. Quy định cụ thể tại khoản 4 Điều 89 Luật Đất đai 2024.

Luật Đất đai 2024 nâng tầm vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam trong quy trình này mặt trận Tổ quốc có quyền giám sát toàn bộ quá trình, từ khâu lập phương án bồi thường đến khâu cưỡng chế. Nếu phát hiện việc cưỡng chế có dấu hiệu vi phạm pháp luật hoặc xâm phạm quyền lợi hợp pháp của người dân, Mặt trận có quyền kiến nghị tạm dừng cưỡng chế để xem xét lại. Cơ chế này biến hoạt động cưỡng chế từ một hành động đơn phương của chính quyền thành một hoạt động chịu sự giám sát của đại diện nhân dân, tăng tính minh bạch và giảm thiểu xung đột.

5. Quyền và nghĩa vụ của các bên khi tổ chức cưỡng chế

Hiểu rõ quyền và nghĩa vụ là chìa khóa để bảo vệ lợi ích hợp pháp trong quan hệ hành chính bất bình đẳng này.

5.1. Đối với người có đất bị thu hồi

Người dân thường ở thế yếu trong quan hệ này, nhưng pháp luật trao cho họ những công cụ pháp lý mạnh mẽ để tự bảo vệ.

Quyền Khiếu nại và Khởi kiện:

• Người dân có quyền khiếu nại quyết định cưỡng chế đến cơ quan ra quyết định hoặc cơ quan cấp trên.
• Người dân có quyền khởi kiện vụ án hành chính tại Tòa án nhân dân đối với quyết định thu hồi đất, quyết định bồi thường và quyết định cưỡng chế

Việc khởi kiện là biện pháp văn minh và hiệu quả nhất. Mặc dù việc khởi kiện không đương nhiên làm dừng việc cưỡng chế (trừ khi Tòa án ra quyết định áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời), nhưng nó buộc cơ quan nhà nước phải thận trọng hơn và chịu trách nhiệm bồi thường nếu sau này Tòa tuyên quyết định là trái luật

Quyền đối với tài sản:

• Có quyền tự di chuyển tài sản để tránh hư hỏng.
• Có quyền yêu cầu Ban cưỡng chế kiểm kê chi tiết tài sản trước khi cưỡng chế.
• Có quyền nhận lại tài sản đã bị cưỡng chế di dời. Nếu tài sản bị hư hỏng, mất mát do lỗi bảo quản của cơ quan chức năng, người dân có quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại theo quy định của pháp luật dân sự và trách nhiệm bồi thường của Nhà nước.

Nghĩa vụ:

• Phải chấp hành quyết định cưỡng chế khi đã có hiệu lực pháp luật.
• Không được có hành vi cản trở, chống đối, lăng mạ lực lượng chức năng (có thể bị xử lý hình sự về tội "Chống người thi hành công vụ").

5.2. Đối với cơ quan thực hiện cưỡng chế

Nghĩa vụ Bảo quản tài sản: Đây là trách nhiệm nặng nề. Khi người dân từ chối nhận tài sản, Ban cưỡng chế phải bảo quản. Không được vứt bỏ hay để mặc tài sản hư hỏng. Mọi sự hư hỏng không do quá trình tháo dỡ tất yếu gây ra đều phải được bồi thường.

Trách nhiệm giải trình: Phải giải trình trước pháp luật và công luận về căn cứ, trình tự và tính hợp pháp của việc cưỡng chế.

Nghĩa vụ đảm bảo an toàn: Chịu trách nhiệm hoàn toàn về an toàn tính mạng, sức khỏe của người tham gia cưỡng chế và người bị cưỡng chế trong quá trình thực hiện.

Kết luận

Tổng kết lại, cưỡng chế thực hiện quyết định thu hồi đất theo Điều 89 Luật Đất đai 2024 là một quy trình khắc nghiệt nhưng tất yếu trong quản trị quốc gia hiện đại. Sự chặt chẽ trong từng bước thi hành — từ việc không được cưỡng chế vào ban đêm, ngày lễ đến việc bảo đảm an sinh xã hội cho người bị cưỡng chế — đã phản ánh một tư duy lập pháp đầy tính nhân văn và trách nhiệm. Pháp luật không coi cưỡng chế là mục đích, mà là phương tiện cuối cùng để đảm bảo sự công bằng: công bằng cho cộng đồng khi dự án được triển khai đúng tiến độ và công bằng cho những người dân đã chấp hành tốt chủ trương trước đó.

Tuy nhiên, giá trị đích thực của Điều 89 không nằm ở số lượng các cuộc cưỡng chế thành công, mà nằm ở chính sự minh bạch của quy trình để hạn chế tối đa việc phải sử dụng đến nó. Một nền quản trị đất đai tiến bộ là nơi mà mọi thủ tục cưỡng chế đều được thực hiện dưới sự giám sát nghiêm ngặt của pháp luật và xã hội, đồng thời các chính sách bồi thường, tái định cư phải đủ tốt để niềm tin thay thế cho sự phản kháng. Cuối cùng, khi cuộc cưỡng chế kết thúc, trách nhiệm của chính quyền không dừng lại ở việc nhận bàn giao mặt bằng, mà còn là sự đồng hành, giúp đỡ người dân ổn định cuộc sống tại nơi ở mới, khẳng định mục tiêu cốt lõi của mọi chính sách đất đai đều là vì sự phát triển bền vững và hạnh phúc của nhân dân.

Mọi vướng mắc pháp lý vui lòng liên hệ Luật sư tư vấn pháp luật trực tuyến qua điện thoại gọi: 1900.6162 để được đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm của Công ty luật Minh Khuê tư vấn, giải đáp chi tiết.Chúng tôi rất hân hạnh khi nhận được sự hợp tác của quý khách hàng. Xin chân thành cảm ơn!