Đang xuất khẩu lao động hoặc du học có được bầu cử năm 2026?

1. Khung khổ pháp lý và quyền bầu cử của công dân Việt Nam tại nước ngoài

Hệ thống pháp luật Việt Nam thiết lập quyền bầu cử như một trong những quyền chính trị cơ bản nhất, là phương thức để nhân dân thực hiện quyền làm chủ thông qua việc lựa chọn những người đại diện cho ý chí và nguyện vọng của mình vào cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất là Quốc hội và các cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương là Hội đồng nhân dân (HĐND). Đối với công dân Việt Nam đang cư trú, lao động hoặc học tập tại nước ngoài, quyền bầu cử không bị mất đi do khoảng cách địa lý mà vẫn được bảo hộ bởi Hiến pháp và các văn bản luật chuyên biệt. Căn cứ vào Điều 27 Hiến pháp năm 2013, công dân đủ mười tám tuổi trở lên có quyền bầu cử và đủ hai mươi mốt tuổi trở lên có quyền ứng cử vào Quốc hội, Hội đồng nhân dân. Quyền này được cụ thể hóa trong Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân năm 2015, đặc biệt là các quy định mới nhất được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 83/2025/QH15 nhằm thích ứng với điều kiện thực tiễn của kỳ bầu cử năm 2026.

Bầu cử tại Việt Nam được tiến hành dựa trên bốn nguyên tắc hiến định: phổ thông, bình đẳng, trực tiếp và bỏ phiếu kín. Nguyên tắc "phổ thông" khẳng định mọi công dân không phân biệt dân tộc, nam nữ, thành phần xã hội, tín ngưỡng, tôn giáo, trình độ văn hóa, nghề nghiệp, thời hạn cư trú, miễn là đủ tuổi và không thuộc các trường hợp bị tước quyền theo quy định của pháp luật, đều có quyền tham gia bỏ phiếu. Nguyên tắc "bình đẳng" đảm bảo mỗi cử tri chỉ có một lá phiếu với giá trị ngang nhau, không có sự ưu tiên hay phân biệt đối xử. Nguyên tắc "trực tiếp" yêu cầu cử tri phải tự mình đi bầu, không được nhờ người khác bầu thay trừ những trường hợp đặc biệt do khiếm khuyết về thể chất đã được luật định hỗ trợ. Cuối cùng, nguyên tắc "bỏ phiếu kín" đảm bảo sự tự do ý chí của cử tri, bảo mật tuyệt đối danh tính người được chọn trên phiếu bầu để tránh mọi áp lực từ bên ngoài.

Đối với đối tượng là du học sinh và người lao động xuất khẩu (XKLĐ), dù đang hiện diện tại nước ngoài, tư cách công dân Việt Nam của họ vẫn là căn cứ pháp lý duy nhất và đủ để xác lập quyền bầu cử. Luật pháp không có quy định nào tước bỏ quyền này của người Việt Nam định cư hoặc cư trú có thời hạn ở nước ngoài chỉ vì lý do họ không có mặt thường xuyên tại lãnh thổ quốc gia trong thời gian danh sách cử tri được lập. Tuy nhiên, việc thực thi quyền năng này trong thực tế lại chịu sự điều chỉnh bởi các quy định về địa điểm, thủ tục và thời gian hiện diện vật lý tại khu vực bỏ phiếu.

2. Điều kiện và tiêu chuẩn cử tri cho kỳ bầu cử năm 2026

Để có thể thực hiện quyền bầu cử vào ngày Chủ nhật, 15 tháng 3 năm 2026, công dân Việt Nam đang ở nước ngoài phải đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn về độ tuổi và năng lực pháp lý theo quy định. Việc xác định các điều kiện này được thực hiện một cách chặt chẽ nhằm đảm bảo tính chính danh và chất lượng của hoạt động bầu cử toàn dân.

Xác định độ tuổi và năng lực hành vi dân sự

Độ tuổi là rào cản pháp lý đầu tiên và quan trọng nhất. Công dân nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam phải đủ 18 tuổi trở lên tính đến ngày bầu cử được công bố. Cho kỳ bầu cử Quốc hội khóa XVI, mốc thời gian này được xác định là ngày 15/3/2008. Những người sinh từ ngày này trở về trước sẽ được ghi tên vào danh sách cử tri, với điều kiện họ có đầy đủ năng lực hành vi dân sự.

Việc xác định tuổi được căn cứ vào ngày, tháng, năm sinh ghi trong Giấy khai sinh hoặc thông tin trên Căn cước công dân và Hộ chiếu. Trong trường hợp hồ sơ hộ tịch gặp khiếm khuyết về thông tin ngày sinh, các cơ quan chức năng áp dụng quy tắc suy đoán có lợi cho quyền công dân: nếu không rõ ngày sinh thì lấy ngày 01 của tháng sinh; nếu không rõ cả ngày và tháng sinh thì lấy ngày 01/01 của năm sinh làm căn cứ. Quy định này giúp loại bỏ các tranh chấp hành chính có thể ngăn cản du học sinh hoặc người lao động tham gia bỏ phiếu.

Bên cạnh độ tuổi, cử tri phải là người có khả năng nhận thức và điều khiển hành vi, không bị Tòa án tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự. Năng lực hành vi dân sự là điều kiện tiên quyết để đảm bảo rằng lá phiếu của cử tri là kết quả của một quá trình tư duy độc lập và có ý thức về trách nhiệm chính trị.

Sự hiện diện tại đơn vị bầu cử và nguyên tắc cư trú

Dù pháp luật công nhận quyền bầu cử của người ở nước ngoài, nhưng để thực hiện quyền này, cử tri bắt buộc phải có mặt tại Việt Nam vào ngày bỏ phiếu. Hiện nay, hệ thống pháp luật Việt Nam chưa thiết lập cơ chế bỏ phiếu từ xa, bỏ phiếu qua thư hay bỏ phiếu trực tuyến cho các kỳ bầu cử cơ quan quyền lực nhà nước. Đây là một đặc điểm quan trọng mà du học sinh và lao động XKLĐ cần lưu ý khi xây dựng kế hoạch về nước.

Nguyên tắc lập danh sách cử tri dựa trên nơi thường trú hoặc tạm trú. Mỗi công dân chỉ được ghi tên vào một danh sách cử tri tại nơi mình cư trú. Đối với người đi học tập, làm việc tại nước ngoài, về mặt hành chính, họ vẫn có thể duy trì nơi đăng ký thường trú tại quê nhà hoặc nơi ở trước khi xuất cảnh. Nếu họ trở về và hiện diện tại địa phương trong thời gian niêm yết danh sách, họ sẽ được thực hiện quyền lợi đầy đủ nhất với tư cách cử tri địa phương.

3. Thủ tục và vai trò của các cơ quan đại diện ngoại giao

Một trong những hiểu lầm phổ biến là các cơ quan đại diện Việt Nam tại nước ngoài (Đại sứ quán, Lãnh sự quán) sẽ tổ chức các khu vực bỏ phiếu. Tuy nhiên, căn cứ vào Luật Bầu cử hiện hành và các văn bản hướng dẫn cho kỳ bầu cử 2026, vai trò của các cơ quan này chủ yếu dừng lại ở công tác tuyên truyền, phổ biến thông tin và hỗ trợ thủ tục giấy tờ cho công dân.

Cơ chế thông tin và hỗ trợ công dân của Đại sứ quán

Đại sứ quán và Lãnh sự quán có trách nhiệm thông báo rộng rãi về ngày bầu cử, các điều kiện và tiêu chuẩn đối với cử tri và người ứng cử đến cộng đồng người Việt Nam tại nước sở tại. Trong giai đoạn chuẩn bị cho bầu cử Quốc hội khóa XVI, các cơ quan này đóng vai trò là "cầu nối" để công dân nắm bắt được các sửa đổi mới nhất trong Luật số 83/2025/QH15, đặc biệt là các tính năng mới trên ứng dụng VNeID giúp đơn giản hóa việc đăng ký cử tri.

Ngoài ra, các cơ quan đại diện ngoại giao hỗ trợ công dân trong việc xác nhận quốc tịch hoặc cấp đổi các giấy tờ tùy thân (Hộ chiếu) bị mất hoặc hết hạn để công dân có đủ cơ sở pháp lý khi làm thủ tục ghi tên vào danh sách cử tri tại quê nhà. Việc ghi tên vào danh sách cử tri đối với người từ nước ngoài về được thực hiện trực tiếp tại Ủy ban nhân dân (UBND) cấp xã nơi họ đăng ký thường trú hoặc tạm trú, chứ không thực hiện tại Đại sứ quán.

Quy trình đăng ký danh sách cử tri khi về nước

Công dân Việt Nam từ nước ngoài về nước trong khoảng thời gian từ sau khi danh sách cử tri đã được niêm yết (thường là 40 ngày trước ngày bầu cử) cho đến trước thời điểm bắt đầu bỏ phiếu 24 giờ phải thực hiện các bước sau để được quyền bỏ phiếu :

• Xuất trình giấy tờ: Cử tri đến UBND cấp xã nơi mình sẽ cư trú khi về nước và xuất trình Hộ chiếu có ghi quốc tịch Việt Nam.
• Đăng ký bổ sung: Yêu cầu cơ quan chức năng ghi tên mình vào danh sách cử tri của khu vực bỏ phiếu tương ứng.
• Nhận Thẻ cử tri: Sau khi được xác minh tư cách, cử tri sẽ được cấp Thẻ cử tri để tham gia bỏ phiếu tại các điểm bầu cử chính thức.

Quyền lợi bầu cử của người từ nước ngoài về có sự khác biệt rõ rệt dựa trên địa điểm đăng ký. Nếu đăng ký tại nơi thường trú, họ được bầu đại biểu Quốc hội và đại biểu HĐND cả ba cấp (tỉnh, huyện, xã). Nếu đăng ký tại nơi tạm trú (ví dụ về ở tại một địa phương khác với nơi có hộ khẩu thường trú), họ thường chỉ được bầu đại biểu Quốc hội và đại biểu HĐND cấp tỉnh.

4. Các trường hợp loại trừ và hạn chế quyền bầu cử

Mặc dù quyền bầu cử là phổ quát, nhưng để bảo vệ tính tôn nghiêm của cơ quan quyền lực nhà nước và đảm bảo ý chí của những người có đủ tư cách đạo đức, pháp lý, Điều 30 Luật Bầu cử quy định rõ những trường hợp không được ghi tên vào danh sách cử tri. Điều này áp dụng chung cho mọi công dân, bao gồm cả những người đang ở nước ngoài.

Phân tích các trường hợp tại Điều 30 Luật Bầu cử

Đối với kỳ bầu cử năm 2026, những người sau đây sẽ bị tước hoặc không được thực hiện quyền bầu cử :

• Người bị tước quyền bầu cử: Những cá nhân bị Tòa án kết án và trong bản án có hình phạt bổ sung là tước quyền bầu cử đã có hiệu lực pháp luật.
• Người bị kết án tử hình: Những người đang trong thời gian chờ thi hành án tử hình.
• Người đang chấp hành hình phạt tù: Những người đang ở trong trại giam và không được hưởng án treo. Tuy nhiên, Luật sửa đổi năm 2025 và thực tiễn từ các kỳ trước cho thấy người đang bị tạm giam, tạm giữ hoặc đang ở các cơ sở giáo dục, cai nghiện bắt buộc vẫn được tạo điều kiện bỏ phiếu tại các khu vực bỏ phiếu riêng hoặc hòm phiếu phụ.
• Người mất năng lực hành vi dân sự: Những người bị bệnh tâm thần hoặc các bệnh khác dẫn đến việc mất hoàn toàn khả năng nhận thức, đã được giám định và có quyết định của Tòa án.

Điều đáng chú ý là sự phục hồi quyền bầu cử. Nếu đến trước thời điểm bắt đầu bỏ phiếu 24 giờ, người thuộc các diện nêu trên (ngoại trừ mất năng lực hành vi chưa được khôi phục) mà được trả tự do, hết thời hạn chấp hành án hoặc được khôi phục quyền theo quyết định của cơ quan có thẩm quyền, thì họ có quyền đề nghị UBND cấp xã bổ sung ngay vào danh sách cử tri và cấp thẻ cử tri. Điều này thể hiện tính nhân văn và nỗ lực tối đa của Nhà nước trong việc bảo đảm quyền dân chủ của mỗi cá nhân.

5. Chuyển đổi số và ứng dụng VNeID trong bầu cử 2026

Kỳ bầu cử năm 2026 ghi nhận một bước tiến đột phá về công nghệ với việc áp dụng Công văn số 110/HĐBCQG của Hội đồng Bầu cử Quốc gia. Theo đó, cử tri có thể thực hiện nhiều thủ tục bầu cử thông qua ứng dụng định danh điện tử VNeID, giúp tiết kiệm thời gian và tạo thuận lợi cho những người hay di chuyển hoặc cư trú xa nơi thường trú như du học sinh và người lao động.

Quy trình cấp Giấy chứng nhận bỏ phiếu nơi khác (Bản điện tử)

Cử tri đang ở nước ngoài có kế hoạch về nước vào ngày bầu cử nhưng không kịp trở về địa phương nơi mình đăng ký thường trú có thể sử dụng VNeID để đăng ký bỏ phiếu tại một nơi khác thuận tiện hơn (ví dụ tại thành phố có sân bay quốc tế nơi họ vừa hạ cánh). Quy trình này được số hóa hoàn toàn :

• Đăng ký qua ứng dụng: Cử tri có tài khoản định danh điện tử mức độ 2 đăng nhập vào VNeID, chọn mục "Giấy chứng nhận bỏ phiếu ở nơi khác" trong chức năng Bầu cử.
• Lựa chọn địa điểm: Cử tri chọn tỉnh, xã nơi mình mong muốn tham gia bỏ phiếu vào ngày 15/03/2026.
• Hệ thống xử lý: Yêu cầu được gửi tự động đến Công an cấp xã và UBND xã. Cơ quan chức năng tiến hành kiểm tra phần mềm và xác nhận trong thời gian không quá 03 ngày.
• Cập nhật danh sách: Khi yêu cầu được chấp nhận, hệ thống tự động xóa tên cử tri tại nơi đăng ký cũ và chuyển về danh sách tại địa điểm bỏ phiếu mới. Cử tri sẽ nhận được Giấy chứng nhận bản điện tử ngay trên ứng dụng VNeID.
• Thực hiện bỏ phiếu: Vào ngày bầu cử, cử tri chỉ cần xuất trình bản điện tử này trên điện thoại tại khu vực bỏ phiếu đã đăng ký để nhận phiếu bầu.

Công nghệ này giúp loại bỏ sự phụ thuộc vào các giấy tờ xác nhận bằng giấy truyền thống vốn dễ thất lạc và tốn thời gian chuyển phát qua bưu điện. Tuy nhiên, cử tri cần đảm bảo tài khoản VNeID của mình đã được kích hoạt mức độ 2 và thông tin cá nhân trên Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư đã được cập nhật chính xác.

6. Quyền ứng cử và các thủ tục dành cho công dân ở nước ngoài

Không chỉ có quyền đi bầu, mọi công dân Việt Nam đủ 21 tuổi trở lên, bao gồm cả những người đang cư trú tại nước ngoài, đều có quyền ứng cử vào Quốc hội khóa XVI nếu đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe về trình độ, phẩm chất và năng lực. Đây là một khía cạnh quan trọng của quyền dân chủ, mở ra cơ hội cho trí thức và chuyên gia kiều bào đóng góp trực tiếp vào công cuộc lập pháp của đất nước.

Tiêu chuẩn và hình thức ứng cử

Người ứng cử đại biểu Quốc hội phải là người tuyệt đối trung thành với Tổ quốc, nhân dân và Hiến pháp; có phẩm chất đạo đức tốt, gương mẫu chấp hành pháp luật; có trình độ văn hóa, chuyên môn và đủ sức khỏe để thực hiện nhiệm vụ. Đặc biệt, người ứng cử phải có điều kiện tham gia các hoạt động của Quốc hội. Đây là một rào cản thực tế đối với những người định cư lâu dài ở nước ngoài nếu họ không có kế hoạch trở về Việt Nam làm việc thường xuyên trong nhiệm kỳ.

Công dân có thể thực hiện quyền ứng cử thông qua hai hình thức: được các cơ quan, tổ chức giới thiệu ứng cử hoặc tự ứng cử. Đối với đại biểu HĐND, người ứng cử phải cư trú hoặc công tác thường xuyên tại địa phương mà mình mong muốn đại diện.

Quy trình nộp hồ sơ ứng cử trực tuyến cho năm 2026

Hội đồng Bầu cử Quốc gia đã triển khai cổng thông tin điện tử nhằm hiện đại hóa việc tiếp nhận hồ sơ ứng cử, tạo điều kiện thuận lợi cho những người ở xa.

• Kê khai hồ sơ: Người ứng cử truy cập vào địa chỉ https://hoidongbaucu.quochoi.vn để thực hiện kê khai đơn ứng cử, tiểu sử tóm tắt và bản kê khai tài sản, thu nhập theo mẫu.
• Thời hạn nộp hồ sơ: Việc tiếp nhận bắt đầu từ ngày 15/12/2025 và kết thúc chậm nhất vào lúc 17 giờ 00 ngày 01/02/2026 (42 ngày trước ngày bầu cử).
• Địa điểm nộp bản giấy: Mặc dù được kê khai trực tuyến, người ứng cử vẫn phải nộp 02 bộ hồ sơ bản giấy tại Hội đồng bầu cử quốc gia (nếu ứng cử ở Trung ương) hoặc Ủy ban bầu cử cấp tỉnh (nếu ứng cử ở địa phương hoặc tự ứng cử) để thực hiện các bước hiệp thương tiếp theo.

Việc số hóa quy trình này giúp các cơ quan chức năng nhanh chóng thẩm định thông tin cử tri và lý lịch tư pháp, đồng thời giúp người ứng cử ở nước ngoài có thể hoàn thiện hồ sơ một cách chính xác trước khi bay về nước để nộp bản giấy theo quy định.

Việc chuẩn bị kỹ lưỡng không chỉ đảm bảo quyền lợi cá nhân mà còn góp phần vào sự thành công chung của cuộc bầu cử, thể hiện sự quan tâm của mỗi công dân đối với vận mệnh và tương lai của đất nước, dù họ đang ở bất cứ nơi đâu trên thế giới. Sự gắn kết giữa cộng đồng người Việt ở nước ngoài với các hoạt động chính trị trong nước chính là minh chứng cho tinh thần "đoàn kết, đoàn kết, đại đoàn kết" của dân tộc Việt Nam.