Khi Gen Z thực thi quyền lực nhà nước: Quyền lợi và trách nhiệm phía sau lá phiếu tuổi 18

1. Quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân: Gen Z đứng ở đâu trong hệ thống chính trị?

Trong dòng chảy lịch sử pháp quyền của Việt Nam, Hiến pháp năm 2013 đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong việc khẳng định và mở rộng các giá trị dân chủ. Nguyên tắc cốt lõi "Tất cả quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân" không chỉ là một tuyên ngôn chính trị mà là một định chế pháp lý nền tảng, chi phối toàn bộ sự vận hành của bộ máy nhà nước. Đối với thế hệ Gen Z - những công dân sinh ra trong thời đại bùng nổ thông tin và chuyển đổi số - việc bước vào tuổi 18 không đơn thuần là một dấu mốc trưởng thành về mặt sinh học, mà chính là thời điểm họ chính thức được trao "chiếc chìa khóa" để mở cánh cửa thực thi quyền lực nhà nước.

Khái niệm "thực thi quyền lực nhà nước" thông qua bầu cử cần được hiểu một cách sâu sắc hơn là việc chỉ đơn giản bỏ một tờ giấy vào hòm phiếu. Đây là quy trình mà nhân dân - chủ thể tối cao của quyền lực - ủy quyền cho các đại biểu của mình thông qua một cuộc bầu cử tự do và bình đẳng, từ đó thiết lập nên tính chính danh cho bộ máy chính quyền. Hiến pháp 2013 quy định rõ nhân dân thực hiện quyền lực bằng hai phương thức song song: dân chủ trực tiếp và dân chủ đại diện thông qua Quốc hội và Hội đồng nhân dân các cấp. Trong đó, bầu cử là hình thức dân chủ trực tiếp cao nhất, là lúc mỗi cá nhân Gen Z trực tiếp quyết định ai sẽ là người thay mặt mình đưa ra các quyết sách quan trọng của quốc gia.

Vị thế của Gen Z trong hệ thống chính trị hiện đại mang một sắc thái đặc biệt. Họ không chỉ là những người thụ hưởng các chính sách phát triển mà còn là những "người gác cổng" mới của nền dân chủ số. Với sự nhạy bén về công nghệ, Gen Z đóng vai trò là lực lượng xung kích trong việc thực hiện quyền giám sát và phản biện xã hội, đảm bảo rằng quyền lực nhà nước được kiểm soát một cách minh bạch theo đúng tinh thần của Hiến pháp 2013.

Hệ thống giá trị hiến định về quyền làm chủ của nhân dân

Để làm rõ vị trí của thế hệ trẻ, cần phân tích kỹ lưỡng các điều khoản nền tảng của Hiến pháp 2013, nơi xác lập khung pháp lý cho quyền làm chủ của công dân.

Sự chuyển dịch từ "phân công, phối hợp" sang "phân công, phối hợp và kiểm soát" tại Điều 2 Hiến pháp 2013 là một điểm nhấn quan trọng. Đối với một cử tri trẻ lần đầu đi bầu cử, sự "kiểm soát" này bắt đầu từ việc xem xét kỹ lưỡng tiểu sử ứng cử viên, đánh giá chương trình hành động và thực hiện quyền bãi nhiệm nếu đại biểu không còn xứng đáng với sự tín nhiệm của nhân dân. Đây chính là biểu hiện sinh động của việc quyền lực nhà nước không phải là thứ quyền lực tự thân của các cơ quan công quyền, mà là quyền lực do nhân dân ủy thác có thời hạn.

2. Điều kiện để Gen Z trở thành cử tri: 18 tuổi và những cột mốc pháp lý cần biết

Trở thành một cử tri không chỉ là quyền mà còn là một trạng thái pháp lý đòi hỏi sự đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn về năng lực và tư cách công dân. Đối với Gen Z, đặc biệt là những người sinh năm 2007 và 2008, việc xác định chính xác thời điểm đủ tuổi bầu cử là bước đầu tiên để thực hiện quyền làm chủ.

Cách tính tuổi bầu cử chính xác theo quy định pháp luật

Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân hiện hành, cùng với các văn bản hướng dẫn nghiệp vụ cho kỳ bầu cử năm 2026, quy định cách tính tuổi dựa trên tính chính xác tuyệt đối của lịch dương. Cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và Hội đồng nhân dân các cấp nhiệm kỳ 2026-2031 đã được ấn định vào Chủ nhật, ngày 15 tháng 3 năm 2026. Đây là mốc thời gian "vàng" để tính toán tư cách cử tri.

Quy trình xác định tuổi được thực hiện như sau: tuổi của công dân được tính từ ngày, tháng, năm sinh ghi trong Giấy khai sinh đến đúng ngày bầu cử đã được ấn định. Trong trường hợp không có Giấy khai sinh, các thông tin trên Căn cước công dân hoặc Hộ chiếu sẽ được dùng làm căn cứ pháp lý thay thế.

Việc xử lý các trường hợp thông tin ngày sinh không đầy đủ được quy định một cách nhân văn để bảo đảm tối đa quyền bầu cử của người dân:

• Nếu chỉ biết tháng sinh mà không biết ngày sinh, pháp luật mặc định lấy ngày 01 của tháng đó làm căn cứ tính tuổi.
• Nếu chỉ biết năm sinh mà không biết ngày và tháng sinh, pháp luật lấy ngày 01 tháng 01 của năm đó để xác định tư cách cử tri.

Như vậy, để có tên trong danh sách cử tri cho ngày hội toàn dân 15/03/2026, công dân phải có ngày sinh từ ngày 15/03/2008 trở về trước. Sự chính xác này nhằm đảm bảo tính thống nhất trong việc thực thi pháp luật trên quy mô toàn quốc, tránh mọi sự nhầm lẫn có thể ảnh hưởng đến tính hợp pháp của cuộc bầu cử.

Những trường hợp ngoại lệ: Khi quyền bầu cử bị tạm đình chỉ hoặc tước bỏ

Dù đạt ngưỡng 18 tuổi, không phải mọi công dân đều đương nhiên được ghi tên vào danh sách cử tri. Pháp luật quy định một số trường hợp cụ thể mà quyền bầu cử bị hạn chế hoặc tước bỏ nhằm bảo vệ chất lượng của cơ quan đại diện và tính nghiêm minh của pháp luật.

Dưới đây là các nhóm đối tượng không được ghi tên vào danh sách cử tri:

• Người đang bị tước quyền bầu cử: Đây là hình phạt bổ sung trong các bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật đối với những tội danh xâm phạm an ninh quốc gia hoặc các tội phạm đặc biệt nghiêm trọng khác.
• Người bị kết án tử hình: Những người đang trong thời gian chờ thi hành án, khi quyền công dân đã bị thu hẹp ở mức tối thiểu.
• Người đang chấp hành hình phạt tù mà không được hưởng án treo: Việc cách ly khỏi xã hội để cải tạo đồng nghĩa với việc tạm dừng quyền tham gia vào các quyết định quản lý nhà nước trực tiếp.
• Người mất năng lực hành vi dân sự: Những người do mắc bệnh tâm thần hoặc các bệnh khác mà không thể nhận thức, làm chủ hành vi, đã được Tòa án tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự.

Một khía cạnh đáng chú ý mang tính linh hoạt của pháp luật Việt Nam là cơ chế khôi phục quyền bầu cử. Nếu một công dân thuộc các nhóm trên (trừ người mất năng lực hành vi chưa được xác nhận hồi phục) mà đến trước thời điểm bắt đầu bỏ phiếu 24 giờ được trả tự do, khôi phục quyền bầu cử hoặc được xác nhận không còn tình trạng mất năng lực hành vi, họ có quyền yêu cầu được bổ sung vào danh sách cử tri ngay lập tức tại nơi thường trú hoặc tạm trú để thực hiện quyền lợi của mình. Điều này khẳng định triết lý pháp luật của Việt Nam luôn hướng tới việc bảo vệ và tôn trọng quyền con người ở mức cao nhất có thể.

3. Quyền lợi phía sau lá phiếu: Không chỉ là việc bỏ một tờ giấy

Khi một người trẻ Gen Z cầm lá phiếu, họ đang cầm trong tay một phần "cổ phần" của quyền lực quốc gia. Ý nghĩa của hành động này vượt xa phạm vi một thủ tục hành chính; nó là sự gửi gắm niềm tin và xác lập trách nhiệm của người đại diện đối với tương lai của thế hệ trẻ.

Kiến trúc quyền lực: Bầu cử, ứng cử và giám sát

Quyền chính trị của công dân được cấu thành từ một "kiềng ba chân" vững chắc: quyền bầu cử, quyền ứng cử và quyền giám sát.

• Quyền bầu cử: Là quyền chọn người đại diện. Đối với thanh niên, đây là cơ hội để đưa tiếng nói của thế hệ mình vào các diễn đàn lập pháp.
• Quyền ứng cử: Hiến pháp quy định công dân đủ 21 tuổi trở lên có quyền ứng cử vào Quốc hội và Hội đồng nhân dân. Điều này mở ra lộ trình cho những cá nhân xuất sắc của Gen Z trực tiếp tham gia vào bộ máy lãnh đạo, thay vì chỉ là người quan sát.
• Quyền giám sát: Đây là quyền lợi xuyên suốt nhiệm kỳ. Công dân có quyền giám sát hoạt động của đại biểu, yêu cầu đại biểu thực hiện đúng chương trình hành động đã hứa khi vận động bầu cử.

Giá trị của "Lá phiếu trẻ" trong việc hình thành chính sách quốc gia

Sự tham gia của cử tri trẻ mang lại một luồng sinh khí mới cho bộ máy quyền lực. Thế hệ Gen Z, với tư duy cởi mở và tầm nhìn quốc tế, thường đặc biệt quan tâm đến các vấn đề mang tính thời đại như: biến đổi khí hậu, kinh tế số, an ninh mạng và cải cách giáo dục. Khi các ứng cử viên trình bày chương trình hành động, việc họ có thu hút được lá phiếu của thanh niên hay không phụ thuộc vào việc họ có giải quyết được những "điểm nghẽn" mà người trẻ đang gặp phải hay không.

Lá phiếu của Gen Z chính là một tín hiệu thị trường chính trị. Nó cho các nhà lập pháp thấy được xu thế và kỳ vọng của lực lượng lao động tương lai. Sự lựa chọn sáng suốt của cử tri trẻ giúp hình thành một bộ máy lãnh đạo không chỉ đủ đức, đủ tài mà còn đủ nhạy bén để dẫn dắt đất nước trong kỷ nguyên chuyển đổi số. Như một bác sĩ nội trú trẻ đã bày tỏ, mỗi lá phiếu là khát vọng về một Việt Nam tự cường, phồn vinh, nơi trí thức trẻ được trọng dụng và có điều kiện để cống hiến hết mình.

4. Trách nhiệm của cử tri trẻ: Quy tắc "Vàng" tại hòm phiếu

Quyền lực luôn đi đôi với trách nhiệm. Để lá phiếu thực sự có giá trị pháp lý và thể hiện đúng ý chí cá nhân, mỗi cử tri trẻ cần nắm vững các nguyên tắc và trình tự bỏ phiếu, đồng thời tránh những sai lầm có thể dẫn đến vi phạm pháp luật.

Bốn nguyên tắc bầu cử: Nền tảng của dân chủ

Cuộc bầu cử tại Việt Nam được vận hành dựa trên bốn nguyên tắc cơ bản đã được hiến định, đảm bảo tính khách quan và minh bạch tuyệt đối.

• Nguyên tắc phổ thông: Mọi công dân đáp ứng đủ điều kiện về tuổi và tư cách pháp lý đều được ghi tên vào danh sách cử tri, không phân biệt dân tộc, giới tính, tôn giáo hay địa vị xã hội. Đây là sự khẳng định về quyền bình đẳng tuyệt đối trước pháp luật.
• Nguyên tắc bình đẳng: Mỗi cử tri chỉ được ghi tên vào một danh sách cử tri ở nơi thường trú hoặc tạm trú và mỗi lá phiếu đều có giá trị ngang nhau. Không có lá phiếu của ai quan trọng hơn lá phiếu của ai.
• Nguyên tắc trực tiếp: Cử tri phải tự mình đi bầu cử, không được nhờ người khác bầu hộ. Nguyên tắc này đảm bảo lá phiếu phản ánh chính xác nhất ý chí của cá nhân đó. Chỉ những trường hợp đặc biệt như khuyết tật không thể tự bỏ phiếu mới được nhờ người khác bỏ hộ vào hòm phiếu sau khi đã tự tay ghi phiếu.
• Nguyên tắc bỏ phiếu kín: Khu vực viết phiếu được bố trí riêng biệt để không ai có thể xem cử tri bầu cho ai, kể cả thành viên tổ bầu cử. Điều này loại bỏ mọi áp lực tâm lý hoặc sự can thiệp từ bên ngoài.

Quy trình bỏ phiếu chuẩn dành cho người lần đầu tham gia

Với những bạn trẻ Gen Z lần đầu đi bầu cử năm 2026, việc làm quen với quy trình tại phòng bỏ phiếu là vô cùng cần thiết để tránh bối rối.

• Bước 1: Trình thẻ cử tri. Sau khi nhận thẻ cử tri tại nơi cư trú, vào ngày bầu cử, bạn mang thẻ và CCCD đến khu vực bỏ phiếu để đối chiếu và đóng dấu nhận diện.
• Bước 2: Nhận phiếu bầu. Bạn sẽ nhận được các loại phiếu bầu đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp. Lưu ý màu sắc của các phiếu này thường khác nhau để dễ phân biệt.
• Bước 3: Ghi phiếu trong buồng kín. Đây là lúc thực hiện quyền dân chủ trực tiếp. Nếu bạn tín nhiệm ứng cử viên nào thì để nguyên tên; nếu không tín nhiệm thì gạch ngang giữa cả dòng chữ họ và tên người đó. Tuyệt đối không khoanh tròn, đánh dấu ký tự lạ hoặc viết thêm tên người ngoài danh sách, vì điều này sẽ làm phiếu bầu bị coi là không hợp lệ.
• Bước 4: Bỏ phiếu vào hòm phiếu. Tự tay bạn sẽ bỏ phiếu vào hòm phiếu tương ứng. Đây là thời khắc bạn chính thức thực hiện quyền lực nhà nước.
• Bước 5: Đóng dấu "Đã bỏ phiếu". Tổ bầu cử sẽ đóng dấu xác nhận vào thẻ cử tri của bạn. Thẻ này chỉ có giá trị cho một lần bỏ phiếu duy nhất.

Các hành vi vi phạm quy định bầu cử cần tránh

Pháp luật Việt Nam quy định rất nghiêm khắc đối với các hành vi làm sai lệch kết quả bầu cử hoặc cản trở quyền bầu cử của công dân.

Mỗi cử tri trẻ cần nâng cao cảnh giác trước những luận điệu xuyên tạc, lôi kéo của các thế lực thù địch nhằm phá hoại cuộc bầu cử. Việc tham gia bầu cử đúng luật không chỉ là bảo vệ quyền lợi cá nhân mà còn là góp phần bảo vệ sự ổn định và phát triển của đất nước.

5. Từ lá phiếu đến hành động: Trách nhiệm của thanh niên sau ngày bầu cử

Dân chủ không kết thúc tại hòm phiếu. Thực tế, ngày bầu cử chỉ là sự khởi đầu cho một chu kỳ giám sát và tham gia quản lý nhà nước kéo dài 5 năm của mỗi cử tri. Đối với thế hệ trẻ, trách nhiệm hậu bầu cử được quy định rõ nét trong Luật Thanh niên năm 2020.

Trách nhiệm giám sát đại biểu và đóng góp ý kiến xây dựng chính quyền

Sau khi trúng cử, các đại biểu có trách nhiệm giữ mối liên hệ chặt chẽ với cử tri. Gen Z có thể thực hiện quyền giám sát thông qua các kênh chính thống:

• Hội nghị tiếp xúc cử tri định kỳ: Đây là nơi đại biểu báo cáo kết quả hoạt động và lắng nghe kiến nghị của người dân. Thanh niên cần chủ động tham gia và đưa ra những câu hỏi thẳng thắn về tiến độ thực hiện các cam kết trong chương trình hành động.
• Gửi ý kiến qua các tổ chức đại diện: Đoàn Thanh niên và Hội Liên hiệp Thanh niên Việt Nam là những tổ chức có nhiệm vụ tập hợp tâm tư, nguyện vọng của người trẻ để kiến nghị lên các cơ quan có thẩm quyền.
• Sử dụng quyền khiếu nại, tố cáo: Nếu phát hiện đại biểu hoặc cơ quan nhà nước có hành vi vi phạm pháp luật, làm tổn hại lợi ích của nhân dân, mỗi bạn trẻ có quyền và nghĩa vụ tố giác theo quy định của Hiến pháp.

Sự giám sát của thanh niên - những người am hiểu công nghệ và có tư duy phản biện - sẽ là "bộ lọc" hiệu quả giúp làm sạch bộ máy chính quyền, hạn chế tình trạng lạm quyền và quan liêu.

Mối liên hệ giữa Luật Thanh niên và quyền tham gia quản lý nhà nước

Luật Thanh niên 2020 là một văn bản pháp lý quan trọng, cụ thể hóa các quyền hiến định cho lứa tuổi từ 16 đến 30. Luật này không quy định cụ thể từng quyền lợi lẻ tẻ mà tập trung vào trách nhiệm của thanh niên đối với Tổ quốc, Nhà nước và xã hội.

• Điều 13 Luật Thanh niên: Quy định trách nhiệm gương mẫu chấp hành pháp luật, chủ động đề xuất ý tưởng xây dựng chính sách và tham gia quản lý nhà nước. Điều này có nghĩa là Gen Z không nên đợi được hỏi mới nói, mà cần chủ động "hiến kế" cho chính quyền địa phương về các vấn đề dân sinh.
• Cơ chế đối thoại: Luật quy định Thủ tướng Chính phủ và Chủ tịch UBND các cấp phải tổ chức đối thoại với thanh niên ít nhất mỗi năm một lần. Đây là một "đặc quyền" của thế hệ trẻ, cho phép họ trực tiếp chất vấn những người đứng đầu bộ máy hành pháp về những chính sách sát sườn như khởi nghiệp, học bổng, và nhà ở.
• Chính sách của Nhà nước đối với thanh niên: Nhà nước có chính sách thu hút, trọng dụng thanh niên có tài năng vào làm việc trong cơ quan nhà nước. Điều này tạo điều kiện để Gen Z chuyển từ người giám sát sang người trực tiếp thực thi quyền lực nhà nước nếu họ đủ năng lực và tâm huyết.

Việc thực hiện tốt các quy định của Luật Thanh niên chính là cách để người trẻ khẳng định vai trò "chủ nhân tương lai của đất nước", biến những cam kết trên giấy thành những hành động cụ thể đóng góp cho cộng đồng.

Thực thi quyền lực nhà nước không phải là một khái niệm trừu tượng dành cho các nhà chính trị, mà là một trải nghiệm sống động bắt đầu từ tuổi 18 của mỗi công dân Việt Nam. Đối với thế hệ Gen Z, lá phiếu năm 2026 không chỉ là quyền lợi pháp lý mà còn là một bản tuyên ngôn về trách nhiệm đối với quốc gia.

Bằng việc nắm vững các quy định của Hiến pháp, Luật Bầu cử và Luật Thanh niên, mỗi bạn trẻ sẽ tự tin hơn trong việc lựa chọn những người đại diện xứng đáng, đồng thời tích cực tham gia giám sát để bộ máy nhà nước luôn hoạt động vì lợi ích của nhân dân. Sự kết hợp giữa tinh thần dân chủ truyền thống và sức mạnh của công nghệ hiện đại sẽ giúp Gen Z trở thành thế hệ cử tri bản lĩnh, trí tuệ, góp phần đưa Việt Nam vững vàng tiến vào kỷ nguyên phát triển mới.

Hãy nhớ rằng, mỗi lá phiếu của bạn là một viên gạch xây nên tương lai. Hãy đi bầu cử bằng cả trí tuệ và trái tim, vì đó chính là cách bạn trực tiếp làm chủ vận mệnh của mình và của cả dân tộc.