Dành cho hay Giành cho, dành dụm hay giành dụm mới đúng chính tả

1. Phân biệt ý nghĩa và cách dùng từ Dành và Giành trong tiếng Việt

“Dành” và “giành” là hai từ có cách phát âm khá gần nhau, thậm chí đồng âm trong cách phát âm của nhiều vùng, nhưng ý nghĩa hoàn toàn khác nhau. Vì vậy, nếu chỉ dựa vào âm thanh mà không xét nghĩa của câu, người viết rất dễ mắc lỗi chính tả.

“Dành” là động từ mang nghĩa giữ lại, để riêng hoặc phân bổ một thứ gì đó cho một người, một mục đích hay một thời điểm nhất định. Hành động này thường không có sự tranh chấp hay đối kháng.

Ví dụ:

• Dành tiền để mua sách.
• Dành thời gian cho gia đình.
• Dành một phần thu nhập để tiết kiệm.
• Dành sự quan tâm cho trẻ em.
• Dành riêng khu vực này cho người khuyết tật.

Trong các trường hợp trên, tiền, thời gian, sự quan tâm hoặc không gian đều được chủ thể chủ động giữ lại hoặc phân bổ cho một mục đích cụ thể.

Ngược lại, “giành” là động từ chỉ việc cố gắng đạt được, đoạt lấy hoặc chiếm được một kết quả, quyền lợi, vị trí nào đó thông qua cạnh tranh, đấu tranh hoặc nỗ lực.

Ví dụ:

• Giành chiến thắng.
• Giành huy chương vàng.
• Giành độc lập.
• Giành quyền nuôi con.
• Giành lại quyền kiểm soát.
• Tranh giành tài sản.

Như vậy, sự khác biệt cơ bản có thể ghi nhớ như sau:

Một mẹo đơn giản là thử thay từ đang phân vân bằng từ gần nghĩa.

Nếu có thể thay bằng “để dành”, “giữ lại”, “phân bổ”, “trao cho” thì thường viết “dành”.

Nếu có thể thay bằng “đoạt lấy”, “tranh lấy”, “nỗ lực đạt được” thì thường viết “giành”.

Ví dụ:

“Đội tuyển Việt Nam đã ... chiến thắng.”

Có thể thay bằng “đạt được chiến thắng”, vì vậy phải viết “giành chiến thắng”.

“Cha mẹ ... một khoản tiền cho con đi học.”

Có thể hiểu là “để riêng một khoản tiền”, vì vậy phải viết “dành một khoản tiền”.

2. Khi nào dùng từ 'Dành' và khi nào dùng từ 'Giành'?

Từ “dành” được sử dụng khi chủ thể có một nguồn lực, tài sản, thời gian, tình cảm hoặc quyền định đoạt nào đó và chủ động giữ lại hoặc phân bổ cho một mục đích nhất định.

Trường hợp thứ nhất là giữ lại để sử dụng sau này.

Ví dụ:

• Tôi dành một phần tiền lương để tiết kiệm.
• Gia đình để dành tiền sửa nhà.
• Hãy dành một ít thức ăn cho người đến sau.

Trong những câu này, không có sự tranh chấp. Chủ thể chỉ giữ lại một phần những gì mình có.

Trường hợp thứ hai là dành riêng cho một đối tượng.

Ví dụ:

• Khu vực này dành cho người đi bộ.
• Chương trình học bổng dành cho học sinh có hoàn cảnh khó khăn.
• Cha mẹ luôn dành những điều tốt đẹp nhất cho con.

Trường hợp thứ ba là đầu tư thời gian, công sức hoặc tình cảm.

Ví dụ:

• Cô ấy dành nhiều thời gian nghiên cứu.
• Người thầy dành cả cuộc đời cho sự nghiệp giáo dục.
• Anh ấy dành nhiều tâm huyết cho dự án.

Theo tài liệu, điểm chung của những trường hợp dùng “dành” là không tồn tại sự tranh đoạt; đó là hành vi lưu giữ, phân bổ hoặc trao gửi một cách chủ động.

Trong khi đó, “giành” được dùng khi có yếu tố nỗ lực, cạnh tranh hoặc tranh chấp.

Trường hợp thứ nhất là đạt được thành tích thông qua thi đấu hoặc cạnh tranh.

Ví dụ:

• Giành giải Nhất.
• Giành chức vô địch.
• Giành huy chương vàng.
• Giành vị trí dẫn đầu.

Trường hợp thứ hai là đấu tranh để đạt được một quyền hoặc lợi ích.

Ví dụ:

• Giành độc lập dân tộc.
• Giành quyền tự quyết.
• Giành quyền nuôi con.
• Giành lại tài sản bị chiếm giữ.

Trường hợp thứ ba là tranh lấy một vật hoặc quyền lợi với người khác.

Ví dụ:

• Hai đứa trẻ giành nhau món đồ chơi.
• Các bên tranh giành quyền lợi.
• Nhiều doanh nghiệp cạnh tranh để giành thị phần.

Có thể ghi nhớ bằng công thức rất ngắn:

Dành = giữ, để, trao.

Giành = tranh, đoạt, đạt.

3. Giải đáp chính tả: 'Dành dụm' hay 'Giành dụm' mới là cách viết đúng?

Cách viết đúng là “dành dụm”.

“Giành dụm” là cách viết sai.

“Dành dụm” có nghĩa là chắt chiu, tích góp từng ít một để có một khoản tiền hoặc tài sản sử dụng trong tương lai.

Ví dụ:

• Hai vợ chồng dành dụm tiền để mua nhà.
• Bà dành dụm từng đồng cho các cháu ăn học.
• Sau nhiều năm dành dụm, anh đã đủ tiền mở cửa hàng.

Trong cụm từ này, “dành” mang nghĩa giữ lại, còn “dụm” gợi nghĩa gom góp, tích tụ. Hai yếu tố kết hợp với nhau tạo thành nghĩa chắt chiu, tích cóp lâu dài.

Không thể dùng “giành dụm” bởi “giành” mang nghĩa tranh lấy hoặc đoạt lấy, không phù hợp với hành động tiết kiệm và tích cóp.

Có thể đặt cạnh một số từ đồng nghĩa để dễ nhớ:

Dành dụm = tiết kiệm = tích cóp = chắt chiu = gom góp.

Ví dụ:

“Bố mẹ đã dành dụm tiền nhiều năm để cho con đi học.”

Có thể đổi thành:

“Bố mẹ đã tiết kiệm tiền nhiều năm để cho con đi học.”

Nghĩa của câu vẫn không thay đổi.

Ngược lại, nếu viết “giành dụm tiền” thì không thể thay “giành” bằng “tranh lấy” hoặc “đoạt lấy” mà câu vẫn có nghĩa hợp lý.

Do đó, trong mọi trường hợp biểu đạt ý nghĩa tiết kiệm, tích lũy, cách viết đúng là “dành dụm”.

4. Các trường hợp sử dụng 'Dành cho' và 'Giành cho' phổ biến

“Dành cho” là một cụm từ đúng và được sử dụng rất phổ biến trong tiếng Việt.

“Dành cho” có nghĩa là để riêng, phân bổ, thiết kế hoặc trao một thứ gì đó cho một đối tượng nhất định.

Ví dụ:

• Món quà này dành cho bạn.
• Chương trình dành cho trẻ em.
• Khu vực dành cho người khuyết tật.
• Học bổng dành cho sinh viên nghèo vượt khó.
• Ưu đãi dành cho khách hàng mới.
• Thời gian này tôi dành cho gia đình.
• Một phần ngân sách được dành cho giáo dục.

Trong những trường hợp này, “cho” xác định người hoặc đối tượng được hưởng sự phân bổ, quan tâm hay ưu tiên.

Ngược lại, nếu muốn diễn đạt nghĩa “để cho”, “trao cho” hoặc “phân bổ cho” thì không viết “giành cho”.

Ví dụ sai:

“Đây là món quà giành cho mẹ.”

Cách viết đúng:

“Đây là món quà dành cho mẹ.”

Sai:

“Chương trình ưu đãi giành cho khách hàng mới.”

Đúng:

“Chương trình ưu đãi dành cho khách hàng mới.”

Sai:

“Ghế ưu tiên giành cho người cao tuổi.”

Đúng:

“Ghế ưu tiên dành cho người cao tuổi.”

Tuy nhiên, không phải cứ thấy “giành” và “cho” cùng xuất hiện trong một câu là sai.

Ví dụ:

“Đội tuyển quyết tâm giành chiến thắng cho người hâm mộ.”

Câu này hoàn toàn đúng.

Ở đây:

“giành” kết hợp với “chiến thắng”;

“cho người hâm mộ” chỉ đối tượng được hướng tới.

Tương tự:

“Các chiến sĩ chiến đấu để giành độc lập cho Tổ quốc.”

Ở đây, đối tượng trực tiếp của “giành” là “độc lập”, còn “cho Tổ quốc” là thành phần bổ sung ý nghĩa.

Do đó, cần phân biệt:

“Dành cho + đối tượng” là kết cấu thông dụng mang nghĩa để riêng hoặc phân bổ.

“Giành + thành quả/quyền lợi + cho + đối tượng” là một cấu trúc khác và vẫn có thể đúng về ngữ pháp, tùy ngữ cảnh.

5. Cách phân biệt 'Dành' và 'Giành' trong văn bản pháp lý và hành chính

Trong văn bản pháp lý và hành chính, việc phân biệt “dành” và “giành” càng cần chính xác bởi mỗi từ biểu đạt một quan hệ hoàn toàn khác nhau.

“Dành” thường xuất hiện trong các trường hợp phân bổ nguồn lực, xác lập đối tượng được hưởng quyền lợi hoặc thể hiện quyền định đoạt.

Ví dụ:

• Dành kinh phí cho hoạt động đào tạo.
• Dành quỹ đất để xây dựng công trình công cộng.
• Dành một phần tài sản để thờ cúng.
• Chính sách dành cho người có công.
• Kinh phí dành cho công tác phòng, chống thiên tai.

Điểm chung là chủ thể có quyền đối với nguồn lực và đang chủ động phân bổ nguồn lực đó.

Tài liệu cũng dẫn một số cách dùng “dành” trong văn bản pháp luật, chẳng hạn “quỹ đất dành để phát triển nhà ở xã hội” hoặc “dành một phần tài sản trong khối di sản để di tặng, thờ cúng”.

Ngược lại, “giành” thường thích hợp hơn khi mô tả hoạt động cạnh tranh, tranh chấp hoặc nỗ lực đạt được một quyền lợi.

Ví dụ:

• Giành quyền nuôi con sau ly hôn.
• Tranh giành di sản thừa kế.
• Giành thị phần trên thị trường.
• Giành lại quyền kiểm soát tài sản.

Tuy nhiên, trong văn bản quy phạm hoặc văn bản tố tụng chính thức, người soạn thảo vẫn cần ưu tiên thuật ngữ pháp lý được văn bản chuyên ngành sử dụng.

Chẳng hạn, trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình, cách nói phổ biến trong đời sống là “giành quyền nuôi con”, nhưng văn bản pháp luật thường sử dụng những cách diễn đạt chính xác hơn như “người trực tiếp nuôi con” hoặc “thay đổi người trực tiếp nuôi con”.

Vì vậy, không nên máy móc đưa cách nói đời thường vào văn bản pháp lý nếu pháp luật đã có thuật ngữ chuyên môn tương ứng.

Có thể áp dụng mẹo kiểm tra sau khi soạn thảo:

Nếu câu đang nói về phân bổ, để riêng hoặc trao quyền lợi:

→ dùng “dành”.

Ví dụ:

“Kinh phí dành cho hoạt động đào tạo.”

Nếu câu đang mô tả sự tranh chấp hoặc cạnh tranh để đạt một quyền lợi:

→ dùng “giành”.

Ví dụ:

“Các bên tranh giành quyền sử dụng tài sản.”

Nếu vẫn còn phân vân, hãy thay thử:

“dành” bằng “để riêng/phân bổ”;

“giành” bằng “tranh lấy/đoạt lấy”.

Từ nào giữ đúng nghĩa của câu thì đó là cách viết phù hợp.

6. Những lỗi sai chính tả thường gặp và cách khắc phục

Lỗi phổ biến nhất là viết “giành dụm” thay vì “dành dụm”.

Sai:

“Cô ấy giành dụm tiền mua xe.”

Đúng:

“Cô ấy dành dụm tiền mua xe.”

Lỗi thứ hai là viết “dành chiến thắng” thay vì “giành chiến thắng”.

Sai:

“Đội bóng đã dành chiến thắng.”

Đúng:

“Đội bóng đã giành chiến thắng.”

Bởi chiến thắng là kết quả đạt được sau quá trình thi đấu và cạnh tranh.

Lỗi thứ ba là viết “tranh dành”.

Cách viết đúng là “tranh giành”.

Ví dụ:

“Hai bên xảy ra tranh giành quyền lợi.”

Lỗi thứ tư là viết “để giành”.

Khi mang nghĩa giữ lại để dùng sau, phải viết “để dành”.

Ví dụ đúng:

“Tôi để dành một ít bánh cho em.”

Lỗi thứ năm là viết “giành cho” thay cho “dành cho”.

Sai:

“Phần quà này giành cho học sinh xuất sắc.”

Đúng:

“Phần quà này dành cho học sinh xuất sắc.”

Lỗi thứ sáu là viết “dành giật”.

Cách viết đúng là “giành giật”.

Ví dụ:

“Hai người giành giật chiếc túi.”

Lỗi thứ bảy là viết “dành quyền nuôi con” khi muốn nói đến việc hai bên đang tranh chấp quyền trực tiếp nuôi con.

Trong trường hợp diễn đạt hoạt động tranh chấp, cách viết thông thường là:

“Giành quyền nuôi con.”

Tài liệu tổng hợp một số cặp dễ nhầm như sau:

Để hạn chế nhầm lẫn, có thể áp dụng ba cách đơn giản.

Thứ nhất, luôn xét nghĩa trước khi xét âm.

Không nên nghe cách phát âm rồi viết ngay, bởi ở nhiều phương ngữ “d” và “gi” được phát âm khá giống nhau. Đây cũng là một trong những nguyên nhân khiến lỗi “dành – giành” xuất hiện thường xuyên.

Thứ hai, dùng phép thay thế từ đồng nghĩa.

Nếu thay bằng:

• giữ lại;
• để riêng;
• tiết kiệm;
• phân bổ;
• trao cho

mà câu vẫn đúng nghĩa thì chọn “dành”.

Nếu thay bằng:

• tranh lấy;
• đoạt lấy;
• đạt được;
• chiếm được;
• đấu tranh để có

mà câu vẫn hợp lý thì chọn “giành”.

Thứ ba, học theo cụm từ thay vì ghi nhớ từng từ riêng lẻ.

Nên ghi nhớ các cụm quen thuộc:

“dành thời gian”, “dành tình cảm”, “dành dụm”, “để dành”, “dành cho”, “dành riêng”;

và:

“giành chiến thắng”, “giành giải”, “giành quyền”, “giành độc lập”, “tranh giành”, “giành giật”.

Có thể cô đọng toàn bộ quy tắc bằng một câu:

“Dành” là giữ lại hoặc trao đi; “giành” là tranh lấy hoặc nỗ lực đạt được.

Chỉ cần xác định trong câu có yếu tố “giữ – cho” hay “tranh – đoạt”, người viết có thể phân biệt khá chính xác hai từ này trong giao tiếp, học tập cũng như văn bản hành chính, pháp lý.

Bạn đọc cũng có thể xem thêm:

• Dấu diếm hay giấu giếm, giấu diếm cách viết nào là đúng chính tả?
• Sếp hay xếp là đúng chính tả? Xếp tổng hay sếp tổng là đúng?
• Sui gia hay xui gia? Cách viết đúng chính tả và ý nghĩa đầy đủ