1. Thế nào là đáo hạn chứng khoán phái sinh?

Theo quy định tại khoản 9 Điều 4 Luật Chứng khoán 2019, chứng khoán phái sinh được định nghĩa là một công cụ tài chính tồn tại dưới hình thức hợp đồng, trong đó tương tác các yếu tố về quyền và nghĩa vụ của các bên tham gia, liên quan đến việc thanh toán tiền và chuyển nhượng một lượng tài sản cơ sở cụ thể, với mức giá đã được xác định sẵn trong một khoảng thời gian cụ thể hoặc tại một ngày cụ thể trong tương lai.

Chứng khoán phái sinh đã xuất hiện trên thị trường Việt Nam từ năm 2007, do đó, phân loại đa dạng của công cụ tài chính này đã mở ra một thế giới mang đa dạng màu sắc và hình thức. Tuy nhiên, trên các sàn giao dịch, có tồn tại chỉ 4 loại chứng khoán phái sinh cơ bản, bao gồm: Hợp đồng kỳ hạn, quyền chọn, hoán đổi và hợp đồng tương lai.

Để làm rõ hơn, hãy xem xét ví dụ sau: Bên A đã thỏa thuận bán một hợp đồng chứng khoán phái sinh tương lai với chỉ số VN30 kỳ hạn 1 tháng cho bên B, với giá hợp đồng ban đầu là 1500 (điểm). Khi đến tháng 1/2022, chỉ số VN30 đã tăng lên 1550 điểm. Dựa vào sự biến động này, bên A sẽ thực hiện thanh toán cho bên B dựa trên chênh lệch giá ban đầu và giá hiện tại: (1550 - 1500)*100.000 = 5.000.000 đồng.

Tại thời điểm hiện tại, thị trường chứng khoán Việt Nam đã chính thức triển khai giao dịch chứng khoán phái sinh. Nhằm giúp nhà đầu tư dần quen thuộc với loạt sản phẩm đầu tư mới này, các hợp đồng tương lai đã được chọn làm sản phẩm khởi điểm. Trong danh sách này, bao gồm hợp đồng tương lai trên trái phiếu chính phủ và hợp đồng tương lai liên quan đến chỉ số cổ phiếu (cụ thể là chỉ số HNX30 và VN30).

Khái niệm ngày đáo hạn chứng khoán phái sinh còn được biết đến bằng cụm từ tiếng Anh "Expiration date". Một cách đơn giản, đây là ngày cuối cùng mà hợp đồng phái sinh có hiệu lực. Trong quá trình tiếp cận ngày này, nhà đầu tư cần xem xét kỹ lưỡng và đưa ra quyết định dựa trên vị thế của họ trong hợp đồng phái sinh, có thể là trước hoặc ngay trong ngày đáo hạn.

Khi ngày đáo hạn chứng khoán phái sinh đến gần, các vị thế trong hợp đồng có thể được giải quyết bằng cách đóng vị thế và ghi nhận lãi hoặc lỗ, hoặc thực hiện quyền theo hợp đồng. Tùy theo tình hình, hợp đồng cũng có thể được giữ nguyên mà không giá trị đáo hạn.

Ngày đáo hạn của hợp đồng tương lai đánh dấu thời điểm mà hợp đồng trong tháng hiện tại được thanh toán bằng tiền mặt và bắt đầu chuyển sang các tháng tiếp theo để tiếp tục giao dịch.

2. Chứng khoán phái sinh đáo hạn thời điểm nào?

Mỗi hợp đồng tương lai có trong thị trường chứng khoán phái sinh đều được gán cho một ngày đáo hạn cụ thể, đặc trưng hoàn toàn khác biệt so với các giao dịch trên thị trường chứng khoán cơ sở. Khi ngày đáo hạn phái sinh đến, toàn bộ các giao dịch liên quan đến hợp đồng sẽ chấm dứt và được giải quyết bằng tiền mặt.

Thông thường, ngày Thứ Năm lần thứ 3 trong mỗi tháng được xác định là ngày đáo hạn phái sinh định kỳ. Trên thị trường, luôn có sẵn 4 hợp đồng tương lai được giao dịch tại mọi thời điểm. Theo cách này, các tháng đáo hạn sẽ bao gồm tháng hiện tại, tháng kế tiếp và tháng cuối cùng của 2 quý gần nhất.

Để minh họa, chúng ta có ví dụ sau: Trong Quý I năm 2022, thị trường chứng khoán Việt Nam đã trải qua 3 phiên giao dịch như sau:

Lịch đáo hạn phái sinh trong tháng 01/2022 có hợp đồng tương lai được mã hóa là VN30F2201. Giao dịch hợp đồng bắt đầu từ ngày 20/11/2021 và kết thúc vào ngày 21/1/2022. Trong giai đoạn đầu, gần như tất cả các nhà đầu tư duy trì hoạt động giao dịch ổn định. Đến ngày 15/12/2021, thị trường chứng khoán trở nên sôi động hơn với sự tham gia của nhiều nhà đầu tư. Tuy nhiên, chỉ trong hai ngày trước ngày đáo hạn, cụ thể là ngày 19 và 20/1/2022, giá trị thị trường đã giảm mạnh.

Lịch đáo hạn phái sinh tháng 2 được định là ngày 19/02/2022 với mã hợp đồng giao dịch là VN30F2202. Thời gian giao dịch cho hợp đồng này chỉ diễn ra trong hai ngày là ngày 18 và ngày 19/02/2022.

Đối với lịch đáo hạn trong tháng 3, chúng ta cũng thấy rằng nó kéo dài từ ngày 18 đến ngày 19 tháng 03 với mã hợp đồng là V30F2203. Hợp đồng này đã bắt đầu giao dịch từ ngày 17/07/2021 và kết thúc vào ngày 18/03/2022.

3. Đáo hạn chứng khoán phái sinh có ảnh hưởng tới thị trường không?

Thường thì trước ngày đáo hạn phái sinh, thị trường thường trải qua giai đoạn biến động mạnh mẽ. Điểm quan trọng của ngày đáo hạn phái sinh chính là thời điểm nhà đầu tư có thể thể hiện vị thế và chiến lược của họ trong các giao dịch. Chứng khoán phái sinh là một công cụ hấp dẫn mà nhiều nhà đầu tư chọn lựa, đặc biệt là do có những ưu điểm nổi bật như khả năng giao dịch hai chiều và khả năng tạo ra lợi nhuận ngay cả trong điều kiện thị trường giảm. Điều này giúp nhà đầu tư tối ưu hóa lợi nhuận trong danh mục đầu tư của họ.

Ở Việt Nam, hoạt động đáo hạn chứng khoán phái sinh đã thu hút sự chú ý lớn từ giới đầu tư, đặc biệt khi chỉ số VN30 trên thị trường chứng khoán cơ sở biến động không thể dự đoán. Trong khi đó, bản chất của thị trường chứng khoán phái sinh là tập trung vào kết quả của đầu tư lãi hoặc lỗ trong danh mục đầu tư khi hợp đồng tương lai tiến gần đến ngày đáo hạn.

Dữ liệu thống kê từ khi thị trường phái sinh ra đời vào năm 2017 cho đến nay cho thấy, hầu hết các phiên giao dịch cuối phiên ATC (phiên cuối cùng của ngày giao dịch) thường trải qua biến động mạnh, tăng hoặc giảm đột ngột trước khi vào ATC. Tính chung, giá các mã trên sàn thường có sự chênh lệch trước phiên ATC và thường là giảm, và hiếm khi tăng. Đây là lý do mà khi tham gia đầu tư, nhà đầu tư cần phải phân tích và theo dõi tình hình biến động trên thị trường để xây dựng chiến lược đầu tư phù hợp và tối ưu.

Một số đối tượng nhà đầu tư, như các công ty chứng khoán và các tổ chức tài chính, thường có chiến lược bán mạnh trong thời điểm đáo hạn nhằm tìm kiếm lợi nhuận từ sự chênh lệch giữa hợp đồng tương lai VN30 và chỉ số VN30. Từ đó, có thể thấy rằng thị trường chứng khoán phái sinh tại Việt Nam thường phù hợp với đối tượng nhà đầu tư là các tổ chức và doanh nghiệp hơn là các nhà đầu tư cá nhân đơn lẻ.

Ngày đáo hạn hợp đồng tương lai đóng một vai trò vô cùng quan trọng trong quá trình giao dịch. Nếu nhà đầu tư không thể hiểu rõ và tiếp cận kịp thời, hậu quả có thể dẫn đến hao hụt tài khoản do việc không thực hiện việc đóng hoặc mở vị thế đúng cách khi ngày giao dịch kết thúc.

Để xây dựng vị thế tốt và duy trì quản lý vốn hiệu quả, nhà đầu tư cần dành thời gian tìm hiểu một cách cẩn thận. Họ cần phải biết cách kiểm soát vốn một cách hiệu quả, đồng thời tránh việc sử dụng vốn vay nhanh có thể tạo ra rủi ro không mong muốn.

Những thông tin được trình bày trong bài viết đã giúp các bạn có cái nhìn tổng quan về ý nghĩa của ngày đáo hạn chứng khoán phái sinh và tầm quan trọng của nó đối với thị trường chứng khoán. Hiểu rõ hơn về điều này sẽ đóng góp không ít vào việc giúp các nhà đầu tư trở nên tự chủ hơn, có sự chủ động hơn trong quá trình đầu tư của mình. Điều này đồng nghĩa với việc họ có khả năng ứng phó tốt hơn với những biến động và tình huống khác nhau trên thị trường chứng khoán.