Thưa Luật Minh Khuê tôi có vấn đề sau muốn được hỗ trợ, vấn đề cụ thể của tôi là: Tôi và một nhóm đầu tư A đang sở hữu một lượng lớn cổ phiếu VNM trên thị trường cơ sở, do đó đến ngày gần thanh toán, nhóm tôi thực hiện việc mua hợp đồng tương lai cổ phiếu VNM chuyển giao vất chất trên thị trường phát sinh đến ngày thanh toán vì không đủ lượng cổ phiếu để chuyển giao trên thị trường vật chất, nhà đầu tư giữ vị thế bán khống hợp đồng tương lai phải thực hiện mua trên thị trường cơ cở để đẩy giá cổ phiếu VNM tăng cao, nhóm nhà đầu tư của tôi sẽ bán ra cổ phiếu VNM đã sở hữu trước đó để thu tiền về và nhận lại một lượng cổ phiếu VNM từ hợp đồng tương lai ( bán ra chứng khoán cơ sở, mua cổ phiếu tương lai) với khối lượng thấp hơn khối lượng chúng tôi  bán ra. Vậy Luật sư cho tôi hỏi các nội dung như sau:

- Cho biết đặc thù của giao dịch hơp đồng tương lai cổ phiếu và rủi ro của người mua?

- Bên bán trong hợp đồng tương lai tác động đến chứng khoán gần ngày đáo hạn, ảnh hưởng đến lợi ích người mua là gì?

- Đến ngày chuyển giao, giá chứng khoán của hợp đồng tương lai xác định như thế nào? Nếu người mua không mua thì xử lý mối quan hệ người mua và người bán như thế nào?
Rất mong nhận được sự hỗ trợ của quý côn ty
Tôi xin chân thành cảm ơn!

Câu hỏi được biên tập từ chuyên mục tư vấn luật của Công ty luật Minh Khuê

Trả lời:

Chào bạn, cảm ơn bạn đã tin tưởng và gửi câu hỏi đề nghị tư vấn luật đến Bộ phận luật sư tư vấn pháp luật của Công ty Luật Minh Khuê. Nội dung câu hỏi của bạn đã được đội ngũ luật sư của Chúng tôi nghiên cứu và tư vấn cụ thể như sau:

Luật sư tư vấn:

1. Đặc thù của giao dịch hợp đồng tương lai cổ phiếu và rủi ro đối với người mua

Hợp đồng tương lai cổ phiếu là nhóm hợp đồng tương lai xây dựng cho các cổ phần riêng lẻ. Cổ phiếu cơ sở của hợp đồng là những cổ phiếu được niêm yết trên các sở giao dịch chứng khoán và thường đòi hỏi phải đáp ứng những tiêu chuẩn nhất định, đặc biệt là về tính thanh khoản trên thị trường.

Đặc điểm của hợp đồng tương lai bao gồm:

1.1 Tính chuẩn hóa 

Hợp đồng tương lai được xem là một công cụ được niêm yết và giao dịch trên sở giao dịch chứng khoán phái sinh. Vì vậy, các điều khoản của hợp đồng đều được chuẩn hóa. Cụ thể, sở giao dịch nơi niêm yết hợp đồng tương lai sẽ quy định cụ thể các nội dung chi tiết của một hợp đồng, như: loại và chất lượng tài sản cơ sở, quy mô của hợp đồng (số lượng tài sản cơ sở giao dịch tương ứng với một hợp đồng), cách thức giao – nhận cũng như thanh toán giữa hai bên khi hợp đồng đáo hạn…

1.2 Tính chất cam kết về việc thực hiện nghĩa vụ trong tương lai

Khi tham gia vào một giao dịch hợp đồng tương lai, cả hai bên giữ vị thế mua và bán của hợp đồng đều bị ràng buộc bởi những quyền và nghĩa vụ nhất định. Cụ thể, khi hợp đồng tương lai đáo hạn, bên bán của hợp đồng có nghĩa vụ giao một khối lượng tài sản cơ sở xác định cho bên mua và có quyền được nhận tiền từ bên mua. Ngược lại, bên mua của hợp đồng có nghĩa vụ trả tiền theo thỏa thuận trong hợp đồng và có quyền nhận tài sản chuyển giao từ bên bán.

1.3 Các bên tham gia giao dịch hợp đồng tương lai phải đáp ứng yêu cầu ký quỹ

Trên thị trường hợp đồng tương lai, ký quỹ là biện pháp bảo đảm việc thực hiện nghĩa vụ mang tính bắt buộc theo hợp đồng đối với cả bên mua và bên bán khi hợp đồng được thanh toán. Nhà đầu tư tham gia thị trường này phải đáp ứng các yêu cầu về ký quỹ do sở giao dịch và trung tâm thanh toán bù trừ quy định cụ thể cho từng loại hợp đồng tương lai.

2. Bên bán trong hợp đồng tương lai tác động đến chứng khoán gần ngày đáo hạn ảnh hưởng đến người mua thế nào?

Việc bên bán trong hợp đồng tương lai tác động đến chứng khoán gần ngày đáo hạn được coi là một hành vi thao túng giá trên thị trường chứng khoán cơ sở để kiếm lời. Bạn và nhóm đầu tư của bạn sẽ tác động vào thị trường phái sinh để kiếm lợi trên trường cơ sở, hình thức này thường xảy ra đối với các hợp đồng phái sinh chuyển giao vật chất, vì bản chất đến ngày đáo hạn các hợp đồng tương lai phải có tài sản cơ sở để chuyển giao đối với bên bán, đặc biệt các hợp đồng được bán khống với khối lượng lớn.

=> Như vậy việc tác động này sẽ ảnh hưởng đến lợi ích của người mua chứng khoán khi giá cổ phiếu VnM tăng cao trên thị trường cơ sở do nhóm đầu tư của bạn bán khống hợp đồng tương lai phải thực hiện mua trên thị trường cơ sở để đẩy giá cổ phiếu lên.

* Những rủi ro về thanh khoản có thể xảy ra:

- Khi nguy cơ một sản phẩm phái sinh không thể bán tại mức giá trị hợp lý vì không có cầu. An toàn thị trường gặp rủi ro nếu các thành viên thị trường liên quan mất khả năng thanh toán do không thể đóng vị thế của các hợp đồng phái sinh. Thanh khoản kém thường xảy ra tại các thị trường không có sự quản lý, thiếu tính minh bạch và sản phẩm không chuẩn hóa. Như vậy, rủi ro thanh khoản giảm trong mô hình thị trường có tổ chức, trong đó lợi ích của các bên được củng cố.

- Do tầm quan trọng của giá thanh toán của hợp đồng tương lai nên các hợp đồng gần đến ngày đáo hạn thường có thanh khoản cao, nhà đầu tư tất toán trước ngày đáo hạn hoặc để chuyển giao vào ngày thanh toán cuối cùng. Do đó, giao dịch trên thị trường phái sinh lẫn thị trường cơ sở sẽ sôi động khi các hợp đồng phái sinh đến hạn thanh toán cuối cùng.

3. Giá chứng khoán hợp đồng tương lai được xác định như thế nào khi đến ngày chuyển giao

Nghị định số 158/2020/NĐ-CP ngày 31 tháng 12 năm 2020 quy định về chứng khoán phái sinh và thị trường chứng khoán phái sinh thì hợp đồng tương lai là loại hợp đồng trong đó có sự thỏa thuận giữa các bên ký kết hợp đồng về những nghĩa vụ mua bán phải thực hiện theo mức giá đã được xác định cho tương lai mà không phụ thuộc vào giá cả của thị trường tại thời điểm tương lai đó

- Giá cả và khối lượng giao dịch được xác định trước, nhưng thực hiện hợp đồng vào một thời điểm trong tương lai được gọi là ngày chuyển giao ( ngày thanh toán ).

- Vị thế mua (long position): người nắm giữ vị thế mua có nghĩa vụ mua tài sản cơ sở theo giá đã thoả thuận vào ngày đáo hạn của hợp đồng.

- Vị thế bán (short position): người nắm giữ vị thế bán có nghĩa vụ bán tài sản cơ sở theo giá đã thoả thuận vào ngày đáo hạn của hợp đồng.

- Hợp đồng tương lai là hợp đồng được tiêu chuẩn hóa, chỉ có giá là được thỏa thuận, mỗi hợp đổng đều được quy định một số lượng hàng hóa nhất định,ngày giao hàng và nơi giao hàng được ấn định cụ thể trên thị trường, không có sự đàm phán giữa hai bên tham gia vào hợp đồng.

Ví dụ: Vào đầu năm 2008, công ty A ký với công ty B một hợp đồng tương lai mua 105 tấn cà phê của công ty B với giá là p đồng/kg với thời điểm mua là cuối năm 2008. Đến đúng thời điểm cuối năm 2008 như được quy định trong Hợp đồng, Công ty B phải bán cho công ty A 105 tấn cà phê trên với giá p đồng/kg và công ty A phải mua 105 tấn cà phê với giá như trên cho dù giá thị trường của cà phê tại thời điểm đó là bao nhiêu

Với bản chất là giá sản phẩm xác định ngay tại thời điểm ký kết hợp đồng nhằm hạn chế rủi ro cho cả 2 bên do sự biến động giá trên thị trường, có thể khẳng định giá của sản phẩm trong hợp đồng tương lai luôn cố định và không phụ thuộc vào yếu tố thị trường bên ngoài. Như vậy trong trường hợp này, giá chứng khoán tương lai vào ngày chuyển giao sẽ chính là mức giá 2 bên đã thỏa thuận tại thời điểm ký kết hợp đồng và có ghi nhận trong hợp đồng.

4. Người mua không mua thì xử lý mối quan hệ giữa người mua và người bán như thế nào?

Hợp đồng tương lai là sự thỏa thuận mua bán, trong đó xác nhận cam kết giữa các bên để thực hiện một trong các giao dịch sau:

- Mua hoặc bán một số lượng tài sản cơ sở theo một mức giá đã được xác định vào thời gian đã được ấn định trước trong tương lai.

- Thanh toán khoản chênh lệch giữa giá trị tài sản cơ sở đã xác định trước tại thời điểm giao kết hợp đồng và giá trị tài sản cơ sở tại thời gian được ấn định trước trong tương lai.

Ký quỹ trong hợp đồng tương lai, ký quỹ là một quy định được áp dụng trên thị trường hợp đồng tương lai do Trung tâm thanh toán bù trừ đưa ra, có hiệu lực với cả người giữ vị thế mua và người giữ vị thế bán hợp đồng tương lai. Theo đó, nhà đầu tư phải nộp và duy trì trên tài khoản của mình một khoản tiền và/hoặc tài sản được Trung tâm thanh toán bù trừ chấp thuận để đảm bảo thực hiện nghĩa vụ thanh toán phát sinh từ vị thế dự định nắm giữ hoặc đang nắm giữ.

* Với các đối tượng giao dịch hợp đồng tương lai, ký quỹ:

- Là một cơ chế nhằm đảm bảo việc thực hiện nghĩa vụ khi đáo hạn hợp đồng của các bên liên quan (bên mua và bên bán) trong giao dịch hợp đồng tương lai.

- Cho phép người sử dụng hợp đồng tương lai tận dụng lợi thế đòn bẩy tài chính mà công cụ này mang lại (giảm quy mô vốn đầu tư ban đầu so với việc giao dịch trên thị trường giao ngay).

Vậy, ngay từ ban đầu khi tham gia ký kết hợp đồng tương lai cổ phiếu thì người mua đã phải ký quỹ để đảm bảo về việc thanh toán, phần ký quỹ được sử dụng vào mục đích thanh toán.

Do đó, trừ khi có thỏa thuận khác giữa bên bán và bên mua thì đến thời điểm đáo hạn hợp đồng, hợp đồng tương lai đó nghiễm nhiên được kích hoạt, phần ký quỹ sẽ được trích ra để thanh toán hợp đồng. Chính vì vậy, trường hợp người mua không mua thì vẫn sẽ còn khoản ký quỹ để đảm bảo quyền lợi cho bên bán.

Trên đây là tư vấn của chúng tôi.  Nếu còn vướng mắc, chưa rõ hoặc cần hỗ trợ pháp lý khác bạn vui lòng liên hệ bộ phận tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài điện thoại số: 1900.6162 để được giải đáp.

Rất mong nhận được sự hợp tác!

Trân trọng./.