Ngày bầu cử 15/3: Doanh nghiệp có bắt buộc cho người lao động nghỉ làm đi bỏ phiếu?

Cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp nhiệm kỳ 2026–2031 đã được ấn định vào Chủ nhật, ngày 15 tháng 3 năm 2026. Đây không chỉ đơn thuần là một sự kiện chính trị mà còn là một bài kiểm tra về năng lực vận hành, quản trị nhân sự và sự tuân thủ pháp luật của hệ thống doanh nghiệp tại Việt Nam. Trong bối cảnh nền kinh tế đang chuyển dịch mạnh mẽ theo hướng công nghiệp hóa và hiện đại hóa, việc bảo đảm quyền bầu cử cho hàng chục triệu người lao động đang làm việc tại các nhà máy, xí nghiệp, khu công nghiệp là một thách thức lớn lao nhưng cũng là nghĩa vụ hiến định không thể từ bỏ. Bài viết này của Luật Minh Khuê phân tích một cách toàn diện các khía cạnh pháp lý, kinh tế và vận hành liên quan đến quyền bầu cử của người lao động và trách nhiệm của người sử dụng lao động trong bối cảnh cụ thể của năm 2026.

1. Hệ thống khung pháp lý và quyền bầu cử của công dân trong quan hệ lao động

Quyền bầu cử được xác lập như một cột trụ của nền dân chủ tại Việt Nam, bắt nguồn từ những nguyên tắc cao nhất của Hiến pháp năm 2013. Tại Điều 27 của Hiến pháp, quyền này được ghi nhận là quyền của mọi công dân đủ 18 tuổi trở lên, gắn liền với quyền ứng cử của công dân đủ 21 tuổi trở lên. Trong môi trường lao động, tư cách công dân của người lao động không bao giờ bị tách rời khỏi tư cách nhân viên. Do đó, việc thực thi quyền bầu cử phải được ưu tiên hàng đầu, ngay cả khi nó diễn ra trong thời điểm doanh nghiệp đang có các yêu cầu cấp bách về sản xuất kinh doanh.

Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân số 85/2015/QH13, cùng với những sửa đổi bổ sung quan trọng tại Luật số 83/2025/QH15, tạo thành hành lang pháp lý chi tiết điều chỉnh toàn bộ quá trình bầu cử. Các văn bản này khẳng định bốn nguyên tắc bầu cử cơ bản: phổ thông, bình đẳng, trực tiếp và bỏ phiếu kín. Nguyên tắc phổ thông đảm bảo rằng không một rào cản nào về nghề nghiệp hay trình độ chuyên môn được phép ngăn cản người lao động tham gia bỏ phiếu. Nguyên tắc trực tiếp yêu cầu cử tri phải tự mình thực hiện hành vi bỏ phiếu, điều này đồng nghĩa với việc doanh nghiệp không thể yêu cầu người lao động làm việc xuyên suốt thời gian bầu cử mà không có khoảng nghỉ để họ đến phòng bỏ phiếu.

Sự ra đời của Luật số 83/2025/QH15 mang đến những điều chỉnh mang tính hiện đại hóa, đặc biệt là trong việc quản lý cử tri và quy trình bỏ phiếu, nhằm thích ứng với sự biến động lớn của lực lượng lao động di cư. Đối với người lao động, việc nắm vững các quy định này không chỉ để bảo vệ quyền lợi cá nhân mà còn để thực hiện trách nhiệm công dân một cách tự giác, góp phần xây dựng bộ máy nhà nước đại diện cho ý chí của tầng lớp lao động.

2. Phân tích nghĩa vụ của người sử dụng lao động trong việc tạo điều kiện cho cử tri

Trách nhiệm của doanh nghiệp đối với ngày bầu cử được quy định một cách gián tiếp nhưng chặt chẽ thông qua Luật Doanh nghiệp và Bộ luật Lao động. Một trong những nghĩa vụ cốt lõi của doanh nghiệp là bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người lao động theo quy định của pháp luật lao động, đồng thời hỗ trợ và tạo điều kiện thuận lợi cho người lao động tham gia các hoạt động chính trị - xã hội.

Trong ngày bầu cử 15/3/2026, tính "bắt buộc" không nhất thiết yêu cầu doanh nghiệp phải cho toàn bộ nhân viên nghỉ làm cả ngày. Tuy nhiên, doanh nghiệp bắt buộc phải bố trí thời gian làm việc linh hoạt để người lao động có thể thực hiện quyền cử tri. Điều này xuất phát từ thực tế là các điểm bỏ phiếu chỉ mở cửa trong một khoảng thời gian nhất định (thông thường từ 07 giờ sáng đến 07 giờ tối). Nếu doanh nghiệp yêu cầu người lao động làm việc liên tục 12 giờ hoặc làm tăng ca mà không có khoảng nghỉ phù hợp để đi bầu, hành vi đó sẽ bị coi là cản trở việc thực hiện quyền công dân.

Nghĩa vụ của người sử dụng lao động còn bao gồm việc tuyên truyền và phổ biến thông tin. Trước ngày 15/3/2026, bộ phận nhân sự cần chủ động cập nhật danh sách cử tri, phối hợp với chính quyền địa phương để niêm yết danh sách tại nhà máy đối với những doanh nghiệp có số lượng lớn lao động tạm trú tại chỗ. Việc tạo điều kiện này không chỉ giúp doanh nghiệp tuân thủ pháp luật mà còn nâng cao tinh thần trách nhiệm và lòng trung thành của người lao động đối với tổ chức.

3. Chiến lược sắp xếp nhân sự và ca làm việc trong ngày 15/3/2026

Ngày bầu cử 15/3/2026 rơi vào Chủ nhật, đây là một thuận lợi lớn đối với các doanh nghiệp thực hiện chế độ nghỉ hằng tuần vào ngày này. Tuy nhiên, đối với các ngành nghề yêu cầu sản xuất liên tục (như dệt may, điện tử, chế biến thực phẩm) hoặc dịch vụ thiết yếu, việc sắp xếp ca làm việc phải được tính toán kỹ lưỡng từ ít nhất 1-2 tháng trước đó.

Quy trình sắp xếp thời gian đi bầu cử cần được thực hiện một cách khoa học để không gây đình trệ dây chuyền sản xuất. Bộ phận nhân sự nên chia lực lượng lao động thành các nhóm nhỏ để đi bầu theo các khung giờ khác nhau. Việc bỏ phiếu có thể bắt đầu từ 05 giờ sáng hoặc kết thúc vào 09 giờ tối tùy theo quyết định của địa phương, điều này tạo ra một khoảng thời gian rộng tới 16 tiếng đồng hồ để doanh nghiệp điều tiết.

Một yếu tố then chốt cần lưu ý là khoảng cách địa lý giữa nơi làm việc và nơi đăng ký cử tri. Đối với những người lao động đăng ký bầu cử tại nơi tạm trú (gần doanh nghiệp), việc sắp xếp nghỉ giữa ca khoảng 1-2 giờ là khả thi. Ngược lại, đối với những lao động xa quê chưa thực hiện thủ tục chuyển nơi bỏ phiếu, doanh nghiệp cần có chính sách hỗ trợ như cho phép đổi ca, nghỉ bù hoặc tạo điều kiện cho họ nghỉ phép năm để về quê thực hiện nghĩa vụ công dân.

4. Chế độ tiền lương và đãi ngộ trong ngày bầu cử

Việc tính lương cho người lao động trong ngày 15/3/2026 phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định của Bộ luật Lao động 2019 và các Nghị định hướng dẫn về tiền lương. Có hai trường hợp phổ biến cần được phân tích chi tiết để tránh các tranh chấp lao động không đáng có.

Trường hợp thứ nhất, nếu ngày 15/3 là ngày nghỉ hằng tuần của người lao động và doanh nghiệp cho họ nghỉ hoàn toàn để đi bầu cử, doanh nghiệp không có nghĩa vụ phải trả lương cho ngày này. Đây là thời gian cá nhân của người lao động để thực hiện nghĩa vụ công dân ngoài quan hệ lao động. Tuy nhiên, nếu doanh nghiệp huy động người lao động làm việc vào ngày này, thì đây được coi là làm thêm giờ vào ngày nghỉ hằng tuần.

Mức tiền lương làm thêm giờ được tính toán dựa trên mức lương tối thiểu vùng mới nhất theo Nghị định 293/2025/NĐ-CP. Ví dụ, tại Vùng 1, mức lương tối thiểu tháng là 5.310.000 đồng. Tiền lương làm thêm giờ vào ngày nghỉ hằng tuần ít nhất bằng 200% mức lương ngày bình thường. Nếu người lao động làm việc vào ban đêm của ngày bầu cử, mức lương có thể lên tới 270% hoặc cao hơn tùy thuộc vào việc tính toán lương ban đêm và làm thêm giờ ban đêm theo quy định tại Điều 98 Bộ luật Lao động.

5. Rủi ro pháp lý và chế tài xử lý vi phạm trong công tác bầu cử

Doanh nghiệp cần đặc biệt lưu ý đến các rủi ro pháp lý nếu có hành vi cản trở người lao động thực hiện quyền bầu cử. Các chế tài này không chỉ dừng lại ở xử phạt hành chính mà còn có thể dẫn đến trách nhiệm hình sự trong những trường hợp nghiêm trọng.

Theo Nghị định số 12/2022/NĐ-CP, hành vi cản trở người lao động thực hiện quyền bầu cử hoặc quyền ứng cử theo quy định của pháp luật sẽ bị phạt tiền từ 2.000.000 đồng đến 5.000.000 đồng đối với cá nhân vi phạm. Vì người sử dụng lao động thường là tổ chức, mức phạt này sẽ bị gấp đôi, dao động từ 4.000.000 đồng đến 10.000.000 đồng. Việc xử phạt này dựa trên nguyên tắc bảo vệ quyền chính trị của công dân khỏi sự can thiệp từ các quan hệ kinh tế.

Trong kịch bản xấu hơn, nếu doanh nghiệp có hành vi dùng thủ đoạn lừa gạt, mua chuộc hoặc cưỡng ép để làm trở ngại việc bầu cử, ứng cử của người lao động, các cá nhân có trách nhiệm có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 160 Bộ luật Hình sự. Hình phạt có thể là cải tạo không giam giữ đến 02 năm hoặc phạt tù lên đến 02 năm. Nếu hành vi dẫn đến việc phải hoãn ngày bầu cử hoặc bầu cử lại tại địa phương đó, mức phạt có thể tăng lên đến 05 năm tù. Ngoài ra, việc làm sai lệch kết quả bầu cử do can thiệp của người sử dụng lao động cũng là một tội danh nghiêm trọng với mức án lên đến 03 năm tù.

Các biện pháp khắc phục hậu quả bao gồm việc buộc phải sắp xếp thời gian cho người lao động đi bầu bổ sung (nếu còn thời gian bỏ phiếu) hoặc các biện pháp phục hồi quyền lợi chính trị theo yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền. Doanh nghiệp cũng có thể đối mặt với khủng hoảng truyền thông và sự phản đối của Công đoàn nếu bị phát hiện vi phạm các quyền cơ bản này.

Việc thực hiện quyền bầu cử một cách đầy đủ và đúng quy định của người lao động dưới sự hỗ trợ của doanh nghiệp sẽ góp phần xây dựng một hệ thống chính trị vững mạnh, tạo tiền đề cho môi trường kinh doanh ổn định và phát triển trong nhiệm kỳ 2026–2031. Doanh nghiệp thành công là doanh nghiệp biết hài hòa giữa lợi ích kinh tế và trách nhiệm công dân của mọi thành viên trong tổ chức.